Začarani krugovi iz kojih nema izlaska: "Beogradsko petoknjižje" Igora Marojevića

(Igor Marojević, Beogradsko petoknjižje, Knjiga komerc, Beograd, 2025)

1. “24 zida” (roman)

Mladalački roman Igora Marojevića “24 zida” govori o urbanom podneblju na jedan zanimljiv i neobičan način, kao i o prelomnim događajima u životu mladića koji je došao u Beograd na studije i koji se uklopio u sredinu koja mu je postala utočište i jedini mogući svijet koji se otvorio u tom trenutku za junaka romana. Roman je takođe i prvi roman toga doba koji je progovorio o tada najtežoj bolesti koja je zahvatila čovječanstvo, a za koju se ispostavilo da je, kao i svi drugi virusi koji su poharali u 21-om stoljeću ljudsku zajednicu, samo produkt čovječjeg uma, tj bezumlja onih koji projektuju svijet po sopstvenoj izopačenoj mjeri, pa tako i jedna životna priča, koja je napisana doista u stilu vrijednog modernog romana, koji ima u sebi onu auru zaumnosti, a istodobno ima i udjela poezije u samoj literaturi, što ne čudi, jer je i sam autor zapravo bio na početku karijere pisac poetskih djela, i ta poezija koja je zapravo kruna jedne literature, u Marojevića biva ispisana doista dostatnom rukom i ta ruka ima svoje košmare, bunila, ludila, obmane, ali i čežnje, svoje boli i radosne trenutke, kao i svoje uzlete i padove, no sve je to storija o jednom mladiću koji nailazi na beogradski milje koji zna biti koliko krasan toliko i kužan, ukoliko uplivate u svakodnevni život, kao što je naš junak učinio. Naravno i storija o jednoj izgubljenoj ljubavi i druga o pronađenoj ljubavi, koja se pokazala da može biti fatalna, no naš junak u potrazi za ljubavlju nailazi na osobu koja ga razumije i koja mu pripada, no nažalost, milje iz koga potiče, bio je fatalan za nju i ona biva zaražena aidsom, što junak najpre prima veoma burno, no napokon se vraća svojoj ljubavi i pokazuje želju da ostane sa njom dokle god mu njena bolest to bude dopuštala, čak se kraj romana očituje u onoj poznatoj sentenci da čovjek na kraju želi da pusti sve kočnice kada život koji biva simbolično predstavljen u vozu koji juri ka strmini i želji čovjeka koji voli život, i koji ne bježi od njega, želi da otpusti sve kočnice i surva se u provaliju i ambis, jer taj ambis je zapravo izlaz iz začaranog kruga koji čovjeka nekada nagoni na postupke koji mogu delovati iracionalno, no znajući da čovjek koji jeste racionalno biće, ukoliko nema i taj trenutak iracionalnosti, zapravo ne bi bio čovjek i ne bi se razlikovao od životinja koje su takođe racionalne u skladu sa njihovim ambicijama i životom koji žive na planeti Zemlji.

2. “Tuđine” (roman)

Roman “Tuđine” govori o jednoj novoj i drugačijoj prozi Igora Marojevića čija se radnja odvija između Boke Kotorske, odnosno, Risna, Kamenara, gdje su smješteni kako veli Marojević, Stari Hercegovci, odnosno žitelji ovog geografskog pojma novijeg datuma koji sebe vide kao Stare Hercegovce, dočim nasuprot njima on suprotstavlja drugu uticajnu grupaciju koja je na vlasti i oni se odupiru njihovoj posebnosti, no zapravo je riječ o istom narodu, tj. o grupacijama koje se formalno žele predstaviti kao različite, a zapravo su u pitanju različito nazvane grupe istog naroda koji je istodobno povezan identičnim odnosom prema samoubistvu, što je i glavni motiv romana “Tuđine” Igora Marojevića. Naime, oni se ispod vela navodnog neprijateljstva veoma dobro razumiju i zapravo su isti, što junak naše proze, tj, romana “Tuđine”, otkriva naposlijetku, jer su uvezani istim ciljem da se obogate i da izvrše suicid na samo njima znan i poznat način, a to im je zajednički cilj, te se te grupacije samo površinski sukobljavaju, a riječ je o istim ljudima koji isto misle i isto rade u obe grupacije između kojih nema nikakvih razlika, jer i jedni i drugi pokušavaju manipulisati svima oko sebe i imaju istu želju za suicidom, što se da uzeti samo kao simbol njihove zajedničke prirode, dočim najslabiji pripadnici to i učine, jer ih svi koji ih okružuju, zapravo nagone na taj čin.

