navigacija Naslovnica Premium
Miodrag Lekić
3.12.2017 08:28

Oktobarska revolucija 1917 - sto godina kasnije

Oktobarska revolucija, između ideala i terora, jeste priča o Rusiji koja se digla da traži slobodu gubeći je sve više. Svi pozitivni i negativni bilansi velike revolucije, sto godina poslije, zaslužuju objektivne ocjene. Ostaju i dalje, u polemičkom tonu, interpretacije i pouke o njoj

Oktobarska revolucija 1917 - sto godina kasnije
Foto: Beta/AP

I danas, kada je istorija  kompletirala krug  jednog vijeka, još zvuče  ubjedljivo  riječi  američkog novinara Džona Rida, napisane tokom Oktobarske revolucije 1917, da su to bili “dani koji su potresli svijet“.
Upravo zbog velikog uticaja na istoriju XX vijeka, svijet obilježava stogodišnjicu velike revolucije.

A kako je istorija „samljela“ Oktobarsku revoluciju, kako njeni burni  događaji i bilansi  izgledaju  sto godina poslije?

Činjenice su savladane, teško da se na tom planu  može nešto novo i bitnije otkriti. Međutim, ostaju i dalje u polemičkom tonu interpretacije i pouke o  revoluciji.  Ostaju, dakle, sumiranja bilansa  sa pristojne istorijske distance, bez mistifikacija ili sa manje njih, prije svega ideoloških koje su u proteklom periodu  išle u dva pravca  - idealizacije i satanizacije tog događaja.

Veliki broj  istoričara je objavio tomove, dragocjene analize o 1917. i Oktobru.  Ostaju i značajni pisani izvori  i  samih aktera revolucije - boljševika Lenjina i Trockog, predsjednika “buržoaske” vlade - Kerenskog, simbola emancipacije žena - Aleksandre Kolontaj, menjševika Martova, preživjelih carista, generala, plemića - bjelogardejca. Nezaobilazna, književno nijansirana, svjedočanstva o tom vremenu se mogu naći u knjigama  Majakovskog, Bloka, Ahmatove, Cvetajeve, Pasternaka, Nabokova, Bulgakova, Berberova…

Godina rata, ekonomsko-socijalna drama, Raspućin na dvoru

I u najkraćem pregledu činjenica treba podsjetiti da je ruska polufeudalna država 1917. ulazila u treću godinu svjetskog rata, koji je neko nazvao  “fabrikom ludila”. Ogroman broj žrtava na frontu, regrutovani seljaci čiju zemlju su preuzimali zemljoposjednici - kulaci, fabrički radnici čije su nadoknade bile sve mizernije zbog ispražnjene državne kase  podređene ratnim zahtjevima, postojanje autoritarne carske vlasti nasposobne u dužem periodu da sprovede reforme… sve je to govorilo o teškom stanju u zemlji na rubu provalije.

Smatra se da je kompromitaciji dvora doprinio  jedan polupismeni monah-seljak iz Sibira, “sveti đavo”, Raspućin, čija fama i moć, nije ostala samo na dvoru ili kružila u salonima skandalizovane petrogradske aristokratije, već je stigla i do naroda uz  verziju da je to upravo “car iznad cara”. Sve je počelo sa njim, Raspućinom - skloni su da tvrde neki hroničari  tog vremena.

Naime, nije mali broj onih koji su  povode  društvenim lomovima u Rusiji toga doba vidjeli  u mističnoj, sve više mračnoj  ulozi  Raspućina na dvoru i u njegovom uticaju na cara i njegovu porodicu. Nije malo prostora u knjigama o dvoru tog uzburkanog vremena - o političkoj klimi, mnogim zapletima, ukratko o dekadenciji familije Romanov  koja je vladala 300 godina -  ostavljeno i o ulozi  “dviju crnogorskih princeza” Romanov (Petrović), Milice i Anastasije.

Februarska revolucija, vlada Kerenskog, Petrogradski sovjeti

Radnici, studenti, vojnici, naročito žene, protestima i zahtjevima odlučujuće su  doprinijeli početku i toku Februarske  revolucije koja će primorati cara Nikolaja II da abdicira i napusti Petrograd. Počinje period dvovlašća - privremne vlade Kerenskog i narodnih sovjeta.

Prvi su gledali sovjete, njihov u isti mah  revolucionarni i heterogeni sastav kao potencijalnu opasnost radikalnog ekstremizma koji vodi haosu, dok su iz narodnih sovjeta vidjeli  vladu kao opasnost utemeljenja buržoaske vlasti. Postoje istoričari koji su skloni zaključku da je februarska revolucija bila zapravo propuštena šansa da se u Rusiji počne stvarati neki model evropskog kapitalizma.

