Feđa Pavlović za "Vijesti": Etnofederalizacija izjeda državu

Etnofederalizacija Crne Gore više nije “opasnost” na horizontu, već stvarnost kojoj svjedočimo. Crnogorsko društvo sve više liči na konfederaciju otuđenih etničkih skupina koje, sticajem okolnosti, žive jedna do druge i čiji se glavari povremeno dogovore oko podjele vlasti - pa te svoje dogovore predstave kao istorijski doprinos “pomirenju” - ocijenio je politički teoretičar Feđa Pavlović.

On je u intervjuu “Vijestima” kazao da Crna Gora jeste nezavisna, ali nije suverena država, te da “oni koji sebe nazivaju crnogorskim suverenistima imaju vrlo malo dodira sa suverenizmom”.

Na pitanje da li je Crna Gora, kao mala država, izložena riziku da postane kolonija - kroz ideje poput "srpskog sveta", evropskih integracija ili uticaja krupnog kapitala, Pavlović je odgovorio da Crna Gora jeste kolonija, "koliko god to nekom bilo neprijatno da čuje".

"Na crnogorskoj političkoj sceni, naime, vlada jedan prećutni kolonijalni konsenzus... Spor se, koliko vidim, ne vodi oko toga da li nam je gazda potreban, već oko identiteta gazde i ideološkog rakursa iz koga se potreba za gazdom opravdava", naveo je on.

Pavlović je rekao da se o "našem evropskom putu" manje govori kao o racionalnom političkom cilju, a više kao "o putu nacionalnog spasenja i svojevrsnoj istorijskoj misiji crnogorske države".

Govoreći o krajnjoj desnici na globalnom nivou, sagovornik je kazao da je odlikuje kombinacija političkog stila koji je takav da odaje utisak radikalizma i programskog sadržaja u kome ima iznenađujuće malo istinski radikalnih momenata.

“Kad kažem da su vodeći predstavnici krajnje desnice pseudoradikalni ne mislim da su manje opasni nego što se tvrdi, već da oni u svom pristupu ne nude onu korjenitu sistemsku promjenu koju svojom retorikom, pozom i stilom najavljuju i obećavaju”, poručio je on.

Pavlović ocjenjuje da je ključna okolnost koja ide na ruku partijama krajnje desnice širom Evrope - to što postaje sve jasnije da "središte popušta".

"Priča evropskih liberala o fašizmu, sama po sebi, nije neosnovana. Međutim, snaga i uvjerljivost njihovog etičkog stanovišta jesu. A u svijetlu njihovog odnosa prema genocidu u Gazi, rekao bih da ti apeli na odbranu civilizacijskih tekovina sad već zvuče potpuno deplasirano", podvukao je on.

Prema njegovim riječima, subjekat poznog kapitalizma žudi za pobunom koja mu neće poremetiti pretplatu na Netfliks i raspored dostava preko Amazon prajma.

"Za pobunom koja će, na performativnom nivou, namiriti njegovu želju za radikalnom promjenom, bez suštinske uzurpacije vladajućeg poretka. Ukratko: za pseudoradikalnom pobunom", kaže Pavlović.

U susret 20. godišnjice nezavnisnosti, koliko je Crna Gora danas, u praksi, zaista "nezavisna i suverena država republikanskog oblika vladavine", kako je Ustavom definisana?

Nezavisna jeste, suverena – nije. Da objasnim kroz kratku pojmovnu skicu.

Nezavisnost se prvenstveno tiče međunarodnopravnog statusa – da li se neki teritorijalni entitet tretira kao subjekt međunarodnog prava. To je, dakle, binarno, statičko svojstvo, koje država u određenom trenutku stekne ili izgubi. Suverenitet je, pak, stepen samoupravne samostalnosti – drugim riječima, mjera u kojoj je neka zajednica sposobna da, kroz svoje institucije, autonomno odlučuje o sopstvenoj sudbini. A ta mjera je stvar obima, intenziteta, konkretnih okolnosti i odnosa moći, što suverenitet čini par ekselans političkom kategorijom. Koja, kao takva, zavisi i od političke volje jedne zemlje i njenog rukovodstva.

U tom smislu, suverenizam kao odlika političkih aktera označava prije svega jednu težnju, orijentaciju, impuls… Suverenisti su oni koji u svakoj situaciji pokušavaju da izbore što veći stepen samoupravne autonomije za sebe i svoju zajednicu. Nezavisnost za njih ima instrumentalnu vrijednost – ona je okvir u kojem se ostvaruje onaj centralni suverenistički prioritet: 'da se ovdje mi pitamo'.

