Dvorac iz kog se vlada vijek kasnije: “Vijesti” u posjeti rezidenciji predsjednika na Cetinju
Plavi dvorac izgrađen je 1895. za potrebe prestolonasljednika Danila Petrovića Njegoša, koji nije dočekao dolazak na tron U rezidenciji se nalazili gimnazija i muzej, a tokom 90-ih je održavano “Cetinjsko bijenale” Zgrada nije u dobrom stanju, pogotovo krov, fasada, tapete...
U periodu kad je na Cetinju bilo sjedište crnogorske države, u gradu podno Lovćena izgrađeno je nekoliko dvorova za vladarsku dinastiju Petrović Njegoš. Iako se danas u njima uglavnom nalaze muzeji, iz jednog od njih se i dalje - “vlada”. Paradoksalno - iz onog iz kog se to svojevremeno nije radilo.
Plavi dvorac, sadašnja zgrada rezidencije predsjednika Crne Gore, izgrađena je 1895. godine za sina knjaza Nikole, prestolonasljednika Danila, koji, zbog detronizacije dinastije Petrović Njegoš, nije dočekao dolazak na prijesto. Princ Danilo nije bio jedini “korisnik” Plavog dvorca - tu se nalazila gimnazija, muzej, a tokom 90-ih godina prošlog vijeka u zgradi je održavana i kulturna manifestacija “Cetinjsko bijenale”.
To što je Plavi dvorac imao više “domaćina”, rezultiralo je time da danas nije sačuvan njegov izvorni enterijer. Autentični su, osim spoljašnjosti zgrade, tek dva ogledala koja se nalaze u dvorcu.
Iako je objekat sad rezidencija šefa države, nije u dobrom stranju: krovu, fasadi, tapetama u sobama, ogradi na balkonu i fontani u dvorištu - neophodna je popravka.
Rezidencija se nalazi između dva parka - Njegoševog i parka “13. jul”, a predsjednici je koriste od 2010.
“Dvorčić” za sina
Istoričar Vukan Ražnatović kazao je “Vijestima” da je kamen-temeljac za dvorac podignut 5. aprila 1894. i da je završen godinu kasnije. Podsjeća da su na tom kamenu bili uklesani stihovi knjaza Nikole: “Sretan ovi dvorčić bio/Za Danila moga sina/Gospod nek mu blagi pošlje/Svoj blagoslov sa visina”.
Ražnatović objašnjava da je u tom trenutku rastućoj porodici crnogorskog gospodara, bilo potrebno više rezidencija u Crnoj Gori. Navodi da su tokom godinu gradnje Plavog dvorca u radovima učestvovali razni evropski majstori, stolari, tapaciri, ali i evropske firme za luksuzan namještaj.
Svim radovima rukovodio je, kaže sagovornik, Marko Đukanović, jedan od prvih crnogorskih inženjera, rukovodilac mnogih arhitektonskih projekata i budući predsjednik Državnog savjeta, dok su radnu snagu, dodaje, sačinjavali gotovo isključivo Crnogorci.
Ražnatović kaže da je zgrada bila kvadratnog oblika, s prizemljem, spratom i mansardom. Sivoplavu fasadu, kao i danas, ukrašavali su crveni stubovi, na čijim vrhovima se nalaze korintski kapiteli, dok se na sredini prednje fasade nalazi balkon.
“Po svojoj funkcionalnosti može se reći da podsjeća na arhitekturu Dvora kralja Nikole. Međutim, uočavaju se bogatiji ukrasi, od kojih se ističe crnogorski grb iznad glavnog ulaza. To potvrđuje i stepenište sa zadnje strane objekta, koje je sličnog arhitektonskog rješenja kao na dvoru”.
On objašnjava da je unutrašnjost dvorca napravljena shodno tadašnjem enterijerskom ukusu evropske aristokratije. U prizemlju su se, kaže, nalazili prijemni salon i odžaklija, kao i sobe koje su služile za smještaj posluge. Stepenište je, navodi, vodilo ka zadnjem izlazu, odnosno prema bašti, i prema spratu, koji je bio namijenjen za boravak prestolonasljednika Danila i njegove supruge Milice - Jute (rođeno ime Juta od Meklenburga-Nojštrelica, dok je prelaskom u pravoslavlje dobila ime Milica).