U sve većem političkom vrtlogu  Kerenski  pokušava, uz velike teškoće, da stabilizuje prilike u državi, pritom opredijeljen da Rusija nastavi rat u kojem se nalazila već treću godinu.   

“Neću da budem Mara naše revolucije”, govorio je Kerenski radnicima  iz narodnih sovjeta odbijajući i njihov zahtjev da se car Nikolaj II strpa u zatvor. S druge strane, kada general Kornilov pred zahtjevima “da se od revolucionarnih avanturista spasi Rusija”  započinje svoju kontrarevolucionarnu akciju tražeći saradnju i potčinjenost vlade u tom poduhvatu, Kerenski odlučuje da se tome suprostavi između ostalog i time što će osloboditi iz zatvora mnoge osuđene boljševike, pripadnike crvenih straža i druge revolucionare.

U Petrograd se, poslije 17 godina izgnanstva, iz Švajcarsje vraća Lenjin, stiže Trocki iz Njujorka - uskoro će svi  vodeći boljševici biti u zemlji. Boljševici, ne tako davno marginalni, osuđivani ekstremisti, nazivani “crvenom bandom”, prvi put postaju većina u narodnim sovjetima  u kojima se nalaze menjševici, liberalni socijalisti, anarhisti, reformisti  i drugi. Približavao se početak boljševičke revolucije. 

Pucnji sa krstarice, Lenjin, građanski rat, Rusija bez Boga

U tom velikom  zapletu istorije sa mnogo političkih aktera  najbolje će se snaći boljševici. Odlučni, disciplinovani, obrazovani, vješti govornici, ukratko - realisti i fanatici u isti mah, boljševici donose  novine u tehnikama revolucionarnog osvajanja vlasti. Revoluciju treba izvesti tokom ratnog konflikta zemlje koja se tako nalazi u destabilizujućim uslovima sa velikim nezadovoljstvom građana. (Mnoge  komunističke revolucije, od kineske do jugoslovneske,  pobijedile su u ratnim uslovima zemlje.)

Umjesto herojsko-romantičarskih  barikada sa kojih se “juriša na nebo” ( Pariska komuna 1871. i ruska revolucija 1905, obje neuspješne), Lenjin i Trocki  smatraju da borbu treba zasnovati na principima vojne  organizacije. Revolucija je počela  pucnjima sa krstarice Aurora   na Zimski dvorac 7. novembra (25. oktobra po starom kalendaru) 1917. godine.

I nakon osvajanja vlasti slijede dramatični događaji: strašan građanski rat sa milionskim žrtvama, pobune i obračuni u revolucionarnim formacijama. Brutalnim  gušenjem pobune Kronštadskih mornara iz 1921, prije toga smatranim “najcrvenijim od crvenih”, rukovodio je lično Trocki.

Nova revolucionarna vlast se surovo i vandalski, obračunava sa crkvom i religijom koja je “opijum za narod”. Opijeni ideologijom, revolucionari hoće Rusiju bez Boga.

Mijenjajući modele društveno-ekonomskog sistema  od centralističkog u periodu “ratnog komunizma” do tržišnog, čak i sa privatnom svojinom u periodu Nove ekonomske politike, Lenjin se nije ustručavao da prizna kako vrhovi bolješvika “upravljaju carističkim državnim aparatom, sada podmazanim sovjetskim uljem”.

Premda se radilo o propagandnoj retorici velikih humanističkih ideala, nova vlast je primjenjvala makjavelistički princip da cilj opravdava sredstvo koji će vremenom, a naročito u periodu staljinizma, dovesti do nemilosrdnih likvidacija - cijelih društvenih grupa , cara Nikolaja i njegove porodice, na kraju   gotovo cijele stare garde boljševika.  Vrhunac terora i totalitarnog sistema bili su gulazi, užasni  zatvori koji su po  okrutnosti prevazilaili one carističke.

Iako se totalitarni  sistem pod represivinim kontrolama, naročito tajne  političke policije “Čeka”, uglavnom i ne slučajno  vezuje za Staljina, mnogi vide klice unutrašnjeg  terora još u lenjinzmu. Poznati istoričar Isak Dojčer smatra da bi se Lenjin u slučaju dužeg života, dakle  poslije 1924. opredijelio za put koji je Staljin izabrao.