Tu dolazimo do domaćeg paradoksa: oni koji sebe nazivaju crnogorskim suverenistima imaju vrlo malo dodira sa suverenizmom. Od vremena LSCG-a do danas, njihova osnovna preokupacija bila je da institucionalno zaštite i afirmišu jednu specifičnu viziju crnogorskog nacionalnog identiteta, utemeljenu na tezi o kulturnoj i jezičkoj posebnosti crnogorske zajednice i njenom istorijskom postojanju izvan srpskog etničkog prostora.

Ta je agenda legitimna – ali se ona ne mora nužno podudarati sa suverenističkim prioritetom jačanja samoupravne slobode. Niti je ta agenda nužno u koliziji s različitim kolonijalnim aranžmanima, ukoliko bi se našao kolonijalni gazda koji bi garantovao zaštitu i afirmaciju rečenog identitetskog projekta.

Gdje se to najjasnije vidi u praksi?

Evo, recimo, kad ste čuli nekog domaćeg suverenistu da negoduje zato što nam se evropski partneri previše miješaju u unutrašnja pitanja? Širom Evrope, suverenistički nastrojeni akteri kivni su na Evropsku komisiju zbog tendencije da postepeno kruni ingerencije država članica – ingerencije do kojih oni drže. Zato se bezmalo svi oni barem deklarativno protive daljoj centralizaciji EU u pravcu 'Sjedinjenih Evropskih Država' i to im je već decenijama jedna od glavnih tema.

Nije li simptomatično to što domaće 'suvereniste' baš ništa od ove priče nije dotaklo? Što, otkako traje proces evrointegracija, domaći suverenisti u svom odnosu prema EU baš nikad nisu pokazali taj suverenistički refleks – čak ni performativno?

Objašnjenje je jednostavno: predstavnicima tzv. suverenističkog bloka suverenitet kao takav ('da se ovdje mi pitamo') nije posebno visoko na ljestvici vrijednosti. Niti je projekat nezavisne Crne Gore izvorno zamišljen kao projekat suverenizacije crnogorskog prostora. Poenta, izgleda, nije bila da se nakon 2006. u svojoj zemlji pitamo više nego ranije, nego da se prestrojimo – da beogradskog mentora zamijenimo briselsko-vašingtonskim.

Da li to znači da je Crna Gora, kao mala država, izložena riziku da postane kolonija - kroz ideje poput "srpskog sveta", evropskih integracija ili uticaja krupnog kapitala?

Crna Gora jeste kolonija, koliko god to nekom bilo neprijatno da čuje. Kako drukčije okarakterisati državu u kojoj se, u jeku pregovora o sastavu vlade, mandatar zvanično susreće sa ambasadorima država članica EU i njima podnosi izvještaj o toku pregovora i predloženim kadrovskim rješenjima, a da sopstvenu javnost ne udostoji ni konferencije za štampu? Pravo pitanje, dakle, nije – postoji li rizik da skliznemo u kolonijalni položaj, već – šta nas je u ovaj položaj dovelo.

Stepen suvereniteta koji neka zemlja u određenom trenutku uživa nije u potpunosti određen materijalnim okolnostima, već u značajnoj mjeri zavisi od pristupa, ponašanja i stava koji zauzme njena politička elita. Taj stav, razumije se, nije dovoljan da zemlja izbori zadovoljavajuću mjeru samoupravne samostalnosti, ali je njegovo postojanje preduslov za bilo kakvu priču o osamostaljivanju. I tu je suština našeg problema.

Na crnogorskoj političkoj sceni, naime, vlada jedan prećutni kolonijalni konsenzus. Taj konsenzus počiva na uvjerenju da mi, kao zajednica, nismo kadri da se sami o sebi staramo – da nemamo elementarne kapacitete (institucionalne, kadrovske, privredne… pa ni identitetske) da prema drugima nastupimo kao minimalno zreo subjekat, već da nam je potreban inostrani gazda koji će nas braniti, izdržavati i govoriti nam šta da radimo.

Ovo uvjerenje domaći politički akteri po pravilu pripisuju 'drugoj strani', međusobno se optužujući za servilnost prema Beogradu, Briselu, Vašingtonu, Ankari… Međutim, nije li ono zapravo opšte mjesto savremene crnogorske politike? Spor se, koliko vidim, ne vodi oko toga da li nam je gazda potreban, već oko identiteta gazde i ideološkog rakursa iz koga se potreba za gazdom opravdava.

