Plava alhemija i vrijeme koje diše

This is thy hour O Soul, thy free flight into the wordless.

(Walt Whitman)

Duh tvoj je vjetar koji ništa ne može zadržati. On zna put do beskraja (KS).

U savremenoj teoriji vizuelnih umjetnosti sve češće se govori o potrebi da se ponovno uspostavi odnos između materijalne osnove i mentalnog prostora, između taktilnog iskustva i duhovne percepcije. Upravo na toj granici djeluje Milena Mijović Durutović, umjetnica čiji rad predstavlja rijedak primjer sinteze naučne promišljenosti, estetske intuicije i duhovne kontemplacije. Njena umjetnost ne egzistira u prostoru forme, već u prostoru fenomena; ona nije slika svijeta, već proces njegovog samorazotkrivanja kroz energiju materijalnog impulsa.

U stvaralačkom činu postoji trenutak kada se fizička supstanca oslobađa svoje početne funkcije i postaje nosilac značenja. Ona prestaje da bude pigment, zemlja, platno ili žica - i postaje znak, odraz misaonog procesa, tihi otisak nečeg što nadilazi iskustvo vida. U djelu Milene Mijović Durutović ta preobrazba ne dolazi iz tehnike, već iz stava, iz odluke da se svijet promatra kao organizam u kojem svaka čestica ima svoje pamćenje, svaka boja svoje sjećanje, a svaka pukotina svoj dah. Njen opus ne proizlazi iz estetske potrebe, već iz egzistencijalne nužnosti: stvarati kao što se diše, osluškivati materijalnu tvar kao što se sluša ritam srca.

Milena Mijović Durutović pripada onom rijetkom krugu umjetnika čije djelo ne pripada ni jednoj epohi, ali u sebi sadrži sve epohe. Ono je istovremeno arhaično i savremeno, krhko i monumentalno, intimno i univerzalno. U njenim slikama i objektima, u mekim vibracijama svjetlosti i u tamnim tonovima zemlje, ne osjećamo samo vizuelni impuls, već prisustvo nečeg starijeg od slike - puls prirode, unutrašnju muziku kosmosa koja traje bez prekida od postanja do danas.

Milena je u savremenom kontekstu postala ne samo autorka već i paradigma: primjer umjetničke prakse koja spaja intuiciju i naučno istraživanje, materijalnu disciplinu i duhovnu etiku, čineći da njeno stvaralaštvo bude istovremeno empirijsko i metafizičko iskustvo.

U toj kosmičkoj melodiji prepoznaje se duh stvaralaštva koji nije podložan normama, već se suprotstavlja svakoj konvenciji. Milenin rad posjeduje ono što je Oskar Vajld nazivao “unutrašnjom aristokratijom osjećaja”, onu smjelu estetiku koja ne traži opravdanje u društvu nego u istini vlastitog senzibiliteta. Njena umjetnost nije likovni impuls, nego čin oslobađanja - dokaz da forma može biti etička, da boja može biti misaona kategorija, a da materijalna supstanca može posjedovati ontološku dubinu.

Kada posmatramo njene plave površine, prekrivene pigmentima, prahom i nanosima zemlje, prepoznajemo neobičan dijalog između materijalnog i nematerijalnog. Ta plava boja - njeno stalno polje i horizont - nije samo nijansa već egzistencijalna pozicija. To je plava beskonačnosti, sfera u kojoj pogled prestaje da vidi i počinje da misli. Kao da se sama boja uzdigla iznad svoje optičke funkcije i postala energetska frekvencija, prostor između svjetlosti i tame, između neba i zemlje. Ona nas priziva i uvlači u prostor slike, ne kao u reprezentaciju pejzaža, već kao iskustvo trajanja. U tom beskonačnom, ritmičkom ponavljanju nijansi, u treperavim slojevima pigmenta i prašine, Milena kao da pokušava da uspostavi ravnotežu između zemlje i neba, između onog što se može dodirnuti i onog što se može samo naslutiti.