Teško da se mogu pravdani  teški događaji sa tragičnim, pa i sa zločinačkim, ishodima totalitarnog režima  određenim pozitivnim  rezultatima sovjetske države koja je promjenila lice zaostale polufeudalne carske Rusije. Misli se  primarno na rezultate  u industrijalizaciji i urbanizaciji  zemlje, alfabetizaciji naroda, emancipatorskim potezima oko statusa  žena, visokom zaposlenošću stanovništva, razvojem  nauke i tehnologije, doprinosom u II svjetskom ratu u borbi protiv nacizma i fašizma, statusom velike sile, pomoći na međunarodnom planu u antikolinijalnoj borbi…

Ne mogu se promašaji, u prvom redu degradirajuće sužena individualna prava,  pravdati  univerzalnim konsideracijama, makar one bile tačne ili ponekad zavodljive.

Recimo onom da velike pobjede na kraju  poraze i same pobjednike.

Ili podsjećanjem na Kamijeve riječi, dobrim dijelom potvrđene u istoriji, da “revolucionar poslije revolucije ima samo dvije mogućnosti - da postane ugnjetač ili jeretik”.

Neki revolucionari su doživjeli obje sudbine, a primjeri bi mogli biti Trocki i Đilas (dvojica dosta sličnih  formata i uloga u dvije revolucije).

Dva voza i lokomotiva istorije

Na kraju našeg osvrta vratimo se samom početku revolucije podsjećanjem koje bi moglo zvučati i literarno kao  dio klasičnog ruskog romana. Ali, sve je  istinito. Dva voza simbolizuju početak Oktobarske revolucije. 

Krajem marta 1917. u blindiranom vagonu  specijalnog voza koji prolazi  teritorijom Njemačke prema Rusiji,  nalazi se četrdeset-sedmogodišnji profesionalni revolucionar,  Vladimir Iljič Lenjin. U tom vozu, čiji je organizaciono-politički  pokrovitelj njemački Generalštab, dakle zemlja u ratu sa Rusijom, putuje boljševička revolucija približavajući se Petrogradu.

Nešto ranije, istog marta, ruski car Nikolaj II sa porodicom  vozom napušta Petrograd  približavajući se sivoj stanici u mjestu Pskov. Posljednja stanica imperjalnog voza.

Uskoro  će početi dani  “koji  potresaju svijet”. Dani i godine revolucije koji su iz temelja potresli Rusiju ili,  šolohovski rečeno, potresli ljudske sudbine u njoj. A upravo ljudske sudbine, bilansi životnih puteva treba da budu osnov za vrednovanje revolucije koja je nazvana i  “lokomotivom istorije”. Cijela priča sada pripada istoriji. Lokomotiva je izvjesno u muzeju. 

Oktobarska revolucija, između ideala i terora, jeste priča o Rusiji koja se digla da traži slobodu  gubeći je sve više.

Svi pozitivni i negativni  bilansi velike revolucije, 100 godina poslije, zaslužuju objektivne ocjene.

Ocijeni:

1 2 3 4 5

5 (31 glasova)

Komentari se na portalu objavljuju u realnom vremenu i "Vijesti online" se ne mogu smatrati odgovornim za napisano.

Zabranjen je govor mržnje, psovanje, vrijeđanje i klevetanje. Takav sadržaj će biti izbrisan čim bude primijećen, a autori mogu biti prijavljeni nadležnim institucijama. Ukoliko smatrate da se u ovom članku krši Kodeks novinara, prijavite Ombudsmanu.

Nije dozvoljeno postavljanje eksternih URL-ova u komentarima!

Ako imate neke primjedbe, sugestije ili komentare vezane za novi izgled i funkcionalnosti portala Vijesti, možete pisati na redizajn@vijesti.me.

Ako imate neke primjedbe, sugestije ili komentare vezane za PREMIUM sadržaj možete pisati na premium@vijesti.me.

Izdvojeni komentari Komentara: 15

  • gagi69 1 mjesec i 2 nedjelje
    Odmjeren sa distance, sadržajan i, rekao bih, nepristrastan i stručno utemeljen tekst (Dragan Perišić).
    • 3
    • 0
  • Basilides 1 mjesec i 2 nedjelje
    Tipicno u Lekicevom stilu. Sve mu je jos uvijek nejasno - i poslije 100 godina?
    • 2
    • 0
  • ROBESPIERRE 1 mjesec i 3 nedjelje
    Dogadjaji kao sto je Oktobarska revolucija su zapravo nuzni i desavaju se kad je ogromna vecina stanovnistva u nekoj zemlji na ivici ambisa, ali ona nije uspjela u svojoj osnovnoj zamisli a to je postepeno uvodjenje komunizma.Oktobarska revolucija je iznjedrila vlast koja je paradoksalno boreci se u ime komunizma, zapravo unistila tu vrlo humanisticku ideologiju.
    • 4
    • 2