Kolonijalna logika svoj izraz ima i na ekonomskom planu. Ona otprilike zvuči ovako: "Mi smo kao država em fiskalno neodrživi, em nesposobni da stvorimo minimalno uređen okvir koji bi domaću privredu, a zatim i strane investitore, ohrabrio da stvaraju novu vrijednost. Zato nam je jedina nada – da naše resurse damo za dž nekom inostranom milijarderu koji će nam u sistem upumpati novac". Zar to nije, sve ove godine, ideja vodilja našeg ekonomskog razvoja?

Šta u političkoj teoriji znači koncept građanske države, a kako to predstavljaju partije na crnogorskoj političkoj sceni?

Građanstvo i građanska država u savremenoj političkoj misli imaju niz značenja i pandana – u zavisnosti od konteksta, građansko se definiše kao opozit podaničkom, staleškom, vjerskom, etničkom, rasnom, tuđinskom… Ovi koncepti, dakle, dijele sudbinu svih ključnih termina kojima barata politička teorija, o čijem značenju nema smisla govoriti van konkretnog vremena i prostora. Tako u Crnoj Gori razaznajemo najmanje dva relevantna značenja koncepta građanske države.

Prvo se veže za ideju da društvenu koheziju u Crnoj Gori treba graditi na temelju građanstva kao zajedničkog imenitelja populacije koja je nacionalno, etnički i vjerski heterogena. Dakle, na skupu prava i obaveza, kao i na odnosu prema državnim institucijama i liberal-demokratskim normama koje građanstvo nalaže – umjesto na afirmaciji tradicionalne većinske kulture crnogorske zajednice.

Ova ideja, teorijski gledano, bliska je paradigmi tzv. ustavnog patriotizma – paradigmi u kojoj su mnogi vidjeli kredibilnu alternativu nacionalizmu i šansu za izgradnju kohezije u savremenim multikulturalnim društvima. Ali koja se, po mom mišljenju, u Evropi pokazala kao liberalna fikcija.

Građanstvo nesporno ima svoju težinu kao konstitutivni element samosvijesti jedne zajednice – ali jedino ako se ono nadgrađuje na kulturni temelj. A taj temelj po pravilu sadrži svijest o zajedničkom jeziku, književnosti, pamćenju i formativnim mitovima, o zajedničkim podvizima i nadama, traumama i porazima, običajima, vjerovanjima, arhetipima, senzibilitetima i ostalim referentnim tačkama kolektivnog 'mi'. Građanstvo koje se ne nadgrađuje na ovaj kulturni supstrat svodi se na puki skup obligacionih odnosa i papirnih regula. Koji, sami za sebe, nemaju kapacitet da generišu organsku privrženost zajednici, pa samim tim ni da posluže kao temelj za izgradnju društvene kohezije. Ni u Crnoj Gori, ni drugdje u Evropi.

Drugo značenje građanske države (i srodnih izraza poput 'građanske vrijednosti', 'građanska opcija', 'građanska orijentacija') veže se za jedan konkretan ideološki profil, koji dijeli ograničen dio naše populacije i koji se decenijama pokušava nametnuti kao sinonim za građanstvo. Taj bismo profil mogli teorijski mapirati kroz razne 'izme', međutim – ima li za tim zaista potrebe? Čim neko za sebe kaže da je građanski orijentisan, možemo s velikom dozom preciznosti da pretpostavimo šta ta osoba misli o abortusu, antivakserima, Trampu i Orbanu, Ukrajini, NATO-u, pomirenju na Balkanu, o uzrocima raspada SFRJ, Podgoričkoj skupštini, četnicima, SPC i statusu crnogorskog jezika… Prepoznaju se, dakle, jasne konture ideološke opcije koja je kod nas kooptirala građanski diskurs.

Rekli ste da mislite da koncept građanstva nije uspio. Imajući u vidu da je Crna Gora Ustavom uređena kao građanska država, da li mislite da postoji opasnost od "klizanja" u etnofederalizam?

Etnofederalizacija o kojoj govorite više nije 'opasnost' na horizontu, već stvarnost kojoj svjedočimo. Crnogorsko društvo sve više liči na konfederaciju otuđenih etničkih skupina koje, sticajem okolnosti, žive jedna do druge i čiji se glavari povremeno dogovore oko podjele vlasti – pa te svoje dogovore predstave kao istorijski doprinos 'pomirenju'. I rekao bih da je to opšti utisak.

Ali šta je do toga dovelo? Lako je krivicu svaliti na etno-biznismene u redovima domaće političke elite, na njihov cinizam i demagogiju, ili pak na povodljivi narod i njegovu plemensku svijest. Takva objašnjenja su površna koliko i neiskrena. Ako želimo ozbiljnu analizu, moramo se pozabaviti strukturnim uzrocima klizanja u etnofederalizam – i tu bih izdvojio dva ključna momenta.