“Princ i princeza imali su sopstvene spavaće sobe i sopstvene salone, dok je princeza Milica imala i svoju sobu za toaletu. Pored ovih privatnih prostorija, postojao je i veliki salon, koji je imao funkciju za doček visokih zvanica i većih okupljanja”, dodao je Ražnatović, napominjući da je, prilikom jubilarnih svečanosti 1910. (krunisanje knjaza Nikole za kralja), kad na Cetinju počinje napajanje električnom energijom, Plavi dvorac, pored kraljevog Dvora i Vladinog doma, bio među prvim objektima koji su dobili struju u Crnoj Gori.
Ko je i kako koristio zgradu
Ražnatović objašnjava da je princ Danilo dvorac, kao svoju primarnu rezidenciju, koristio do austrijske okupacije Crne Gore 1916, te da se, prilikom dolaska austrougarskih vlasti, u objekat preselio šef stožera generalnog guvernerstva, da bi zgrada i sva njena sadržina, kao i druga imovina dinastije Petrović, bili konfiskovani nakon održavanja Podgoričke skupštine 1918.
“Objektu koji je bio u državnom vlasništvu u novonastaloj Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, odnosno Kraljevini Jugoslaviji, trebalo je naći novu namjenu. Tako je u periodu od 1918. do 1947. u nekadašnjem objektu prestolonasljednika bila Cetinjska gimnazija”, podsjetio je.
O gimnazijskim danima dvorca svjedoči i tabla s njegove prednje strane, na kojoj piše da je, pod vođstvom KPJ (Komunistička partija Jugoslavije) i SKOJ-a (Savez komunističke omladine Jugoslavije) 1941. pokrenut đački štrajk kao odgovor na italijansku okupaciju.
Nakon rata, gradi se nova zgrada gimnazije, u kojoj se ona i danas nalazi, a dvorac postaje - muzej.
Ražnatović kaže da je zgradi promijenjena namjena ubrzo nakon osnivanja Umjetničkog muzeja 1950. U kratkom periodu do početka šezdesetih, ističe istoričar, neka od najznačajnijih djela crnogorske i jugoslovenske umjetnosti nalazila su se u tom zdanju. Međutim, kako enterijer nije bio pogodan za izlaganje ove vrste muzejskog materijala, Umjetnički muzej se, podsjeća sagovornik, seli u zgradu Vladinog doma, a objekat 1961. biva proglašen za kulturno dobro u kategoriji profane arhitekture.
No, Plavi dvorac ponovo postaje muzejski objekat 1971, i tada je u njemu, kaže Ražnatović, smješten Muzej NOB-a (Narodno oslobodilačka borba), koji je premješten iz Biljarde. Dodaje da ni ovaj muzej nije mnogo postojao u zdanju jer je zbog oštećenja izazvanih aprilskim zemljotresom 1979, postavka bila zatvorena za posjete.
Sagovornik navodi da je dvorac, tokom ratnih devedesetih, ponovo našao novu namjenu izložbenog karaktera - kao mjesto održavanja Cetinjskog bijenala. To je, prema njegovim riječima, bio pokušaj da, u deceniji koja je u Jugoslaviji prošla u znaku rata i podjela, na Cetinju dođe do zbližavanja umjetnika iz prostora i bivše države, ali i Evrope i šire.
“Naročito je interesantno da je ovo bijenale pokrenuo princ Nikola Petrović Njegoš, unuk prestoljonasljednikovog brata Mirka, tako da je dvorac, iako nije vraćen u vlasništvo dinastije, onda ponovo vezan i institucionalno za nekadašnju crnogorsku vladarsku porodicu. To naročito važi i za dalje živo sjećanje stanovništva Cetinje, koje često veže dvorac s izložbama iz Bijenala”, ukazuje istoričar.
Taj umjetnički projekat trajao je do 2004, a onda je dvorac šest godina kasnije dobio novog “stanara” - predsjednika Crne Gore.
