Crnogorska crkva nije srpskopravoslavna i pećkopatrijaršijska

Povodom teksta "Patrijarh nema kome da piše", autora doc. dr Nikole Šaranovića, Vijesti, 22. 1. 2026.

U Vijestima od 22. januara, dr Nikola Šaranović objavio je tekst naslovljen "Patrijarh nema kome da piše". U njemu je dobro objasnio pitanje autokefalnosti CPC-a, ali je iz nekih pogrešnih pretpostavki izveo jedan pogrešan zaključak. Tvrdi da su obje crkve - Crnogorska i Srpska - bile srpskopravoslavne i pećkopatrijaršijske crkve. A pridjevi "Crnogorska" i "Srpska" u nazivima ovih crkava nijesu bile narodne odrednice, već pojmovi kojima se označava pomjesni karakter - jedne crkve u Crnoj Gori i druge u Srbiji.

Crnogorska pravoslavna crkva crpi duhovne sokove i korijeni se u prvim antičkim hrišćanskim zajednicama. Prvi poznati episkop s crnogorske teritorije bio je Evander iz Dokleje (antička Duklja). On je 451. godine učestvovao na Halkidonskome saboru i potpisao simbol vjere, koji povezuje Crnu Goru sa svijetom kojega je oblikovala hrišćanska vjera oličena u odlukama i simbolu Halkidonskoga sabora. U vrijeme Justinijanove rekonkviste, u VI vijeku, koja je mala veličanstveni izraz u graditeljstvu, čiji su ostaci do danas sačuvani i svjedoče tu veliku Justinijanovu ideju, samo na prostoru Crne Gore pośedočena je ostacima mosta monumentalnih dimenzija koji je premošćavao Moraču kod Podgorice, materijalnim slojevima u svim primorskim gradovima i bazilikama na pośedima vila rustika. U Ulcinju, Svaču i Baru definisani su ostaci bazilika iz Justinijanovoga vremena (VI vijek). Na lokalitetima Kruče, Mirište i u Buljarici otkopane su vile koje se datiraju od IV do VI vijeka, stradale u vrijeme najezde Slovena i Avara u VII vijeku. U Budvi se nalazi velika trobrodna bazilika s transeptom iz VI, takođe stradala u VII vijeku. U Lastvi Grbaljskoj pronađena je krstionica iz VI vijeka. Na Prevlaci otkopana je bazilika iz VI vijeka sagrađena na temeljima kasnoantičke vile. U Kotoru, Žanjicama, antičkoj Dokleji, Martinićkoj Gradini i Vranovićima pronađeni su ostaci bazilika živućih u vrijeme Justinijana.

Uobičajeno, Justinijanova crkvena administracija vizantijskoga obreda, danas bi smo kazali pravoslavnoga, pratila je civilnu i premrežila je ne samo Duklju nego cijelu Dalmaciju. Ni vijek kasnije, oko 620. godine, Sloveni i Avari upadaju i naseljavaju prostor Duklje i cijele Dalmacije i uklanjaju vizantijsku vlast koja je obnovljena tek nakon više od dva vijeka, u drugoj polovini IX vijeka. Nekih dvjesta godina kasnije, oko sredine XI vijeka, u Duklji se pominju vizantijski stratezi - Konstantin Diogen i Teofil Erotik.

U Ljetopisu popa Dukljanina, pisanom u drugoj polovini XII vijeka, u XXXVIII glavi čitamo da je osnivač dinastije Vojislavljevića, Vojislav, digao ustanak protiv Vizantije, između ostaloga, podstičući ustaničko raspoloženje kod naroda, pitanjem "Zašto podnosite tako veliko zlo od Grka?". Ustanak je uspješno okončan. Vizantijska vojska potučena je u dvije velike bitke: 1040. na nepoznatome prostoru u oblasti Zete i 1043. u Barskoj bici. Zemlja je oslobođena vizantijske vlasti nakon kojih je Vojislav upisan u prijatelje Romeja - Vizantinaca. Ali su na prostoru Duklje ostali centri vizantijske duhovnosti - manastiri. Pominje ih papa Aleksandrar II, koji 1067. godine piše barskom nadbisku pu Petru: "...i manastire kako latinske, tako grčke ili slovenske kurije, kako bi znao da ih ima sve jedna Crkva, i da svim navedenim mjestima na episkopski način upravaljaš ti".