Prvi: u crnogorsko-srpsku društvenu podjelu, koja je u biti ideološka i koja se prelama preko 75% crnogorskih porodica, učitali smo karakter 'nacionalne odnosno etničke' podjele. Time smo od populacije koja je po svim relevantnim sociokulturnim parametrima kompaktna, koja je premrežena bratstveničkim, običajnim, plemenskim i krvnim vezama i unutar koje ne postoji nikakva mjerljiva etnička distanca, stvorili – dva naroda.

Drugi: u dosadašnjoj koncepciji građanske države, građanstvo se tretira kao funkcionalno nezavisno od onoga što sam prethodno nazvao kulturnim supstratom (jezik, mitovi, pamćenje, duhovnost…). Taj supstrat, koji dominantno formatira svijest pojedinca o pripadnosti jednom narodu, deponovan je u domen 'nacionalne odnosno etničke pripadnosti' – u domen za koji nam je rečeno da nema, niti da bi trebalo da ima, dodirnih tačaka sa građanstvom i odnosom prema državi.

Rezultat je društvo bez jasne demografske većine. Tačnije: zajednica manjinskih kolektiva koji se, pod firmom multietničkog sklada, neprestano rukuju i mire, ali koji, kada bi im prišao neki imigrant i rekao da želi da što bolje upozna 'tradiciju i kulturu Crne Gore', ne bi uspjeli da formulišu nikakav zajednički odgovor.

A u onome što se definiše kao zajednički politički prostor – u prostoru koji je, jelte, rezervisan za građanski politički izraz – nema afektivnog sadržaja koji bi građanstvu dao ikakvu centripetalnu snagu. Pogledajte taj prostor: šta vidite? Parole o 'našem evropskom putu', trinaestojulski krindž, zastavu i himnu s kojima se većina ne poistovjećuje, institucije u čiji autoritet malo ko vjeruje, starmale politikante i njihove smaračke promo videe… Vi mi sad recite je li to dovoljno da ikoga privuče da umjesto Ostroga na leđa istetovira Ustav.

Crna Gora nalazi se u predvorju ulaska u Evropsku uniju, a crnogorski zvaničnici su u više navrata najavljivali da bi do kraja naredne godine sva poglavlja u pregovaračkom procesu trebalo da budu zatvorena. Koliko je realno da Podgorica za 12 mjeseci zatvori 21 poglavlje? Ako se to desi, da li je za očekivati da će 2027. proces "zapeti" u nekom od parlamenata država članica, poput Francuske ili Holandije? Koje su posljedice nezatvaranja svih poglavlja 2026.?

Pregovori o pristupanju EU biće, po svoj prilici, glavna tema tokom ove godine, a napredak u pregovaračkom procesu ključni rezultat s kojim će vladajuće stranke izaći pred birače 2027. U tom smislu, nije neočekivano što vlast pregovore sa EU stavlja u središte svoje retorike.

Međutim, to potenciranje je zaista prešlo svaku mjeru. U diskursu crnogorske vladajuće elite, proces evrointegracija počeo je da figuriše maltene kao jedino relevantno polje političkog djelovanja na kojem se govori o rezultatima, a napredak u pregovaračkom procesu, koji se mjeri brojem zatvorenih poglavlja – kao jedino relevantno mjerilo uspjeha u vođenju ove države. Šta mislite: na šta danas pomisli crnogorski građanin kad čuje sintagmu 'napredak Crne Gore'? Na nove puteve, bolnice, fabrike, pravosnažne presude? Dakako – na pregovore.

Stvorila se, dakle, atmosfera u kojoj je entuzijazam za priključenje EU poprimio oblike infantilne fiksacije. U taj se proces, ako smijem da primijetim, učitava i eshatološka dimenzija: o 'našem evropskom putu' manje se govori kao o racionalnom političkom cilju, a više kao o putu nacionalnog spasenja i svojevrsnoj istorijskoj misiji crnogorske države. I to nam, između ostalog, oduzima sposobnost da makar okvirno isplaniramo šta ćemo da radimo kad jednom dođemo do kraja tog puta.

Ako želite istorijsku paralelu: projekat učlanjenja u Evropsku uniju tretira se na sličan način kao što se početkom prošlog vijeka tretirao projekat ujedinjenja sa Srbijom. Rječnik koji crnogorski mediji danas koriste kada govore o 'našem evropskom putu' nije daleko od onoga kako je između 1908. i 1915. "Cetinjski vjesnik" govorio o ujedinjenju. Simboličku funkciju koju je tada imao Prizren danas ima Brisel.