U osnovi njenog rada leži koncept vremena koje nije linearno, već ciklično - vrijeme koje ne teče, nego diše. Tu se otkriva ničeanski impuls - vjerovanje da stvaranje nije rezultat cilja, već krug vječnog povratka, ponavljanje koje rađa smisao. Kao što Ničeov nadčovjek ne teži savršenstvu nego preobražaju, tako i Milenina materijalna osnova prolazi kroz niz transformativnih faza: zemlja postaje svjetlost, svjetlost postaje sjena, sjena postaje misao. Struktura njenog svijeta ne služi reprezentaciji, već otkrivanju unutrašnjih ritmova postojanja. Zemlja, pijesak, pigment, metal i svjetlost postaju oruđa jedne alhemijske sinteze. Kao što su stari majstori vjerovali da svaka supstanca ima dušu, Milena vjeruje u unutrašnji život materijalnog: njeni elementi nisu pasivni, oni reaguju, upijaju, otporni su i nepredvidivi.

Ova filozofija materijalnog principa jeste suštinska pobuna protiv površnosti digitalnog doba. U vremenu u kojem je slika postala algoritam, a emocija podatak, Milena vraća umjetnosti ono što je izgubila - dostojanstvo trajanja. Njen rad nas podsjeća da je svaka prava estetika ujedno etika: rad s materijalnim osnovama podrazumijeva odgovornost prema svijetu, pažnju prema njegovim najtišim procesima.

U tom smislu, Milenin rad stoji u dijalogu sa tradicijom zen-budističke kontemplacije, ali i sa evropskom linijom od Maljeviča do Rotka, onih koji su u prostornom intervalu i tišini tražili transcendenciju. Međutim, za razliku od modernističkog misticizma koji apstrahuje svijet do čiste forme, Milena svjesno zadržava kontakt sa stvarnošću. Njena apstrakcija nije bijeg od svijeta, nego povratak njegovom izvornom značenju. Zemlja, kao elementarna tvar i metafora, postaje središnji element njenog rada. To nije zemlja pejzaža, nego zemlja pamćenja - tlo koje pamti tragove stopala, biološki trag, pepeo, prolaznost. U njoj se talože slojevi vremena, naslage istorije i intime.

U toj upornoj upotrebi zemlje i plave boje krije se paradoks savremene duhovnosti. Kao da u svakoj čestici fizičke energije postoji trag primordijalne sile, onaj isti “da” postojanju kojim je Niče govorio o vječnom povratku života. Njene slike ne slave harmoniju, već neprestanu borbu, unutrašnji nemir koji je uslov svakog rađanja.

Njen postupak nastaje iz dodira, ne iz distance. U tom dodiru, između kože ruke i površine materijala, odvija se proces sličan ritualu. Svaka slika je rezultat dugog trajanja, ponavljanja, ritma koji nije mehanički nego unutrašnji. U tom ritmu prepoznajemo titraje kosmosa - frekvenciju koja povezuje sve živo, od mikroskopskih struktura do galaktičkih kretanja. Možda je zato cijeli njen opus moguće čitati kao vizuelnu analogiju kosmičke vibracije: talase koji se šire, ponavljaju, odjekuju kroz prostor i vrijeme.

U teorijskom smislu, umjetnost Milene Mijović Durutović može se shvatiti kao vizuelna ekologija - sistem u kojem se svaka forma ponaša poput živog organizma. Njeni radovi djeluju u skladu s onim što savremena teorija materijalnosti prepoznaje kao aktivnu prirodu supstance. U tom složenom međuodnosu pojavljuje se misaoni okvir blizak idejama Jane Bennett, koja govori o “vitalnom materijalu” - materiji koja posjeduje energiju djelovanja - i Tima Ingolda, koji u “perceptivnoj ekologiji” vidi mrežu odnosa u kojoj se svijet ne opaža izvana, već kroz učestvovanje. Milenin pristup materijalnom zasnovan je upravo na toj vrsti učešća: ona ne oblikuje materijal, već s njim komunicira, dopuštajući da pigment, zemlja ili svjetlost postanu samosvojni nosioci iskustva. Na taj način, njen rad ne interpretira svijet, nego ga rekonfiguriše kroz odnose svjetlosti, prostora i vremena. U toj mreži odnosa materijal i ideja djeluju kao jedinstveno energetsko polje - prostor u kojem percepcija postaje način postojanja.