Postojanje grčkih manastira, dvadeset dvije godine kasnije, potvrđuje i papa Kliment III. On je barskom episkopu Petru, 1089. godine dodijelio palium, odredio mu episkopije kao sufragane i podredio "amnia monasteria tam Dalmatinorum quam Graecorum atque Sclavorum". Papa Kalist je barskom episkopu Iliji, između 1119. i 1124. godine, potvrdio prinadležnosti i pravo upravljanja nad "manastirima, kako latinskim, tako grčkim i slovenskim". Nakon što se oko sredine XII vijeka Duklja/Zeta ponovo našla u vazalnom odnosu prema Konstantinopolju, vizantijski namjesnik Duklje i Dalmacije kir Izanak prisustvovao je osvećenju nove kotorske katedrale Svetoga Tripuna 1166. godine.

Oko 1219. godine, Sveti Sava srpski anektira grčke crkve i manastire, dakle, pravoslavne, nasiljem uklanja vizantijske prezvitere, osniva Zetsku episkopiju i stavlja je u dinastičku funkciju Nemanjića koji protežiraju kult Stefana (Simeona) Nemanje. Na prostoru Zete ispriječio mu se kult Svetoga Vladimira Dukljanskoga, pa su vizantijski monasi i prezviteri iz Epira, pred prijetnjom da stoga budu spaljene, oko 1215. godine, odnijeli njegove mošti iz manastira Prečiste Krajinske u Krajini u Elbasan, i smjestili ih u vizantijsku crkvu, oko koje je kasnije sagrađen manastir Šin Đon (Sveti Jovan).

UTEMELJENJE CPC I UNIJA S RIMSKOM

Na vizantijskim duhovnim temeljima, Crnogorsku pravoslavnu crkvu utemeljio je Ivan Crnojević 1484. godine: "I ogradih hram u mjestu koje se zove Cetinje, u slavu i hvalu te gospođe i majke Božije, u ime njenoga Roždestva. I napravih pri njemu manastir za upokojenje monaha, i nazvah ga Mitropolijom zetskom, ako bude ugodno milostivoj Gospođi. I postavih tu mitropolita Zetskoga Visariona, koji je bio u to vrijeme, da vlada svim a poslije njega nasljednici". Visarionov nasljednik, crnogorski vladika Maradarije, kao pastrionačelnik autokefalne Crkve, 28. septembra 1640. godine po starom kalendaru, odnosno, 8. oktobra po novome kalendaru, u manastiru Vavedenja Svete Bogorodice u Maine kod Budve, na sedam listova papira, potpisao je uniju s Rimskom crkvom. Svojeručno je ispisao ispovijed vjere prema propisu pape Urbana VIII i Kongregacije za propagandu, potpisao se i dokument pečatirao.

Venecija i Rim nijesu imali interesa da podržavaju crnogorsku borbu za nezavisnost, pa je vladika Danilo Šćepčević Petrović, oko 1713. godine, promijenio crkveno-političku maticu, umjesto k Rimu usmjerio ju je da teče k Petrogradu.

Više puta je Srpska crkva pokušavala da pokori Crnogorsku. Naredne 1714, pećki patrijarh Mojsije Rajović, u vrijeme pohoda Numan-paše Ćuprilića te godine na Crnu Goru, koji je tom prilikom spalio Cetinjski manastir, pisao je čevskome vojvodi Vukoti Vukašinoviću: "da se Crnogorci pokore srećnome sultanu, a ako ne poslušate narediću u svoj mojoj jurisdikciji da vas Gospod bog istraži". Taj isti patrijarh Mojsije 22. decembra 1721. godine piše Podgoričanima pismo u kome cetinjskoga mitropolita naziva bijednikom i raskolnikom kojega je sultan svrgao i da mu on ne može biti ni po kojemu načinu prijatelj. Znali su Crnogorci da je u staro doba Vizantija vladala prostorom Crne Gore i praktikovala vizantijski, odnosno pravoslavni crkveni obred. Na zahtjev ruskoga cara i sinoda Ruske crkve, kojim je traženo od Crnogorskoga i brdskoga praviteljstva da Svetoga Petra Cetinjskoga pošalje na crkveni sud u Petrograd, između ostaloga, odgovoreno im je preko grofa Ivelića: "Osim toga, kada smo u ona drevna vremena primili hrišćanstvo, primili smo ga ne od Rusa nego od Grka, kao i u Rusiji što je bilo". Jasno su stavili na znanje ruskome Sinodu da su i autokefalna Crkva, kako piše, jer "ne mislimo da budemo ruski podanici kao što su njeni građani, i svoju slobodu koju su nam obezbijedili pradroditelji naši štitićemo do krajnjih granica, i radije ćemo s mačem u rukama umrijeti nego se predati u podlo ropstvo ma koje sile".

