Šta pamte rijeke kada ljudi zaborave?

Roman “Nebeske reke” (Laguna) slavne tursko-britanske autorke Elif Šafak zasniva se na jednoj zavodljivoj i naizgled jednostavnoj pretpostavci: da voda pamti. Da svaka kap u sebi nosi tragove svih oblika koje je ikada poprimila, svih ruku koje su je dotakle, svih tijela koja je održala u životu - ili odnijela sa sobom. Ta ideja, inspirisana kontroverznom teorijom francuskog imunologa Žaka Benvenista o “pamćenju vode”, u romanu Elif Šafak prerasta u snažnu književnu metaforu, ali i u ambiciozan pokušaj da se istorija, mit, savremena politika i klimatska kriza objedine u jednu široku, višeslojnu narativnu struju.

Šafak se u ovom romanu s lakoćom i promišljenošću kreće kroz kontinente, vjekove, kulture i zajednice. Jednom jedinom kapljicom vode povezuje tri života, dvije velike rijeke i jednu izgubljenu, ali upornu pjesmu, “Ep o Gilgamešu”, najstarije poznato književno djelo čovječanstva. Od drevne Mesopotamije, preko viktorijanskog Londona, do savremenog svijeta rastrzanog ratovima i ekološkim katastrofama, “Nebeske reke” grade priču o pamćenju koje se ne da izbrisati.

Roman započinje gotovo mitskom slikom: jednom jedinom kapljicom kiše, “ne većom od zrna graška i lakšom od nauta”, koja se odvaja od olujnog oblaka i pada na kosu asirskog kralja Asurbanipala, vladara drevne Ninive i čuvara čuvene biblioteke u kojoj se nalazio Ep o Gilgamešu. Niniva je u to doba bila najveći i najbogatiji grad na svijetu, a Asurbanipal, učen i uman čovjek, ali “ništa manje okrutan od svojih prethodnika”. Njegovu biblioteku čuvaju lamasui, kamene statue sa ljudskom glavom, tijelom bika i ptičjim krilima, simboli moći, zaštite i pamćenja. Kralj duboko razumije da, kako bi pokorio neku kulturu, nije dovoljno osvojiti njenu teritoriju i bogatstvo - potrebno je zauzeti i njenu kolektivnu maštu, njena sjećanja i priče.

Ta ista kap vode potom putuje dalje kroz vjekove, mijenjajući oblike, ali ne i značenje: pojavljuje se kao pahulja snijega pri rođenju dječaka u viktorijanskom Londonu, kao sveta voda u jezidskom obredu krštenja, kao suza savremene žene na obali Temze. Šafak već u uvodnim poglavljima jasno sugeriše da priča koju pripovijeda nije linearna, već kružna; da istorija ne teče pravolinijski, nego se vraća, taloži i ponavlja – baš poput vode.

Roman nose tri glavne narativne linije. Prva nas vodi u London 19. vijeka, gdje upoznajemo Artura Smita, dječaka rođenog u krajnjem siromaštvu, na obali zagađene Temze, kojeg u šali nazivaju “Kraljem Arturom, Kanalskim i Straćarskim”. Izuzetno bistar i radoznao, Artur započinje životni put koji će ga, kao šegrta u štampariji i kasnije samoukog učenjaka, dovesti do otkrića značenja Epa o Gilgamešu. Ova narativna linija, zasnovana na stvarnoj biografiji asiriologa Džordža Smita, predstavlja najčvršći i najuspjeliji dio romana. Šafak ovdje pokazuje izuzetnu sposobnost da istorijsku građu pretvori u živu književnost: viktorijanski London pulsira kroz mirise, prljavštinu, glad i oštre klasne razlike.

Arturova opsesija klinastim pismom otvara jedno od ključnih pitanja romana: kome pripada kulturno nasljeđe? Da li drevni tekstovi i artefakti, izneseni iz Mesopotamije i smješteni u muzeje Zapada, predstavljaju trijumf znanja i očuvanja, ili produžetak kolonijalne logike prisvajanja? Šafak tom pitanju pristupa pažljivo, bez jednoznačnih odgovora, ali sa jasnom sviješću o nepravdama koje su utkane u istoriju arheologije.

Druga narativna linija smještena je u Irak 2014. godine i nosi najteži moralni i emotivni teret romana. Kroz lik Narin, jezidske djevojčice, i njene bake, Šafak piše o narodu koji je vjekovima progonjen, a u savremenom trenutku izložen genocidu Islamske države. Njeno krštenje u rijeci Tigar nasilno je prekinuto, a djevojčica je primorana da zajedno sa bakom bježi, pokušavajući da spase goli život. Ovdje roman dobija svoju najdublju ljudsku dimenziju. Scene bjekstva, gladi, straha i tišine razorene zajednice ispisane su bez patetike, ali s jasnom etičkom namjerom: da se nasilje imenuje i da se zločin ne prepusti zaboravu. U ovim poglavljima metafora vode diše najprirodnije - rijeka nije apstraktni simbol, već konkretan prostor opstanka, sjećanja i gubitka.