Uzevši to u obzir, rekao bih da nam je danas nasušno potrebno uozbiljavanje odnosa prema evrointegracijama – jedan reality check. Pregovori o pristupanju EU su, u osnovi, tehnički proces koji se prvenstveno tiče usklađenosti našeg zakonodavstva sa pravnom tekovinom EU. On kao takav ima svoja jasna ograničenja: to što ćemo sjutra zatvoriti neko poglavlje ne znači da će se stanje u toj oblasti automatski popraviti.

Eto, recimo: ima 12 godina otkako smo zatvorili poglavlje 26 (obrazovanje i kultura). U periodu od 2012. do 2022. rezultati naših đaka na PISA testiranju – najvećem međunarodnom testiranju iz oblasti obrazovanja, koje mjeri znanje iz matematike, čitanja i nauke – pogoršali su se. Više od polovine naših đaka je funkcionalno nepismeno, što je duplo više od prosjeka razvijenih država. Isto tako, naivno je očekivati da ćemo, recimo, zatvaranjem poglavlja 24, koje predviđa reformu javne uprave, smanjiti partitokratiju u javnoj upravi.

Prema tome, uz svo uvažavanje želje političkih aktera da se sad svi bavimo nagađanjem broja poglavlja koje će Crna Gora uspjeti da zatvori tokom 2026, meni se ta igra ne igra. Ne zanima me koliko ćemo poglavlja zatvoriti ako i ovog ljeta ne budemo kadri da ugasimo požare bez pomoći iz inostranstva.

Pojedini analitičari su ocijenili da su parlamentari izbori 2027. najvažniji još od referenduma 2006. Koje je Vaše mišljenje o tome? Da li će to glasanje biti sudbonosno za budućnost države, kao što je to bio slučaj 2006?

Ima li kod nas izbora koje neko nije proglasio sudbonosnim, uz fraze poput "posljednji voz" i "istorijska šansa"? Ne vidim po čemu bi to naredni parlamentarni izbori mogli biti sudbonosni u smislu 2006. godine, odnosno koji bi to magistralni pravci domaće ili spoljne politike mogli biti dovedeni u pitanje samim izbornim ishodom.

Ono što bi se eventualno moglo desiti jeste da se DPS, kroz koaliciju sa PES-om, vrati na vlast. Za takav ishod, po svemu sudeći, dio 'zapadnih partnera' već neko vrijeme pokazuje interes, jer u kontekstu aktuelnog sukoba s Rusijom DPS vide kao pouzdanog domaćeg igrača. E sad – koliko bi taj povratak bio sudbonosan (i za koga) nakon pet godina vladavine onoga što moj kolega Z. Bojović naziva "ćirilični DPS", to neka narod procijeni.

Danas se čini da je desnica, u raznim oblicima, vidljivija nego što je bila dugo vremena - od izbornih pobjeda i jačanja pokreta širom svijeta, do toga da se teme identiteta, bezbjednosti i migracija sve češće sele u centar javne rasprave. Taj talas se osjeća i u Crnoj Gori, pa je važno "raščistiti" pojmove. Kad danas govorimo o „desnici“, na šta konkretno mislimo - klasični konzervativizam, populističku/radikalnu desnicu ili krajnju desnicu? Po kojim kriterijumima ih razlikujete i gdje su granice između njih?

Udžbenički gledano, podjela na ljevicu i desnicu tiče se u osnovi odnosa prema nejednakosti: ljevica polazi od egalitarizma, dok desnica nejednakost vidi kao prirodan, poželjan ili barem neizbježan odraz razlika između pojedinaca i grupa. Ovo je, razumije se, uprošćena definicija i veliko je pitanje da li nam tradicionalne kategorije ljevice i desnice i dalje pomažu da razumijemo savremenu političku zbilju, ili više zamagljuju nego što razjašnjavaju.

Kada je riječ o desnici, najznačajnija pojava na desnom polu savremene političke scene na Zapadu svakako je ono što se u stručnoj literaturi naziva krajnjom desnicom. Ideološki profil ovih aktera najčešće se opisuje kao kombinacija nativizma (izrazito ksenofobične forme nacionalizma, koja teži uspostavljanju kulturno/etnički homogene zajednice), populizma (koji društvenu zbilju tumači u ključu podjele na 'narod' i antagonizovanu 'elitu'), autoritarizma (sklonosti ka rigidnom hijerarhijskim uređenju društva) i suverenizma (o kome sam ranije govorio).