Nakon pada Venecije 1797. u Dalmaciju je na upravu došla Austrija. Tilzitskim mirom iz 1807. godine, Francuzi su smijenili austrijsku upravu u Dalmaciji i osnovali posebno pravoslavno vladičanstvo za Dalmaciju, a unutar njega, 1810. godine, i posebno "veliko vikarstvo" za Boku. Nakon što je Dalmacija vraćena Austriji, strijepeći od ruskoga uticaja, car Franc I je 29. decembra 1828. cijelu Dalmaciju, uključujući i kanonsku teritoriju Crnogorske pravoslavne crkve od Herceg Novoga do iza Kastel Lastve, odnosno, Petrovca, predao Karlovačkom mitropoliji (Srpskoj crkvi) na upravu. Devedeset godina kasnije, po drugi put, silom srpskoga mača Crnogorska crkva je 1918, ali samo dio klira i duhovne kompetencije na crnogorskoj teritoriji, anektirala Srpskoj. Crkve i manastiri su ostali u vlasništvu sela, bratstava, plemena i države. Tako je bio do dolaska DPS-a i SDP-a na vlast, kada je počela nezakonito prepisivanje s crnogorske države na Srpsku crkvu, indirektno na Srbiju.

Zaključujemo, vizantijski, odnosno, pravoslavni crkveni obred praktikovan je u Duklji u vrijeme Justinijanove rekonkviste, od sredine VI do početka VII vijeka, potom u vrijeme obnovljene vizantijske vlasti, u drugoj polovini IX vijeka, pa sve do početka XIII vijeka - sveukupno oko 300 godina. Poveljom Ivana Crnojevića, krsnim listom Crnogorske pravoslavne crkve izdatom Cetinjskome manastiru 4. januara 1484. godine obnovljena je vizantijska crkvena organizacija pod imenom Mitropolija zetska, koja je zahvatala teritoriju crnogorskoga primorja, Stare Crne Gore i sedam brda (Ivanbegovina). CPC kao autokefalna i crnogorska, samovoljno, bila je u uniji s Rimskom između 60 i 70 godina. Tek nakon što se zemlja našla pod visokom zaštitom Rusije unija je raskinuta. Da bi aktom Franca I od 29. decembra 1828. bilo razoreno narodno jedinstvo stanovnika Crne Gore i crnogorskoga primorja, a CPC-u oduzete primorske teritorije iz duhovnih kompetencija (Boka, Grbalj i Paštrovići). Inače, svi pastironačelnici Crnogorske crkve bili su autokefalni poglavari koji su ruku pomoći dobijali uglavnom od Ruske crkve u Petrogradu. A ona je po suštini i sadržini bića crnogorska i depozit crnogorske tradicije i kulture.

To śedoči svaki kamen naših crkava i manastira i svo svještenstvo kroz povijest koje je s krstom i mačem predvodilo Crnogorce u borbu za slobodu. Nijedan od njih nije pominjao ni Svetoga Savu ni Pećku patrijašriju, a neke vladike čak ni Hrista (Petar I i Petar II). Elementi srpske duhovnosti unutar CPC-a interpolirani su u vrijeme knjaza i kralja Nikole, vrijeme biblijskoga siromaštva Crne Gore, koja je snadbijevana udžbenicima i ikonama iz Srbije i predstavlja strano tijelo. Jer je pravoslavlje u Crnoj Gori autentično crnogorsko i njen organski dio. Ukorijenjeno je prije oko 1500 godina.

Tako da Crnogorska crkva nije srpskopravoslavna i pećkopatrijaršijska kako tvrdi dr Šaranović, nego dukljansko/zetsko/crnogorsko pravoslavna i cetinjsko vladičanska. Drugačije tumačenje je politički motivisano, s ciljem da se kroz Srpsku crkvu Crnogorci prirode stranom narodnom korpusu, naši narodni korijeni izmjeste iz Crne Gore i ukorijene na Kosovu, a Crna Gora ponovo anektira Srbiji.

( Stevo Vučinić )