Plava, zemlja, svjetlost i sjena u njenom radu nisu simboli već entiteti. Oni posjeduju vlastiti jezik i logiku. Kao kod Vajlda, estetika kod Milene postaje etički imperativ: da se vidi više, da se osjeća dublje, da se misli ljepše. Njen svijet je svijet u kojem se moral rađa iz ljepote, a ljepota iz istine materijalnog iskustva.

U filozofskom smislu, Milenin rad istražuje granice percepcije. On nas podsjeća da vizuelno nije samo ono što se vidi, već ono što se osjeća. Svjetlost i sijenka, boja i prostorni interval u njenim djelima djeluju kao ekvivalenti misaonih procesa - kao prostorne forme kognitivne svijesti. Tu se spajaju suprotnosti: racionalno i intuitivno, fizičko i duhovno, mikro i makro. Svaka nit, svaka linija svjetlosti u njenim instalacijama funkcioniše kao vizuelni zapis nevidljivog.

Kada Milena interveniše u prostoru, bilo kroz tanke metalne niti, bilo kroz trodimenzionalne forme od zemlje, ona ne gradi samo skulpturu, već prostor iskustva. Svjetlost koja prolazi kroz te strukture, lomi se, rasipa, vraća nazad - stvara nestabilne oblike koji se mijenjaju u zavisnosti od ugla posmatranja. Na taj način, njen rad postaje dinamičan, promjenljiv, živ. U njemu je svjetlost metafora svijesti, a sjena metafora pamćenja. Njihova međuigra stvara privid pokreta, kao da svaka slika diše sopstvenim ritmom, neuhvatljivim i beskonačnim.

Njen umjetnički čin je smiren, ali odlučan; on ne prikazuje, već otkriva. U Mileninim radovima prostor postaje aktivan - to je mjesto u kojem se zbiva energija, gdje se pojavljuje smisao.

U kontekstu savremene crnogorske i regionalne scene, rad Milene Mijović Durutović zauzima izdvojeno mjesto. Dok su mnogi autori okrenuti društveno-političkim narativima ili digitalnim eksperimentima, ona gradi poetiku tišine, duboko ukorijenjenu u materijalnom i u duhovnom. Njeno djelo stoji naspram dominantnih tokova vizuelne kulture, jer ne traži pažnju, nego prisutnost, njena umjetnost je kontinuum misaone postojanosti.

Zato su “Kosmički ritmovi” matrica Mileninog svijeta, njegova frekvencija i njegovo disanje. U njima se spajaju elementarno i beskonačno, lično i univerzalno, ritam disanja i ritam svemira. Njena umjetnost ne traži kraj, jer ga u sebi ne poznaje - ona je kružno trajanje, povratak svjetlosti u tamu, povratak čovjeka u tlo iz kojeg je potekao.

U toj smirenoj materijalnosti koja pulsira iz njenih radova, prepoznajemo ne samo njenu ruku, već i njenu vjeru u povezanost svega što postoji. Njeni radovi nisu ni objekti ni slike, oni su, prije svega, manifestacije postojanja. U njima vrijeme ne teče, nego kruži; svjetlost ne osvjetljava, nego diše; materijalna osnova ne miruje, nego govori. I u tom tihom dijalogu sa svemirom, umjetnost Milene Mijović Durutović ostaje ono što je oduvijek bila: svjedočanstvo o ljudskoj sposobnosti da iz prvobitnog poretka stvori ritam, iz tame smisao, i iz prolaznosti - beskonačnost.

Jer samo onaj koji je slobodan u sebi, može osjetiti beskonačnost svijeta.

(Autorka je istoričarka i teoretičarka umjetnosti)

( Kristina Senić )