U američkom kontekstu, vodeći egzemplar krajnje desnice je Republikanska partija pod vođstvom Donalda Trampa, dok su u evropskom kontekstu to partije poput Nacionalnog okupljanja u Francuskoj, AfD-a u Njemačkoj, Reform UK-a u Velikoj Britaniji, Voks-a u Španiji, PVV-a u Nizozemskoj…

Koliki je realni politički domet partija poput AfD-a u Njemačkoj, Nacionalnog okupljanja u Francuskoj i Reformske partije u Velikoj Britaniji?

Ključna okolnost koja ide na ruku partijama krajnje desnice širom Evrope je to što postaje sve jasnije da "središte popušta". To jest, da svjedočimo puzajućem kolapsu ideološke paradigme koja je, od kraja Hladnog rata pa sve do 2016. godine (do Bregzita i prve pobjede Donalda Trampa), dominantno određivala političku klimu na Zapadu.

Ta ideološka paradigma, koju pojedini nazivaju progresivnim neoliberalizmom, predstavlja sintezu neoliberalnog pristupa ekonomskim pitanjima i progresivizma u domenu društvenih i identitetskih pitanja. Tu su politiku 90-ih oličavali Klinton, Bler i Šreder, 2000-ih i 2010-ih Obama, Merkel i Kameron, a danas je predstavljaju Merc, Makron i Strejmer. I ona danas djeluje potrošeno i diskreditovano – u prvom redu zato što su njene protivrječnosti izbile na vidjelo na pitanju globalizacije.

Predstavljajući globalizaciju kao nezaustavljiv, ireverzibilan i univerzalno pozitivan istorijski proces, progresivni neoliberali su – često na mišiće i bez ikakvih demokratskih konsultacija, pod geslom TINA ("there is no alternative") – populacijama zapadnih država nametali prepoznatljiv paket reformi. Te reforme su rezultirale deindustrijalizacijom nacionalnih privreda, razgradnjom mehanizama države blagostanja i razvodnjavanjem radničkih prava u ime globalne konkurentnosti, kapitulacijom državnih rukovodstava pred diktatima globalizovanog kapitala i međunarodnih finansijskih institucija poput MMF-a i Svjetske banke, kao i talasima masovne imigracije – sa svim društvenopolitičkim šokovima koje oni nose.

Reforme progresivnih neoliberala iznjedrile su značajan broj gubitnika globalizacije – mahom pripadnika niže srednje i radničke klase na Zapadu – čije je vapaje progresivno-neoliberalna politička elita po pravilu ignorisala, ili ih je dezavuisala kao odraz neosviješćenosti, predrasuda i retrogradnih shvatanja. Ilustracije radi, kada se Džo Bajden u toku svoje predsjedničke kampanje susreo sa radnicima rudnika uglja iz Nju Hempšira koji su ostali bez posla zbog zatvaranja postrojenja, on im je mrtav ozbiljan savjetovao da nauče da programiraju.

Partije krajnje desnice uspjele su da rascjep između pobjednika i gubitnika globalizacije politizuju i nametnu kao ključnu liniju političke podjele na Zapadu, te da od gubitnika globalizacije naprave politički blok – blok sa elementima klasne svijesti, i blok kom progresivno-neoliberalna elita nema baš ništa da ponudi. Taj blok je danas glasačka baza krajnje desnice.

A kakav je u tom kontekstu odgovor partija liberalnog centra?

U posljednjih deset godina, predstavnici liberalnog centra su u defanzivi. Njihov osnovni problem je to što su oni negativni efekti neoliberalne globalizacije koji birače u njihovim zemljama najviše tangiraju – očigledno rezultat politika koje su oni sami decenijama zagovarali i sprovodili. A ti efekti su: stagnacija kupovne moći srednje klase, rast prekarijata, pad kvaliteta javnih servisa, ali i društvena fragmentacija i bezbjednosni izazovi koji se povezuju sa velikim brojem kulturno neintegrisanih imigranata. Zbog toga liberali u izborne bitke sve češće ulaze kao arhitekte socioekonomskog, političkog i kulturnog statusa quo koji birači sve teže trpe.

Šta raditi? U odsustvu bilo kakve pozitivne vizije, strah postaje dominantna logika političke mobilizacije. I to je, ukratko, dosadašnja strategija liberalnog centra. Osnovna poruka zapadnih liberala posljednjih godina svodi se na poziv na odbranu demokratije i civilizacijskih tekovina od povampirenog fašizma, te na očuvanje tzv. sanitarnog kordona između 'legitimnog' dijela političke scene, s jedne strane, i fašisoidnih snaga krajnje desnice, s druge. To je, u biti, forma emotivne ucjene lijevo orijentisanim biračima: "ili Mi – koji, istina, ne nudimo rješenja za strukturne krize koje smo proizveli i koji smo na svakom koraku interese srednje klase žrtvovali u korist interesa krupnog kapitala – ili Oni, koji su fašisti".

