Pobjednici i gubitnici Trampove trgovačke diplomatije

Kada se opisuje stil upravljanja američkog predsjednika Donalda Trampa, a naročito njegovi odnosi s drugim državama, često se pominju dvije riječi: “nepredvidiv” i “transakcioni”. Ova druga sasvim odgovara pojedinim američkim saveznicima, partnerima, pa i protivnicima, dok je prva tokom protekle godine uzdrmala čak i neka od najbližih i najdugotrajnijih savezništava Vašingtona.

U pokušaju da napravi bilans toga koje su zemlje najviše, a koje najmanje profitirale od druge Trampove administracije, američki časopis “Forin polisi” (FP) je namjerno izostavio strane u dva najveća sukoba u kojima Tramp pokušava da posreduje - između Izraela i Hamasa, te između Rusije i Ukrajine. Oba ta sukoba i dalje su u velikoj mjeri neriješena (iako su prve dvije strane u oktobru pristale na prekid vatre), a Trampova nepredvidivost dovela je do toga da se njegovi stavovi o tim konfliktima mijenjaju tokom protekle godine.

FP je izdvojio pet zemalja koje su najuspješnije odigrale “Trampovu igru”, kao i još pet koje su se našle među gubitnicima.

Pobjednici

Kina

Možda djeluje neobično da se najveći američki protivnik i glavni strateški konkurent uvrsti među pobjednike, ali teško je tvrditi da je Kina tokom Trampove druge administracije pretrpjela ozbiljnu štetu - naročito u poređenju s iscrpljujućim trgovinskim ratom i tehnološkim ograničenjima iz njegovog prvog mandata, pristupom koji je administracija Džoa Bajdena nastavila, pa čak i proširila.

Neka od tih tehnoloških ograničenja, uključujući prodaju poluprovodničkih čipova Kini i predloženu američku zabranu kineske tehnološke platforme TikTok, sada, čini se, ponovo su predmet rasprave, ako već nijesu direktno ublažena.

Tramp je na početku mandata dramatično povećao carine na kineski izvoz u SAD, ali je potom, nakon oktobarskog sastanka s kineskim predsjednikom Si Đinpingom u Južnoj Koreji, jednako brzo počeo da ih smanjuje. Taj susret je donio trgovinsko primirje koje je uglavnom ocijenjeno kao blago povoljnije za Kinu, koja je iskoristila svoju ogromnu pregovaračku prednost, kontrolu nad ključnim mineralima i rijetkim zemnim metalima, da navede Trampa da ustukne.

Trampova nova Nacionalna strategija bezbjednosti nije, kada je riječ o Tajvanu, napravila onoliko ustupaka koliko se Kina možda nadala niti koliko su se američki “jastrebovi” prema Kini u Vašingtonu možda pribojavali, ali naglasak strategije na “državnom suverenitetu” i priznanje “zemalja čiji se sistemi upravljanja i društva razlikuju od naših” nagovještavaju realizam koji će Peking vjerovatno pozdraviti.

Saudijska Arabija

Tramp već dugo jasno pokazuje naklonost prema Saudijskoj Arabiji, možda najupadljivije time što ju je izabrao kao odredište svog prvog predsjedničkog putovanja u inostranstvo i tokom prvog i tokom drugog mandata.

Vašington i Rijad sada djeluju bliži nego ikad. Tramp je u novembru saudijskom prestolonasljedniku Mohamedu bin Salmanu - doslovno - prostro crveni tepih, u posjeti praćenoj velikom pompom, koja je dovela do niza sporazuma usmjerenih na još čvršće povezivanje ekonomija dviju zemalja.

Bijela kuća je sada Saudijsku Arabiju označila kao glavnog saveznika van NATO-a - što jača odbrambenu saradnju, iako bez bezbjednosne garancije - i unaprijedila planove za prodaju borbenih aviona F-35 toj zemlji. Dvije države planiraju i udruživanje snaga u drugim sektorima, uz proširenu saradnju u oblasti vještačke inteligencije, nuklearne energije i ključnih minerala. “Snažniji i sposobniji savez unaprijediće interese obje zemlje i služiće najvišem interesu mira”, poručio je Tramp.

