Fabris: Pad u turizmu uz uvođenje viza veliki rizik

Najznačajniji ekonomski rizik za Crnu Goru u 2026. godini je velika zavisnost ekonomskog rasta od lične potrošnje i turizma. Poseban izazov predstavlja postepeni gubitak konkurentnosti turističkog sektora, druga godina zaredom u padu broja noćenja. Usklađivanje sa viznim režimom EU, kao i pooštravanje uslova za dobijanje privremenog boravka strancima, može imati dodatni negativan efekat kako na turističku aktivnost, tako i na ukupnu ekonomsku dinamiku, kazao je “Vijestima” dugogodišnji viceguverner Centralne banke Crne Gore Nikola Fabris.

On navodi da u ovom trenutku ne postoje izraženi makroekonomski rizici, ali da postoje izazovi i niz potencijalnih unutrašnjih i spoljnih faktora koje je neophodno pažljivo pratiti i na vrijeme preduprijediti.

“Među spoljnim rizicima, posebno se izdvajaju usporavanje privrednog rasta u eurozoni, povećane geopolitičke tenzije i izražena volatilnost cijena energenata. Ovi faktori mogu imati negativan uticaj na ključne kanale prenosa u crnogorskoj ekonomiji, prije svega na turizam, spoljnu trgovinu, investicije i inflatorna kretanja. Dosadašnje iskustvo Crne Gore pokazuje da režim eurizacije pojačava efekte eksternih šokova: u periodima ekonomske ekspanzije kod glavnih trgovinskih partnera (EU i region) domaći rast je brži, dok u fazama usporavanja ili recesije dolazi do većeg pada ekonomske aktivnosti u odnosu na glavne partnere. Zbog toga je kontinuirano praćenje makroekonomskih kretanja u okruženju od suštinskog značaja za vođenje ekonomske politike”, naveo je Fabris.

Zavisnost od turizma, a on u padu

On ukazuje da su unutrašnji rizici dominantno strukturne prirode, a da je prije svega riječ je o visokoj zavisnosti ekonomskog rasta od lične potrošnje i turizma, uz relativno nizak stepen sektorske diversifikacije.

“Poseban izazov predstavlja postepeni gubitak konkurentnosti turističkog sektora. U 2024. godini zabilježen je pad broja noćenja od 4,85% u odnosu na prethodnu godinu, dok podaci za tekuću godinu takođe ukazuju na nepovoljna kretanja - u prvih deset mjeseci ostvaren je pad noćenja od 1,6%, pri čemu je nominalni rast prihoda niži od stope inflacije, što implicira pad realnih prihoda. Dodatno, usklađivanje sa viznim režimom Evropske unije, kao i pooštravanje uslova za dobijanje privremenog boravka, može imati dodatni negativan efekat kako na turističku aktivnost, tako i na ukupnu ekonomsku dinamiku. Produžetak negativnih trendova u turizmu mogao bi dovesti do pada realnih prihoda turističkih preduzeća i pružalaca usluga individualnog smještaja, što bi se dalje reflektovalo kroz smanjenje javnih prihoda, pogoršanje fiskalnih performansi, produbljivanje platnobilansne neravnoteže i slabljenje agregatne tražnje, sa posljedičnim usporavanjem privrednog rasta. U tom kontekstu, neophodno je hitno pristupiti izradi i implementaciji sveobuhvatne strategije za unapređenje konkurentnosti turizma”, naveo je Fabris.

Potencijalni rizik je i da dođe do odstupanja od planirane fiskalne politike, odnosno rasta rashoda bržeg od dugoročno održivih prihoda, ali Fabris ukazuje da se prema raspoloživim informacijama ovaj rizik za sada ne može ocijeniti kao izražen.

“Postoje i potencijalni finansijski rizici, naročito u scenariju prebrzog kreditnog rasta ili njegove koncentracije u sektorima sa povišenim rizikom formiranja cjenovnih balona, prije svega na tržištu nekretnina. Negativni eksterni šokovi, poput pada turističke aktivnosti ili rasta kamatnih stopa, mogli bi dodatno opteretiti finansijski sistem kroz usporavanje ekonomske konjunkture, smanjenje prihoda i zaposlenosti, te pogoršanje kvaliteta kreditnog portfolija. Dodatni izvor neizvjesnosti predstavlja eventualna politička nestabilnost, koja bi mogla negativno uticati na koherentnost ekonomskih politika, investicionu aktivnost i ukupno povjerenje ekonomskih subjekata”, kazao je Fabris.

Poseban izazov, kako je naveo, može predstavljati i prebrz rast plata i penzija iznad rasta produktivnosti, što bi moglo generisati produžene inflatorne pritiske i dodatne fiskalne neravnoteže.

“Ublažavanje potencijalnih negativnih efekata navedenih rizika zahtijeva koordinisan i sveobuhvatan pristup, koji podrazumijeva fiskalnu politiku usmjerenu ka stabilnosti i srednjoročnoj održivosti, politike koje podstiču investicije i rast produktivnosti, jačanje institucionalnih kapaciteta za upravljanje krizama, kao i opreznu i proaktivnu makroprudencijalnu politiku u finansijskom sektoru. Cilj ekonomske politike nije eliminacija svih rizika, što je nemoguće, već jačanje otpornosti crnogorske ekonomije na njihove potencijalne efekte”, kazao je Fabris.