Priča evropskih liberala o fašizmu, sama po sebi, nije neosnovana. Međutim, snaga i uvjerljivost njihovog etičkog stanovišta jesu. A u svijetlu njihovog odnosa prema genocidu u Gazi, rekao bih da ti apeli na odbranu civilizacijskih tekovina sad već zvuče potpuno deplasirano.

Prema tome, jasno je da je, u susret narednim izborima u Francuskoj, Njemačkoj ili Britaniji, snagama liberalnog mejnstrima potreban novi narativ. S obzirom na stepen bezidejnosti u njihovim redovima, bojim se da će taj novi narativ biti još jedna varijacija na temu politike straha. To jest, da će u liberalnom diskursu fašizam kao glavnu egzistencijalnu prijetnju zamijeniti Rusija, pa će se partije krajnje desnice označiti ne kao fašisti, već prvenstveno kao agenti ruskog malignog uticaja.

Obrisi te nove strategije već se naziru – kroz inicijative poput Evropskog demokratskog štita, kao i kroz poteze koji ukazuju na spremnost evropskih liberala da borbu protiv dezinformacija i inostranog uplitanja (tzv. FIMI ili 'foreign information manipulation and interference') iskoriste kao platformu za sankcionisanje kritičara, diskreditaciju političkih protivnika, zabranu političkog djelovanja i, u krajnjoj instanci, za poništavanje izbora po rumunskom scenariju iz 2024.

Rekli ste da priča o fašizmu nije neosnovana. Kako se onda suprotstaviti jačanju partija krajnje desnice i pokušajima fašizacije društva?

Evidentni su trendovi koji ukazuju na to da se evropska društva posljednjih godina sve sigurnije kreću ka neliberalnom modelu. Društvenopolitička klima postaje sve netolerantnija, neslobodnija i autoritarnija; prava evropskih građana sve poroznija, političke slobode sve tanje; prostor za kritičku misao sve uži, a pluralizam kao liberalni ideal sve više dezavuisan. Ti trendovi donekle potkrepljuju priču o "fašizaciji" evropskog prostora.

Međutim, da bismo bliže utvrdili s čim zapravo imamo posla, neophodno je najprije preispitati premise ugrađene u Vaše pitanje. Dakle: iz kog pravca dolazi pomenuta fašizacija? Da li ona dolazi isključivo – ili makar dominantno – iz pravca krajnje desnice?

Kada se raspravlja o ovoj temi, nerijetko se usvaja dihotomija u kojoj je krajnja desnica nesporni nosilac trendova fašizacije, dok se snage liberalnog mejnstrima, uprkos svim svojim nedostacima, greškama i hipokriziji, prepoznaju kao, obrni-okreni, jedina realna brana tim trendovima.

Smatram da tu dihotomiju treba odbaciti. I to ne prvenstveno zato što ona zakonomjerno vodi u još jednu liberalnu ucjenu, koja nas prisilno regrutuje u službu odbrane najjadnije i najnesposobnije političke elite koju je posljeratna Evropa ikad imala (jer ćemo, u suprotnom, "mi biti krivi" ako u Njemačkoj pobijedi AfD…). Već zato što nas takvo postavljanje stvari – koliko god nam se agresivno nametalo – sprečava da identifikujemo sve ključne nosioce problema koji želimo da adresiramo. Jer liberalizam oličen u Kaji Kalas i Ursuli fon der Lejen nije nikakva brana od fašizma, već, naprotiv, aktivni sudionik trendova koji se dovode u vezu sa fašizacijom evropskog prostora.

Navešću nekoliko ilustrativnih primjera.

Prvi: generisanje vanrednog stanja kao tehnologija vlasti na koju se, od pandemije COVID-19 do danas, evropska rukovodstva rutinski oslanjaju.

Drugi: nezapamćena militarizacija evropskih država, praćena ratnohuškačkom retorikom s najviših adresa, intenzivnom medijskom pripremom javnosti za rat protiv Rusije i normalizacijom grubog istorijskog revizionizma.

Treći: izgradnja institucionalnog sistema za kontrolu narativa i kontrapropagandu, koji će se nominalno baviti sprječavanjem "manipulacije informacijama i stranog uplitanja" (tzv. FIMI) – šta god to značilo – a u praksi služiti kao svojevrsno Ministarstvo istine.

Sva tri navedena trenda, koji se tradicionalno posmatraju kao elementi antidemokratske politike, danas predvode snage liberalnog centra u Evropi – te naše navodne 'brane' i uzdanice u borbi protiv fašizma. Zato je prvi korak u priči o suprostavljanju "pokušajima fašizacije društva" taj da prepoznamo da su i one dio problema i da, kao takve, ne mogu biti dio rješenja.

