More kao pozornica geopolitike: Novi Atlas Jadrana sadrži 30 mapa i bavi se ljudskim uticajem na ekosisteme

Novi Atlas Jadrana, projekat APSS Instituta iz Podgorice, podržan od British Councila i Ministarstva kulture i medija, koji je baziran na istraživanju koje traje od 2022. godine, a čiji je cilj da mapira ljudski uticaj na ekosisteme u prostoru Jadrana, od infrastrukturnih i rekreativnih do ekonomskih i vojno-odbrambenih, predstavljen je stručnoj publici.

Polazna tačka u istraživanju bila je potreba da se rasute informacije o nasljeđu, savremenim intervencijama i ljudskom uticaju uopšte u Jadranu skupe u jednu čitljivu, narativnu bazu.

“Novi atlas Jadrana je suštinski proces istraživanja o strateškim silama koje su oblikovale Jadranski region. Istorijski gledano, voda je povezivala tamo gdje je kopno razdvajalo, a putovanje morem je često bilo lakše od putovanja kopnom. Iako se svijet u međuvremenu promijenio, ova strateška pozornica ostaje aktivna - more i dalje umnogome definiše relacije između država, ono i dalje upravlja, postavlja pravila i piše geopolitiku. Kao čovječanstvo, mi more više nego ikad eksploatišemo, štitimo, ekstrahujemo i branimo. Za čovječanstvo, more je mnogo više od beskrajnog plavetnila, koje nam je prva asocijacija kad mislimo o njemu. Novi Atlas Jadrana prikazuje to vrlo jasno i upravo je to najveći doprinos i uticaj cjelokupnog projekta”, ističe autorka projekta i osnivačica APSS Instituta Dijana Vučinić.

Atlas čini ukupno 30 mapa, koje prikazuju odbačenu municiju, uključujući onu recentnu iz NATO bombardovanja 1999. godine, olupine ne samo brodova već i potopljenih ratnih aviona, naftne i gasne bušotine na Jadranu, planirane vjetroelektrane, mjesta ispusta kanalizacije i otpadnih voda, mjesta gdje se uzgaja riba, desalinizuje voda, bere so. Samim tim se, kako naglašavaju iz APSS Insitituta, vjerodostojno i objedinjeno prikazuje veliki ljudski uticaj na morski ekosistem, te značaj mora u političkim, ekonomskim i društvenim odnosima država koje izlaze na Jadran.

“Rad na projektu bio je i neka vrsta arheologije trenutnog: kopanje po dubinama digitalnog prostora da bi se pronašli pouzdani tragovi, te njihovo geolociranje i sistematizovanje u zajedničku logiku. Dok su neki podaci bili zvanično dostupni, drugi su bile rupe koje istraživanjem tek treba da osvijetlimo. Karta jeste svjedočanstvo dosadašnjeg rada, ali ostaje otvorena - spremna da primi nove tragove i da iz njih pokrene nova razumijevanja prostora Jadrana”, rekla je autorka projekta Ana Dobrašinović.

Mape su prikazane jedinstvenim vizuelnim jezikom, koji prikazuje različitu slojevitost podataka o ljudskom uticaju. Autorka kartografske ilustracije Snežana Zlatković ističe da je jezik crtanja višeslojan kako bi sa jedne strane potkrijepio obilje preciznih podataka, dok ih sa druge strane ne apstrahuje u sopstveni složeni sistem izražavanja.

“Podaci o uticaju ljudskog faktora na prirodne resurse su širokog spektra, od onih koji se mapiraju pažljivim bilježenjem tačaka, do onih koji prikazuju gustinu i intenzitet tragova na Jadranskom moru. Zavisno od onoga šta bilježe, tačke i tragovi ukazuju na dinamiku uticaja na životnu sredinu koja se prikazuje putem izražajnih kolorita. Komunikativnost crteža je dualna, u izvjesnom smislu i sa namjerom kontrastna, pokušavajući da sve nas sa jedne strane kroz razmjeru mora suoči sa odnosom čovjeka prema prirodi, a potom da taj isti uticaj pretvori u sintezne mape, u gotovo deliričan prikaz koji nas opominje kako treba da živimo u odnosu prema prirodnim resursima”, objašnjava Zlatković.

Osim mapa, Novi Atlas Jadrana čine i autorski tekstovi renomiranih autora iz Jadranske regije, koji, svako iz svoje perspektive, opisuju šta za njih znači Jadran i kako ga tretiramo. Među autorima su Ida Križaj Leko (Sveučilište u Rijeci), pisci Ana Jeinić i Marko Pogačar, Manuelo Razzi (Univerzitet u Bolonji), Špela Hudnik (DELTALAB) i Marco Varucci.

U okviru projekta, studenti master studija Fakulteta arhitekture Karlsrue Instituta za tehnologiju, pod mentorstvom Dijane Vučinić, sproveli su istraživanje o antropocenu i uticaju čovjeka na jadranski basen.

Istraživanje, predstavljeno kroz niz mapâ bogatih podacima, ukazalo je na različite aspekte ljudske intervencije u moru, uključujući brodolome, infrastrukturu i zaštićena područja. U kasnijoj fazi, istraživanje je preraslo u izložbu pod nazivom “At the Beach”, održanu u Paviljonu Mies van der Rohe u Barseloni, u februaru 2025. godine.

APSS Institut je osnovan u Crnoj Gori 2012. godine i predstavlja platformu za arhitektonska istraživanja i edukaciju, sa fokusom na arhitektonsko nasljeđe i tranzicione promjene u gradovima. APSS je proistekao iz KotorAPSS Ljetnje škole, kroz projekat revitalizacije masovno napuštene zgrade austrougarskog zatvora u Kotoru, nakon čega su razvijeni projekti i za druge neiskorišćene i napuštene prostore, poput hotela “Fjord”, Doma revolucije i Ulcinjske solane.

Tokom prvih godina od osnivanja, fokus Škole i Instituta bio je na RE-USE pristupu, iz kojeg su proistekli brojni istraživački projekti, rezultirajući velikim brojem radionica, simpozijuma i debata. Među njima se izdvajaju crnogorski paviljon na XIV Bijenalu arhitekture u Veneciji sa projektom “Treasures in Disguise”, zatim projekat Solana – izložba nastala u okviru RE-USE simpozijuma i DEBATE u Kotoru, predstavljena u crnogorskom paviljonu na XV Bijenalu arhitekture u Veneciji, izložba “Svetlana Kana Radević: Poslijeratna arhitektura između centra i periferije” prikazana na XVII Bijenalu arhitekture u Veneciji, kao i brojni drugi projekti. Pored toga, APSS predstavlja dugogodišnji međunarodni arhitektonski program sa fokusom na neformalno obrazovanje, jedan od najznačajnijih takvog profila i obima u ovom dijelu Evrope.

( Siniša Luković )