Naš junak postepeno ulazi u takav vilajet začaranog kruga iz kojeg nema izlaska, jer se sve događa u geografski samo limitiranom svijetu koji postoji na tlu Boke, a istodobno se udaljava u romanu od takvog konteksta i zadate teme samoubistva bjekstvom u drugi svijet koji predstavlja Beograd, kuda naš junak izmiče osveti jedne grupacije koja mu je za petama zbog navodne izdaje njihovih interesa, koje je kao novinar trebalo da zastupa, no on se trikom poslužio i svoju povezanost, seksualnu, koristi u relaciji sa prelamačicom tekstova i cenzorkom novine gdje su oboje angažovani, a koju uspeva da zamaje i odvuče joj pažnju kako ne bi primjetila šta objavljuje, te iznosi na uvid javnosti tim putem tekst gdje se ruga sa istom grupacijom za koju trenutno radi, pa je bio primoran da izbjegne u drugu državu, u Srbiju i u Beograd, odnosno na Novi Beograd, gdje se drugi dio romana odvija, kako bi se sačuvao od osvete onih koji ne opraštaju tek tako. Nepočinstva obje grupacije i njihova bliska uvezanost tek u Beogradu bivaju našem junaku jasna, jer shvata da su zapravo svi oni isti, samo se površinski navodno sukobljavaju i potčinjene drže u zabludi i uvećavaju im mržnju prema suprotstavljenoj grupaciji, dočim, oni veoma dobro sarađuju i distribuiraju međusobno novac sa svih strana, što će reči da nemaju etičkih principa, a da im je površina na kojoj su navodno u velikim neprijateljstvima, zapravo samo obrazine ispod kojih se kriju pravi nemoralni likovi u rodbini našeg junaka i onih njegovih bivših, navodno suprotstavljenih kolega iz novina koje je napustio i koji su ga gonili kako bi ga kaznili.

Istodobno se umeće i još jedna karakteristika koja je uvezana sa crnogorskim tlom, a to je krvna osveta, koja je još uvijek živa u Albanaca i Crnogoraca, te je autor ovoga puta implementira albanskom supstratu u Crnoj Gori, mada je mogao unijeti i crnogorskom supstratu, ne bi ništa pogrešio, no autentično je i ovo tumačenje, jer je još i u Albanaca veoma živ ovaj običaj duga u krvi, koji se prenosi s koljena na koljeno.

Ljubavne afere našeg junaka djeluju obojene dječačkim snovima o ljubavi koja je u stanju prevazići sve probleme, no nije tako. Nesretno okončavanje sudbine jedne velike ljubavi našeg junaka i njen suicid, koji se činio nemotivisan, no u Boki i Crnoj Gori suicid uvijek visi iznad glave i sami ga žitelji Boke i Crne Gore podstiču međusobno, pothranjujući taj čin svojom međusobnom neiskrenošću, koja biva razočaravajuća i zapravo čini veoma grandiozan podsticaj suicidu.

No s druge strane, rodbinska navodna velika vezanost u Boki, kao neodvojivom djelu Crne Gore i u Crnoj Gori samoj je takođe velika šarena laža, što ovim romanom Marojević stavlja na pijedestal i razotkriva takvu jednu mračnu i utilitarnu navodno rodbinsku povezanost, koja se ispostavlja samo kao mogućnost za korišćenje većeg broja ljudi kojima bi trebalo biti neprijatno kada otkriju istinu i tada bi trebali dići ruku na sebe, jer nemoral njihovih zaštitnika i pokrovitelja rodbinskih prelazi granice ljudskosti, tj neljudskosti i biva zapravo jedan duboko nemoralan čin koji oni koji ga sprovode doživljavaju kao nešto što njima pripada za pravo da mogu činiti šta god hoće bez posljedica, dok im se ne dogodi vendeta, tj. krvna osveta koja stvari postavlja na svoje mesto i svak dobija sve po zaslugama, te nemoralan dobija smrt a nevin ljubav koju zaslužuje, i ovaj roman Marojevića je dobro izvedena parabola na neiskrenost crnogorskog društva koje je gledano sa spoljašnje strane jedne naravi, a dubinski posmatrano sasvim druge i ta narav je svima podjednako poznata i po njoj se prepoznaju i navodni neprijatelji za koje se ispostavlja da su iza kulisa najbliskiji saradnici, dočim pučina misli da su oni na suprotnim bandama, i ovaj roman Igora Marojevića pogađa suštinu crnogorskog bića, koji je u dubini zapravo duboko nemoralan, no svaka stvar ima svoj vakat, pa tako i takve nakazne pojave u jednom društvu, i njima je vijek ograničen, i naposlijetku rješivši se balasta i crnogorsko društvo će može biti postati sretno i blagosloveno i ispunjeno ljubavlju, kao što je junak Marojevićevog romana, koji je tu ljubav apsolutno zaslužio, jer je osjetio pakao i bio u žiži, a zapravo paklenom grotlu istih koji su igrali svoju igru u kojoj su se preigrali i završili u krvi, tako kako su i zaslužili u romanu.