Potrebne popravke
U dvorište zgrade, u kojoj šef države dočekuje goste (ambasadore, strane kolege, domaće političare...) i organizuje prijeme, ulazi se sa promenade. Jedna od prvih stvari koja je reporterima “Vijesti” pala u oči je zarđao krov dvorca. Kako se približavate njegovim ulaznim vratima, počinju jasnije da se ukazuju pukotine na fasadi i ornamentima koji je krase. Na fasadi su vidljiva i oštećenja koja izazivaju vlaga i buđ.
Stanje nije mnogo bolje ni po ulasku u dvorac - na zidovima više prostorija vide se odlijepljene tapete, što umnogome narušava izgled ovog važnog objekta.
Za sve popravke zadužena je Uprava za državnu imovinu, iz koje “Vijestima” nije odgovoreno da li to planiraju u ovoj godini i ako ne - zašto.
Prizemlje se sastoji od više prostorija. Javnosti je “najpoznatija” pres-sala u kojoj se uglavnom održavaju konferencije za medije predsjednika s njegovim kolegama iz inostranstva prilikom njihovih zvaničnih posjeta Crnoj Gori.
U prizemlju se, takođe, nalazi i tzv. zeleni salon u kom predsjedniku ambasadori predaju akreditive, ali i u kom se odvija uvodni protokolarni dio prilikom posjeta šefova drugih država.
Iz te prostorije ulazi se u “tet-a-tet” salon, u kome predsjednik s ambasadorima i stranim državnicima ima razgovor “u četiri oka”. Taj salon, koji gleda na dvorište, nekad je bio spavaća soba.
U prizemlju se nalazi i prostorija koju bi mogli nazvati čekaonicom. U njoj, dok traje razgovor predsjednika s inostranim kolegom, boravi pratnja gostujućeg državnika, a tokom razgovora sa ambasadorom - ostali strani diplomatski predstavnici čekaju svoj red. Praksa je da se primanje akreditivnih pisama uglavnom obavlja za više ambasadora odjednom, ali ta brojka nikad nije veća od četiri, jer služba predsjednika posjeduje četiri vozila na kojima je moguće istaći državne zastavice.
Takođe, jedna prostorija u prizemlju rezervisana je za službenike policije koji čuvaju objekat.
Ukrašen slikama
Dvorac je ukrašen slikama poznatih crnogorskih umjetnika - Petra Lubarde, Branka Filipovića Fila, Mila Milunovića, Aleksandra Prijića, Gojka Berkuljana, Mihaila Vukotića, Cvetka Lainovića, Sava Radulovića, Miloša Vuškovića, Dragana Karadžića i drugih. Ipak, većina ovih djela pripada Narodnom muzeju, a rezidenciji su samo ustupljena na korišćenje.
Prema procjeni Narodnog muzeja, najskuplje umjetničko djelo je Lubardina “Sutjeska”, smještena u “tet-a-tet” salonu.
Takođe, u dvorcu se nalaze pokloni koje su primali sadašnji predjsednik i njegovi prethodnici.
Na prvom spratu dvorca nalazi se radna soba predsjednika, kao i njegova soba za odmor. U hodniku između te dvije prostorije uokvirena je državna zastava koja su crnogorski alpinisti Đorđije Vujičić, Dragutin Šlagi Vujović i Marko Blečić 2010. iznijeli na najviši vrh svijeta - Mont Everest. To je bio prvi put da su planinari iz Crne Gore osvojili taj vrh, pa su zbog toga dobili prve ordene za hrabrost u nezavisnoj Crnoj Gori.
Pored kabineta predsjednika nalazi se svečani (bijeli) salon, koji se tu ulogu imao i kad je u njemu boravio prestolonasljednik.
Iz tog salona može se izaći na veliki balkon, koji gleda na jedan od parkova. Ograda na terasi balkona zarđala je i zrela za popravku.
Tzv. damski salon, koji je takođe na prvom spratu, nekad je koristila princeza, a danas se u njemu održavaju sastanci Senata prijestonice. Na centralnoj poziciji damskog salona nalazi se slika “Crnogorac sa puškom” hrvatskog umjetnika Vlaha Bukovca. Simbolično, iznad je čeone stolice za stolom na kom se održavaju sjednice - kao da drži stražu.
Na tom spratu je i trpezarija, ali i kafe-kuhinja. Iz kabineta šefa države su kazali listu da se nastoji da svim gostima rezidencije posluženje bude sastavljeno od crnogorskih proizvoda.