Sirija

Sirijski predsjednik Ahmed al Šara je postao prvi šef sirijske države u gotovo osam decenija koji je posjetio Bijelu kuću, kada ga je Tramp tamo ugostio u novembru, naglašavajući zapanjujući preokret za bivšeg militanta Al kaide, za kojim su SAD bile raspisale nagradu od 10 miliona dolara sve do kraja 2024.

Međutim, Šarin uspon nakon svrgavanja sirijskog diktatora Bašara al Asada prevazilazi puku simboliku - on je tokom te posjete uspio da ubijedi Trampa da ukine većinu američkih sankcija Siriji, a Kongres je u decembru glasao za ukidanje zakonodavstva koje je dio sankcija i dalje držalo na snazi.

Iako tenzije između Sirije i Izraela i dalje postoje, sve ukazuje na to da sirijska vlada i dalje uživa Trampovu podršku. “Veoma je važno da Izrael održava snažan i iskren dijalog sa Sirijom, i da se ništa ne dogodi što bi omelo evoluciju Sirije u prosperitetnu državu”, napisao je Tramp na mreži Truth Social 1. decembra. “Novi predsjednik Sirije, Ahmed al Šara, marljivo radi kako bi osigurao da se dobre stvari dogode i da i Sirija i Izrael zajedno imaju dug i prosperitetan odnos”.

Tramp je nastavio da hvali Šaru čak i nakon što je američka vojska 19. decembra gađala više ciljeva Islamske države u Siriji, u odmazdi za napad u kojem su nekoliko dana ranije poginula dva američka vojnika. I tada je na mreži Truth Social napisao da je sirijski predsjednik “u potpunosti podržao” te napade i da “veoma naporno radi da Siriji vrati veličinu”.

Argentina

Tramp nikada nije krio podršku argentinskom predsjedniku Havijeru Mileju. On je Mileja, političkog saveznika, hvalio kao svog “omiljenog predsjednika” i kao nekoga ko je “MAGA do kraja”. “Volim ga jer on voli Trampa”, rekao je Tramp 2024.

Njihova odanost ide toliko daleko da je, kada su Argentinci u oktobru izašli na birališta kako bi glasali na izborima na polovini mandata, Tramp javno podržao Mileja - a potom je ogroman paket pomoći od 20 milijardi dolara za tu zemlju uslovio njegovim izbornim uspjehom. “Ako ne pobijedi, mi odlazimo”, poručio je Tramp.

Milej je pobijedio. Međutim, Trampov planirani spasonosni paket od 20 milijardi dolara izazvao je snažne reakcije u Vašingtonu, i među demokratama i među republikancima, a ekonomski stručnjaci su doveli u pitanje isplativost strategije Bijele kuće. Možda i to objašnjava zašto su američke banke sada stavile po strani taj plan od 20 milijardi i umjesto toga razmatraju manji i kratkoročniji aranžman.

Pakistan

Tramp je tokom svog prvog mandata napadao Pakistan i njegove lidere zbog “laži i obmane”, optužujući ih da pružaju “utočište teroristima koje lovimo u Avganistanu, uz malu pomoć”, te je suspendovao većinu američke vojne pomoći toj zemlji.

Nekoliko sedmica po početku drugog mandata, uloga Pakistana u hapšenju organizatora terorističkog napada u Avganistanu donijela je Trampu ranu pobjedu i otvorila Islamabadu vrata kod novog američkog predsjednika. Uslijedili su laskanje, dijalog i dogovori - o svemu, od kriptovaluta, preko ključnih minerala, do Nobelove nagrade za mir - pri čemu je, čini se, značajnu ulogu imala i Trampova lična naklonost prema svemoćnom načelniku pakistanske vojske, Asimu Muniru.

“Naš odnos izgleda dobro kao i uvijek”, rekao je ranije ove godine za “Forin polisi” pakistanski ambasador u Vašingtonu, Rizvan Said Šeik. “Moramo to opravdati”.