3. “Parter” (roman)

Roman “Parter” zasnovan je na opetovanoj storiji o Beogradu i njegovim stanovnicima koji su bili klasični predstavnici jednog Beograda koji se izrodio nakon devedesetih i nametnuo mjerila koja su bila sa ruba zakona i na rubu života, koji je uvijek mogao na ovaj ili onaj način mogao biti ugrožen, jer je to konsekvenca života u gradu koji je izgubio svojstva grada nakon suludog rata i zadobio odlike džungle, što je ostao i dan današnji, jer se loši događaji prelivaju iz decenije u deceniju života u gradu koji je samo sjenka, kako veli jedan pjesnik, onoga što je nekada bio, a bio je doista veliko umjetničko i kulturno središte zemlje koja je imala dostojanstvo i dignitet i njegovi stanovnici su istu osjećali kao mjeru za život čovjeka, dočim je sada sve prepušteno materijalnom i animalnom nagonu i zakonu jačeg - čitaj bogatijeg građanina koji nije ničiji sugrađanin već tlačitelj slabijeg. To likovi iz romana i pokazuju: onaj ko je u međuvremenu postao, služeći se nekom vrstom prevare bliskih rođaka koji su izvarani, vlasnik splava na Savi, gdje su se okupljali mladi i stari devedesetih i dvijehiljaditih Beograda, od kriminalaca do umjetnika, dakle pokazala je kolorit Beograda tako što je jedan od junaka postao vlasnik koji upravlja ne samo splavom, nego i životom i dignitetom svih koji dolaze ili rade kod njega na splavu, dočim je mladić Luka, glavni junak koji je zapravo samo radnik i di džej koji ima dignitet, no samo dotle dok ne ugrožava šefa koji ih sve doživljava kao robove koji se ne pitaju ni za šta, pa tako ogavne scene silovanja glumice pred svim gostima postaju uobičajena i opetovana scena na splavu koji implicira vlasnika koji nije samo vlasnik splava već i vlasnik svega drugog: života, obraza i časti, i na svaki otpor takvom bestijalnom ponašanju on djeluje silom i ostaje nekažnjen.

Takav je Beograd postao devedesetih i učvrstio se dvijehiljaditih, tako da i danas živimo posljedice onoga što možemo pronaći u ovom realističnom romanu, koji veristički predstavlja Beograd, grad koji jeste milionski, ali je i duboko poremećen i neuravnotežen za život svih onih koji u njemu obitavaju.

Zašto je to tako, zašto i šljam i ološ i umjetnici i alternativna scena živi noću na beogradskim splavovima, pitanje je svih pitanja: upravo stoga što su osuđeni ili na uklapanje u postojeće brutalno i neljudsko stanje života grada ili su pak osuđeni na izolaciju, što mnogi ne mogu podnijeti i stoga dolaze u situacije kao mlada glumica koju vlasnik splava siluje pred svima, jer je od njega tražila uslugu da igra u predstavi i on joj je to omogućio i naoplatio silovanjem na splavu, dočim je jedini koji se pobunio protiv toga bio naš glavni junak, četrdesetogodišnji šanker i di džej, no sama silovana djevojka ga je uklonila i rekla da je u redu to što je siluje.

I zapravo je to bila i kvintesenca cijelog romana, koji oslikava svu nakaradnu prirodu grada koji je potamnio nakon rata koji je pokrenut na Balkanu iz njegovog središta, a u kojem kao nije učestvovao, ali je sve što je mogao upotrebio da jedne postavi na vodeće pozicije a druge da unizi i to je postalo kao uzus ponašanja, da uvijek nalazite krivca koji zapravo ne postoji, ali je potreban uvijek neprijatelj da se izmisli kako bi lakše manipulisali masom koja je neznavena i koja traži neprijatelja i krv, a ustvari taj koga proglašavaju neprijateljem jedini je koji ih može izvući iz dubokog pakla, jer je spoznao svu gad i zlo koje ti isti lideri i VIP ličnosti stvaraju svojim strijemljenjima u jednom oronulom društvu, no oni koji ih prate, dakako izmanipulisani rade još gore i crnje stvari onima koje ovi iznad njih postave u centar interesovanja kao neprijatelje i tada dolazimo do situacije iz koje nema izlaza, jer se neprijatelji umnožavaju dok otpor raste, a vodeći i dalje bivaju iz dana u dan sve beskrupulozniji i bezočniji i stvaraju samo nove krugove zla iz koga nema izlaza ili se pak ne vidi, što se nažalost uklapa u predstavu i o sadašnjem stanju svijesti i društva u kojem obitavamo.