Javni dug održiv, ali je mnogo rizika

Sagovornik “Vijesti” ukazuje da su javni dug i deficit budžeta sada značajno ispod prosjeka članica eurozone, ali da treba obratiti pažnju na nekoliko mogućih negativna faktora.

“Trenutni nivo javnog duga iznosi oko 60% BDP-a, što je osjetno ispod prosjeka euro zone, gdje je na kraju prošle godine prosječan javni dug iznosio oko 87% BDP-a. Takođe, budžetski deficit opšte države je prošle godine iznosio 2,9% BDP-a, što je blago povoljnije u odnosu na prosjek euro zone. Za tekuću godinu projekcije ukazuju na to da će se javni dug zadržati na nivou od oko 60% BDP-a, dok se budžetski deficit očekuje da bude na nivou od oko 3% BDP-a. Naravno, konačni podaci biće poznati sredinom naredne godine, nakon završetka obračuna BDP-a za 2025. godinu”, kazao je Fabris.

On navodi da i pored ovih pozitivnih pokazatelja, postoje određeni rizici koji bi u narednoj godini, kao i u srednjem roku, mogli dovesti do rasta javnog duga i deficita, kao što su - usporavanje ekonomskog rasta, trajno povećanje tekuće javne potrošnje, rast troškova servisiranja javnog duga, fiskalni rizici iz javnih preduzeća i garancija, kao i izostanak ili kašnjenje strukturnih reformi i investicija.

“Ukoliko dođe do slabijeg rasta u odnosu na projektovane stope, bilo zbog unutrašnjih strukturnih slabosti ili usljed pogoršanja eksternog okruženja i geopolitičkih tenzija, to bi negativno uticalo na budžetske prihode i odnos duga prema BDP-u. Poseban rizik predstavlja potencijalno trajno povećanje rashoda, naročito za plate u javnom sektoru i penzije, ukoliko takva povećanja nijesu praćena stabilnim i održivim izvorima finansiranja. Usljed globalnih finansijskih kretanja i geopolitičkih poremećaja, postoji rizik rasta kamatnih stopa, što bi povećalo troškove refinansiranja duga, naročito imajući u vidu i dalje relativno visoke potrebe za eksternim finansiranjem. Potencijalni gubici u državnim preduzećima, kao i aktiviranje državnih garancija, mogu stvoriti dodatni pritisak na budžet i povećati javni dug. Sporija realizacija kapitalnih projekata, naročito onih finansiranih iz EU fondova, ili odlaganje reformi koje podstiču produktivnost i diverzifikaciju ekonomije, može negativno uticati na srednjoročni fiskalni i dugoročni rastni potencijal. U konačnom, rizik od rasta javnog duga i deficita ostaje nizak do umjeren, ali u velikoj mjeri zavisi od očuvanja fiskalne discipline, održivog rasta ekonomije i sposobnosti da se pravovremeno odgovori na eksterne šokove”, ukazao je Fabris.

Ključna stroga kontrola tekuće potrošnje

Na pitanje da li je moguće postizanje fiskalnog deficita ispod 3% BDP-a i smanjenje javnog duga na nivo ispod 60% BDP-a u naredne dvije do tri godine, Fabris kaže da će to predstavljati značajan izazov, ali je, prema njegovom mišljenju, dostižno.

Održavanje deficita i javnog duga ispod ovih granica (Mastrihtskih kriterijuma) uslov je za učlanjenje Crne Gore u eurozonu.

“Ostvarenje ovih ciljeva u velikoj mjeri zavisiće od dizajna i dosljedne primjene mjera fiskalne politike. Ovakav stav dodatno potvrđuju i nalazi posljednje misije Međunarodnog monetarnog fonda, koja je razvila scenario u kojem su navedeni fiskalni ciljevi ostvarivi. Ključno je naglasiti da se oni ne mogu postići administrativnim mjerama u kratkom roku, već isključivo kroz konzistentnu i kredibilnu srednjoročnu fiskalnu strategiju. Prvi i najvažniji uslov jeste stroga kontrola tekuće potrošnje, naročito rashoda koji generišu trajne obaveze za budžet. Potrebno je ograničavanje rasta mase zarada u javnom sektoru na nivo stope inflacije, eliminaciju neproduktivnih izdataka, uvođenje strožih mehanizama kontrole potrošnje, unapređenje naplate javnih prihoda i dalje suzbijanje sive ekonomije. Takođe, jednokratne prihode, poput prihoda od koncesija, ne bi trebalo koristiti za finansiranje tekuće potrošnje, već ih usmjeriti ka smanjenju javnog duga i jačanju fiskalnih rezervi. Cilj bi trebalo da bude ostvarivanje suficita primarnog budžeta”, naveo je Fabris.