Treća narativna linija odvija se u savremenom Londonu i prati Zaliku Klark, hidrološkinju koja se nakon razvoda seli u čamac na Temzi. U tajnosti piše naučni članak o “pamćenju vode”, ali se, plašeći se podsmijeha akademske zajednice, ne usuđuje da ga objavi. Kao naučnica, Zalika bi trebalo da predstavlja racionalni kontrapunkt mitovima i istorijskim traumama koje prožimaju roman. Ipak, njen emotivni zastoj i unutrašnja kriza ponekad djeluju previše poznato, gotovo tipski. U romanu koji želi da govori o kolektivnim traumama, Zalikina priča nerijetko ostaje zatvorena u okvirima individualne samorefleksije, bez pune snage da se organski poveže sa ostalim tokovima.

Kod romana sa više isprepletanih priča uvijek postoji rizik da čitaoca najviše privuče samo jedna od njih. Iako su opisi krajolika sporiji od scena u kojima su likovi u fokusu, oni nisu ništa manje upečatljivi ni maštoviti. Posebno je zanimljiv način na koji Šafak prikazuje lamasue: pri svakom novom pojavljivanju oni postaju sve manji i krhkiji, simbolizujući postepeno urušavanje civilizacija i pamćenja.

Šafak je, bez sumnje, majstorka upečatljive rečenice i citatnosti. “Voda pamti. Ljudi su ti koji zaboravljaju” postala je gotovo slogan romana i njegov najčešće citirani sažetak. Međutim, upravo tu leži i jedna od njegovih slabosti. U želji da obuhvati sve: od drevnih boginja pisma i žita, preko arapske legende o Lejli i Medžnunu, do rodne politike, klasnih razlika, zabranjenih ljubavi, savremenih klimatskih katastrofa i mrtvih rijeka širom svijeta… “Nebeske reke” se ponekad pretvaraju u pretrpani rezervoar značenja. Čitalac jedva stigne da obradi jednu temu prije nego što ga narativ povuče u sljedeću.

Ova maksimalistička poetika, tipična za Šafak, ima i svoju cijenu. Metafore o vodi, u početku sugestivne i snažne, s vremenom se umaraju ponavljanjem. Duga nabrajanja: otpada u Temzi, istorijskih činjenica, simboličkih paralela…usporavaju ritam i potiskuju emotivnu rezonancu. Ponekad se čini da roman više želi da objasni nego da ispriča, da pouči prije nego da prepusti čitaocu prostor za otkriće.

Ipak, uprkos tim slabostima, “Nebeske reke” ostaju djelo velike ambicije i stvarne književne i etičke važnosti. To je roman koji svjesno stoji na raskršću žanrova: istovremeno istorijska fikcija, klimatski roman, priča o genocidu i meditacija o pamćenju, gubitku i opstanku. Šafak koristi prošlost ne kao egzotičnu pozornicu, već kao upozorenje da civilizacije koje ne slušaju svoje rijeke, koje zaboravljaju svoje mrtve i potisnute, neminovno ponavljaju iste obrasce nasilja.

Na kraju, ovo je roman koji traži strpljivog čitaoca. Ne nagrađuje uvijek mjerom, ali nagrađuje namjerom. Njegova najjača poruka nije u savršenstvu forme, već u upornom insistiranju da književnost još može biti prostor pamćenja u svijetu koji se prebrzo miri sa zaboravom. Kao rijeke koje nose slojeve vremena u sebi, “Nebeske reke” podsjećaju da nijedna kap istorije ne nestaje već samo čeka da bude ponovo ispričana.

Kroz lik Narin, jezidske djevojčice, i njene bake, Šafak piše o narodu koji je vjekovima progonjen, a u savremenom trenutku izložen genocidu Islamske države. Njeno krštenje u rijeci Tigar nasilno je prekinuto, a djevojčica je primorana da zajedno sa bakom bježi, pokušavajući da spase goli život. Ovdje roman dobija svoju najdublju ljudsku dimenziju. Scene bjekstva, gladi, straha i tišine razorene zajednice ispisane su bez patetike, ali s jasnom etičkom namjerom: da se nasilje imenuje i da se zločin ne prepusti zaboravu. U ovim poglavljima metafora vode diše najprirodnije - rijeka nije apstraktni simbol, već konkretan prostor opstanka, sjećanja i gubitka

( Nina Vujačić )