Marojević je ovim romanom pokazao svu tjeskobu i svu trulež jednoga grada koji je nekada zasluživao ime “belog grada” koji je bio na ponos svojim stanovnicima, no danas je to jedna kloaka prepuna gada i truleži i Disovog “ološa i suterena i pandura” koji su se uzdigli na pijedstal i koji upravljaju događajima i ljudima i niihovim životima, što je spisatelj Marojević prepoznao i markirao.

4. “Beograđanke” (knjiga priča)

Zbirka priča “Beograđanke” Igora Marojevića daje jednu realističku sliku savremenog Beograda i njegovih stanovnica, jer su priče pisane iz ugla osoba koje bi se zasigurno mogle markirati kao neki od tipova ličnosti jednog megalopolisa kakav je Beograd. Njihove životne, ljubavne, filozofske, poslovne dileme i probleme Marojević je izvrsno opservirao i dao im umjetničku dimenziju time što ih je rječju postavio tamo gdje pripadaju, a to je beogradski areal koji jeste specifičan u odnosu na sva druga mjesta koja ga u čitavoj državi okružuju, jer ne zaboravimo da je on bio i ostao stjecište umjetnika i majstora svog umjetničkog zanata, ali i svakojakih frikova i likova koji imaju svoje nekakve priče koje su manje ili više pogodne za umjetničko uobličenje, no to Marojeviću nije bio problem da ih prepozna, i postavi na pijedestal i da ih ovjekovječi u knjizi priča koje su uvijek bile najteže i najzahtjevnije za pisca i na njima se uvijek moglo uočiti i pronaći onaj relevantni trag o tome da li je riječ o piscu koji zaista ima talenta i zanata u nekakvom suodnosu i u kojoj mjeri ih poseduje i implementira u književno djelo, ali i da li se magija i mašta unose “intravenozno”, ako bi se tako što moglo reći, u tijelo literature i bivaju tako neodvojivi dio takvog organizma ili je pak riječ o stranom tijelu koje literatura sama odbacuje, kanim reći da su priče najbolji lakmus papir za jednog pisca je li doista pisac ili je samo netko tko je trenutno zabasao tamo gdje suštinski ne pripada, jer su priče forma koje su najpodesnije za takav ispit o pripadanju dušom i tijelom literaturi ili pak nepripadanju. Priče su bile i ostale najpodesnije za prepoznati pravog pisca, jer u njima nema previše praznog hoda, a ukoliko pisac ima sluha i veštinu u umjetničkom tkanju riječima, onda doista jeste spisatelj vrijedan pomena. Marojević se pokazao i ovim svojim djelom da u potpunosti ispunjava sve postulate koje pred pisca postavlja ovakva vrsta proze, jer je napisao priče koje jesu zanimljive, neobične, no i verističke i uzbudljive i dinamične, ali je uključio i one elemente građe naracije koje ukazuju na izgubljenost čovjeka u velikom gradu, koji u potrazi za srećom često završi svoj život veoma nesrećan ili pak usamljen, jer je veliki grad i veliki problem za njegove žitelje kako da ga savladaju, usisaju u svoja bila i kako da ga žive, jer se grad koji postaje konglomerat svega i svačega u vremenu koje ljudima i njihovim najboljim osobinama nije niti najmanje naklonjeno, dakle spisatelj to označava nedvosmisleno i piše neku vrstu hronike jednog grada kroz pojedinačne sudbine koje mogu biti reljefno-koloritni zapisi o tome kako grad zna da uzdigne čovjeka, ali i kako beskrupulozno zna da uvalja u blato sve one koji njime hode i njime brode u svojim životnim lađama, koje su čas uljuljkane u mirnom moru, čas su u velikoj buri, a nerijetko znaju da potonu bez traga, kao i ljudi. Grad izroni iz svakog od njih i svakom da priliku ili pak nepriliku, ovisno od okolnosti, što i jeste karatkeristika jednog velikog grada koji upija i uvlači u svoje pore živote svojih stanovnika koji ostavljaju različite životne ili pak umjetničke tragove različitog inteziteta ili pak bivaju izbrisani bez ikakvih otisaka, sem onih koje ostavljaju stopala na pijesku koje prvi talas vjetrova izbriše kao da nikada nisu niti postojali.

(Kraj u narednom broju Arta)

( Miodrag Mišo Radović )