Gubitnici

Venecuela

Venecuela i njen kontroverzni predsjednik Nikolas Maduro su mjesecima bili suočeni s američkim vojnim udarima na brodove nadomak sopstvene sjeverne obale, mogućnošću kopnenih napada i prijetnjama promjenom režima. Venecuela je bila najveća meta Trampovog bijesa kada je riječ o onome što je njegova administracija nazvala “narkoteroristima”. Vašington je optuživao Madura da je u dosluhu s kartelima kako bi preplavio SAD drogom - čak i dok je Tramp pomilovao bivšeg latinoameričkog lidera koji je zaista bio osuđen za trgovinu drogom. Ta kampanja je kulminirala početkom 2026, kada su američke specijalne snage izvele upad u kojem su zarobile Madura i njegovu suprugu Siliju Flores i prebacile ih u SAD. Maduro je u pritvoru u Njujorku i očekuje se da se pojavi pred sudom po optužbama koje uključuju narkoterorizam i trgovinu drogom.

Tramp je operaciju pravdao tvrdnjama da je Maduro nelegitimno na vlasti zbog izborne krađe i poručio da će SAD “za sada” upravljati Venecuelom i njenim naftnim resursima, najvećim na svijetu, ali je dao malo detalja o tome kako bi takav aranžman izgledao u praksi. U Karakasu su Madurovi saveznici zadržali kontrolu nad institucijama i bezbjednosnim aparatom, a potez opisali kao “kidnapovanje” i pokušaj otimanja nafte. Potpredsjednica Delsi Rodriges je preuzela ulogu privremene liderke, ali je rekla da Maduro ostaje predsjednik. Ministar unutrašnjih poslova Diosdado Kabeljo je izjavio da će vlada ostati jedinstvena iza Madura. U zemlji vladaju strah i neizvjesnost, dok iz svijeta stižu pozivi da se kriza rješava diplomatski i u skladu s međunarodnim pravom, uz pitanja o zakonitosti hapšenja šefa države.

Vlade Španije, Brazila, Čilea, Kolumbije, Meksika i Urugvaja su saopštile da postupci SAD „predstavljaju izuzetno opasan presedan za mir i regionalnu bezbjednost i ugrožavaju civilno stanovništvo“.

Iran

Skupa i slojevita strategija odvraćanja koju je Iran decenijama gradio, ovog ljeta je pretrpjela razoran udarac. Tokom 12 dana bombardovanja u junu, izraelska vojna ofanziva je teško osakatila iransku protivvazdušnu odbranu i infrastrukturu balističkih projektila. Ali smatra se da je upravo kratko uključivanje američke vojske 22. juna, kada su bombarderi B-2 bacili bombe za probijanje bunkera na tri ključna iranska nuklearna postrojenja, zaista unazadilo Iran u pogledu njegove krajnje, najvažnije karte odvraćanja. I mada djeluje vjerovatno da je Teheran unaprijed prokrijumčario dio obogaćenog uranijuma, a iranski naučnici zadržali tehničku stručnost da ga, barem teorijski, obnove, proći će još nekoliko godina prije nego što Iran može da povrati status države na pragu nuklearnog oružja. To jest, ako iranski režim uopšte odluči da krene tim putem.

Američka regionalna politika vjerovatno će uticati na nuklearne strateške kalkulacije Teherana. Drugi potezi Trampove administracije dodatno su oslabili regionalnu poziciju Irana. Među njima su i uzdizanje sirijskog predsjednika Ahmeda al Šare, koji je prije samo godinu srušio režim Bašara al Asada, bliskog iranskog saveznika; nastavak izraelsko-američkog pritiska da se libanski Hezbolah razoruža; kao i čitav niz novih američkih sankcija uvedenih ove godine protiv iranske mreže za krijumčarenje nafte i sektora ilegalnih finansija. Te sankcije su dodatno pooštrile finansijski stisak oko iranskog režima, koji ima ograničene mogućnosti da se izbori s enormnim nezadovoljstvom javnosti.

Najnoviji talas protesta, izazvan rastom inflacije, dodatno je ogolio unutrašnju ranjivost režima. Vrhovni vođa, ajatolah Ali Hamenei, poručio je da Iran “neće popustiti neprijatelju” i da pobunjenike treba “staviti na mjesto”, dok organizacije za ljudska prava bilježe nagli porast hapšenja i više poginulih, a Tramp je dodatno podigao tenzije prijetnjom da će SAD priskočiti u pomoć demonstrantima.

Južna Afrika

Vlada Južne Afrike je ove godine dobijala udarce sa svih strana od Trampove administracije. Postoji nekoliko faktora koji podstiču animozitet Bijele kuće prema najvećoj afričkoj ekonomiji, od kojih su neki izmišljeni, a neki su stvarni.