Drugi uslov, kako je kazao, odnosi se na očuvanje, a po mogućnosti i povećanje nivoa javnih investicija koje imaju visok ekonomski i razvojni povraćaj.

“Upravo održiv rast BDP-a predstavlja jedan od ključnih mehanizama za smanjenje odnosa javnog duga prema BDP-u, čime se fiskalna konsolidacija čini dugoročno održivom. Treći element je aktivno upravljanje dugom - produženje ročnosti, smanjenje rizika refinansiranja i korišćenje povoljnijih izvora finansiranja, uključujući razvojne i evropske fondove. Najuspješnije fiskalne strategije su one koje kombinuju disciplinu u javnoj potrošnji sa politikama koje podstiču investicije, rast produktivnosti i formalizaciju ekonomije, čime se istovremeno jača fiskalna održivost i potencijal rasta”, smatra Fabris.

Rast plata bez produktivnosti podstiče inflaciju

Rast plata je društveno i politički osjetljivo pitanje, ali sa makroekonomskog stanovišta on mora biti posmatran u vezi sa produktivnošću. Ako plate rastu brže od produktivnosti, dolazi do rasta jediničnih troškova rada, što ima direktne posljedice po inflaciju i konkurentnost”, naveo je Fabris na pitanje “Vijesti” kako rast plata utiče na konkurentnost i inflaciju ako produktivnost ne raste.

“U sektorima koji su zaštićeni ili imaju ograničenu konkurenciju, firme će povećane troškove rada uglavnom prebaciti na cijene, što dodatno podstiče inflaciju. U otvorenim sektorima - poput turizma, saobraćaja ili izvoza usluga - prostor za povećanje cijena je manji, pa se pritisak prenosi na profitabilnost i konkurentnost. Poseban izazov za Crnu Goru je činjenica da je ekonomija mala i otvorena, bez mogućnosti prilagođavanja kroz monetarnu politiku. To znači da se neravnoteže brže prelijevaju u cijene, uvoz ili pad konkurentnosti. Zato je održiv rast plata moguć samo ako ga prati rast produktivnosti, kroz investicije, digitalizaciju, bolje obrazovanje i obuku radne snage, kao i formalizaciju poslovanja. U suprotnom, kratkoročni rast dohotka može dovesti do dugoročnih problema - viših cijena, slabijeg izvoza i nižeg potencijalnog rasta.

Kreditiranje i cijene nekretnina imaju preveliki rast

Fabris upozorava da brz rast kreditne aktivnosti uz veliki rast cijena nekretnina, predstavlja potencijalni rizik za banke na koji se mora obratiti posebna pažnja.

“Bankarski sistem predstavlja najzdraviji segment crnogorske privrede i jednog od ključnih pokretača ekonomskog rasta. Odlikuju ga visoka likvidnost i snažna solventnost. Prema posljednjim raspoloživim podacima, stopa rasta kreditne aktivnosti na kraju oktobra, u poređenju sa oktobrom prethodne godine, iznosila je nešto više od 15 procenata. Riječ je o izuzetno visokoj stopi rasta, koja je preko četiri puta viša od projektovane stope rasta bruto domaćeg proizvoda. Međutim, prebrz rast kreditne aktivnosti, kao i ubrzan rast cijena nekretnina, predstavljaju rizike kojima je neophodno posvetiti posebnu pažnju”, naveo je Fabris. On kaže da je rast zarada nakon “Evrope sad 2” (smanjenje doprinosa, povećanje minimalca) povećao i broj kreditno sposobnih klijenata, što se odrazilo kroz snažnu tražnju za potrošačkim i stambenim kreditima.

“Domaća tražnja za stambenim kreditima, u kombinaciji sa snažnom eksternom tražnjom, dodatno je podstakla rast cijena nekretnina. Prema procjenama Međunarodnog monetarnog fonda, cijene nekretnina su od 2020. godine porasle za 128 procenata u realnim iznosima. Na navedene rizike ukazao je i MMF tokom nedavne posjete. Kao odgovor na to, Centralna banka je pravovremeno, u dva navrata, povećala stopu kontracikličnog kapitalnog bafera. Važno je naglasiti da se ovi rizici do sada nijesu materijalizovali, te da je nastavljen trend smanjenja učešća loših kredita, koji prema posljednjim raspoloživim podacima iznose nešto ispod 2,8 procenata. Ipak, ukoliko kreditni rast ostane snažan, a cijene nekretnina nastave uzlazni trend, postoji rizik od rasta nekvalitetnih kredita”, upozorava Fabris. Iz tih razloga, kako kaže, stopa rasta kreditne aktivnosti zabilježena ove godine nije dugoročno održiva. “Poželjno je da u narednoj godini bude jednocifrena, što bi i dalje predstavljalo značajan podsticaj ekonomskom rastu, ali i doprinijelo očuvanju finansijske stabilnosti. Kreditni rast treba da bude selektivan i usmjeren ka projektima koji jačaju dugoročni potencijal privrede, a ne ka kratkoročnom podsticanju potrošnje”, naveo je Fabris.

( Goran Kapor, Marija Mirjačić )