Posljednji, drugi sprat, ostavljen je za tehničke prostorije i magacin. Izvorno, u njemu su boravili perjanici koji su čuvali princa.
Dvorište rezidencije koristi se za prijeme i pres-konferencije, u mjesecima u kojima vremenski uslovi to dozvoljavaju. Najznačajniji prijem je onaj koji predsjednik tradicionalno organizuje povodom 13. jula, Dana državnosti. Dvorište krasi fontana koja nije u funkciji, ali i tzv. stabla prijateljstva. Aktuelni predsjednik Jakov Milatović ustanovio je, po stupanju na tu funkciju u proljeće 2023, praksu da s kolegama koji mu dolaze u posjetu, u dvorištu posadi drvo.
U dvorištu nekad bili bazen i teniski teren
Vukan Ražnatović objašnjava da dvorac čini jednu hortikulturalnu cjelinu s Dvorskim parkom (danas Njegošev park) i s dvorskim dvorištem (u blizini kog se nalazi Muzej kralja Nikole).
“Samo dvorište bilo je okruženo kamenom ogradom sa stražarnicama, a najzanimljiviji element u njemu je bio dvorišni bazen, nazvan ‘jezerce’, i igralište za tenis”, navodi on.
“Jezerce” odavno ne postoji, ali na njegovom mjestu danas se nalazi zelena površina sa “stablima prijateljstva”.
Italijanski princ jedan od prvih gostiju
Ražnatović ukazuje da je, ubrzo po završetku radova na objektu, došlo do planova za vjeridbu, odnosno, udaju princeze Jelene za italijanskog prestolonasljednika, princa od Napulja Viktora Emanuela.
“Prilikom proglašenja vjeridbe i tajnog dolaska italijanskog princa na Cetinje 1896. godine, on je boravio u prestolonasljednikovoj rezidenciji, tako da je među prvim gostima objekta bio budući vladar jedne od velikih evropskih sila”, kaže sagovornik lista.
Školarci stižu u posjetu
Osim stranih i domaćih zvaničnika i novinara, rezidenciju bi uskoro trebalo da upoznaju i djeca školskog uzrasta. Kako su kazali “Vijestima” iz Službe predsjednika Milatovića, razmatrali su mogućnost otvaranja prostora rezidencije za posjetioce, i stoga su pripremili poseban program koji će biti usmjeren prvenstveno na školske grupe.
“Planirano je da realizacija tog programa započne tokom ove godine, uz jasno definisane protokole i edukativni sadržaj prilagođen uzrastu učenika, imajući u vidu da je rezidencija štićeni objekat pod stalnim režimom zaštite za koji je zadužena Uprava policije, čiji se važeći bezbjednosni protokoli trenutno ne odnose na otvorenost prostora za posjetioce, osim službenih aktivnosti...”, saopštili su.
Dodaju da je Upravi za državnu imovinu, koja je nadležna za tekuće i kapitalno održavanje ovog objekta, upućen zahtjev za sanaciju ključnih infrastrukturnih nedostataka u prostoru rezidencije, kako bi se obezbijedili uslovi za njeno dugoročno, bezbjedno i odgovorno korišćenje.
Ističu da su za posjete potrebne određene pripreme.
“Dodatno, Kabinet predsjednika uputio je inicijativu Narodnom muzeju radi izrade ekspozicionog plana za predstavljanje arhivske i fotografske građe koja se odnosi na period nakon otvaranja Plavog dvorca krajem XIX vijeka, kad je služio kao rezidencija prestolonasljednika Danila i njegove supruge vojvotkinje Jute”, kazali su iz Službe predsjednika.
Cilj te inicijative je, prema njihovim riječima, da se na stručno utemeljen i prijemčiv način prikaže istorijat zdanja, njegova originalna namjena i širi kontekst crnogorske državne i kulturne prošlosti. Kako su rekli, namjera je da se rezidencija, uz zadržavanje svoje primarne državne i protokolarne funkcije, dodatno afirmiše kao prostor učenja, te da se njeni istorijski slojevi približe kako mladima, tako i ostalim posjetiocima koji u ovaj prostor dolaze u okviru zvaničnih aktivnosti predsjednika.
( Aljoša Turović )