Tramp je iznosio lažnu optužbu da Afrikaneri, bijeli potomci evropskih kolonizatora u Južnoj Africi, doživljavaju genocid, te je za njih odobrio kolektivni status izbjeglica. Ali, druga neslaganja s Trampovom administracijom zasnovana su na činjenicama, poput politika južnoafričke vlade usmjerenih na smanjenje dugotrajne rasne nejednakosti, i toga što je Pretorija pred Međunarodnim sudom pravde pokrenula postupak za genocid protiv Izraela zbog odnosa prema Palestincima u Pojasu Gaze. Mnogi američki zvaničnici su frustrirani i zbog toga što Južna Afrika i dalje oklijeva da zauzme jasan stav o ruskoj invaziji na Ukrajinu, kao i zbog njenih prijateljskih odnosa s Iranom.

Tramp je na te zamjerke odgovorio ukidanjem stotina miliona dolara strane pomoći Južnoj Africi, pri čemu je veliki dio tog novca bio namijenjen borbi te zemlje protiv HIV-a i AIDS-a. Američki predsjednik je takođe uveo carine od 30 odsto na uvoz iz Južne Afrike, a poručio je i da Južna Afrika neće biti dobrodošla na samitu G20 koji SAD organizuju na Floridi narednog decembra.

Kanada

Odnosi Vašingtona i Otave su ranije ove godine pali na najniži nivo, nakon što je Tramp više puta prijetio da će anektirati sjevernog susjeda Sjedinjenih Država i pretvoriti ga u 51. saveznu državu.

Trampova administracija sada više ne djeluje toliko opsjednuta takvim teritorijalnim širenjem. Ali je nastavila da bude izrazito agresivna prema jednom od najvećih trgovinskih partnera SAD, koji je i dalje izložen visokim američkim carinama u širokom spektru sektora. Tramp je ukazivao na navodnu ulogu Otave u krijumčarenju fentanila u SAD, što su tvrdnje koje ne potkrepljuju podaci američke Carine i granične zaštite, a trgovinski pregovori između dvije zemlje su propali.

Američki ambasador u Kanadi, Pit Hukstra, takođe je posezao za Trampovom ratobornom retorikom. On je u oktobru navodno osuo paljbu, začinjenu psovkama, na trgovinskog predstavnika Ontarija, prenijeli su kanadski mediji.

A u novembru je američki potpredsjednik Džej Di Vens u objavi na mreži Iks žestoko napao kanadske političke lidere, optužujući ih da narušavaju životni standard u svojoj zemlji promovišući raznolikost kroz ono što je nazvao “imigracionim ludilom”.

Indija

Uspon Pakistana u Trampovim očima je tim upečatljiviji što se poklopio s tim da su odnosi SAD s njegovim ljutim rivalom, Indijom, pali na najniži nivo u više od dvije decenije.

Indijski premijer Narendra Modi - kojeg je Tramp više puta nazvao “velikim prijateljem” i s kojim je uspostavio bliske veze tokom njihovih prvih mandata - bio je među prvim svjetskim liderima koji su posjetili Vašington nakon što je Tramp ponovo izabran, i činilo se da će nastaviti tamo gdje su stali. Međutim, to što je Indija odbila da Trampu pripiše zaslugu za posredovanje u postizanju prekida vatre s Pakistanom, nakon kratkog oružanog sukoba između dva susjeda u maju, uz Trampovo navodno nezadovoljstvo indijskom trgovinskom politikom i kupovinom ruske nafte, dovelo je do toga da se Nju Delhi suoči s Trampovim carinama koje su među najvišim u svijetu.

Ipak, postoji nekoliko pokazatelja da su temelji odnosa između SAD i Indije i dalje čvrsti. Njihove dvije vojske su nedavno potpisale desetogodišnji sporazum o odbrambenoj saradnji, a Trampova nova Nacionalna strategija bezbjednosti poziva Vašington da “nastavi da unapređuje trgovinske (i druge) odnose s Indijom”.

Međutim, dok carine od 50 odsto i dalje ostaju na snazi, a trgovinski sporazum i dalje izmiče, oni koji gledaju spoljašnju sliku ne mogu a da ne priznaju da to ne izgleda dobro.

( A. Šofranac )