Da li je Donald Tramp desnici donio novu ideologiju ili novu političku formulu i stil?

Tramp je u programskom smislu desnici donio prije svega temeljan zaokret u odnosu prema postulatima neoliberalne globalizacije. Međutim, u dubljem istorijskom smislu, ključna novina koju je Tramp donio savremenoj politici nije programske prirode – ona se prije tiče brutalnog ogoljavanja suštine. Tramp je onaj koji s pozornice naglas govori ono čega su svi u publici savršeno svjesni, ali što bi moralo ostati neizgovoreno da se simbolički poredak ne bi urušio.

To se ogoljavanje najjasnije vidi u domenu međunarodnih odnosa. Tramp je američki imperijalizam oslobodio svih onih neubjedljivih mitova kojima se taj imperijalizam decenijama legitimisao – odbrana demokratije, ljudskih prava, nacionalne bezbjednosti, 'rules-based international order-a'... – i time razotkrio njihovu pravu prirodu. Uzmimo za primjer Venecuelu. U čemu je novina Trampovog pristupa? Svakako ne u samom činu vojne intervencije, koji se nastavlja na dugu i bogatu istoriju američkog intervencionizma u Latinskoj Americi, već u njenom zvaničnom obrazloženju: 'Želimo naftu'. Time je Tramp rekao: 'Da, dobro ste čuli – oduvijek se radilo o nafti'.

On to isto radi i na domaćem planu. Sve patologije koje američka javnost spočitava političkoj klasi oličenoj u Hilari Klinton, Tramp ispoljava otvoreno i bez pardona. Ciničan je, bestidan, sklon korupciji i zloupotrebi ovlašćenja, narcisoidan, amoralan, neopterećen bilo kakvom koncepcijom Istine, Pravde i Opšteg Dobra. Tramp je, zapravo, Hilari bez maske – nihilista koji savršeno otjelotvorava duh poznog kapitalizma i koji vam, za razliku od nje, barem ne maže oči pričom o porodičnim vrijednostima, empatiji i idealima. On nam, dakle, nudi traumatično suočavanje sa stvarnošću poznog kapitalizma koja nam je sve vrijeme bila pred nosom – ako je Obama predstavljao kapitalizam s ljudskim licem, Tramp je kapitalizam s kapitalističkim licem. U tom smislu, Tramp ne označava početak nečeg novog već terminalnu fazu starog.

Krajnja desnica je na globalnom nivou snažnija nego decenijama unazad. Koje su ključne sličnosti, a koje razlike između savremene desnice i one iz perioda prije 80 ili 100 godina?

Ključna razlika između fašizma iz prve polovine 20. vijeka i savremene krajnje desnice leži u stepenu radikalnosti i dubini sistemskih promjena koje ova dva politička fenomena podrazumijevaju.

Iako su se marksistički teoretičari oduvijek trudili da umanje revolucionarni karakter fašizma u poređenju s komunizmom, nesporno je da se radilo o radikalnoj političkoj doktrini. Fašizam je pokazivao jasnu pretenziju da iz korijena mijenja status quo – da, kroz nacionalnu paligenezu, na ruševinama starog poretka stvori novo društveno ustrojstvo, novi svijet i novog čovjeka. Nudio je holistički pogled na društvo; imao prepoznatljivu (gnostičku) koncepciju istorije, relativno razrađeno shvatanje odnosa između kulture, politike i ekonomije, kao i snažnu utopijsku komponentu. Sve je to fašizmu davalo karakter koji njemački filozof Erik Fegelin opisuje kroz pojam sekularne religije.

Diskurs današnje krajnje desnice neuporedivo je tanji, a njene ambicije u pogledu statusa quo neuporedivo skromnije. Za razliku od fašista, savremeni desničari nemaju namjeru da iz temelja mijenjaju društveni poredak – niti imaju viziju radikalno drugačijeg društvenog uređenja, niti ih pokreću eshatološki mitovi.

Današnju krajnju desnicu odlikuje kombinacija političkog stila koji je takav da odaje utisak radikalizma i programskog sadržaja u kome ima iznenađujuće malo istinski radikalnih momenata. Radikalizam koji je prožimao ideologiju fašizma (i ostale 'sekularne religije' 20. vijeka) ovdje je prisutan pretežno na performativnom nivou. Današnji krajnji desničari nisu zato ni radikalni ni neradikalni već – pseudoradikalni.

Istakli ste da je radikalizam krajnje desnice danas prisutan na performativnom nivou. Koliko u prilog toj tezi idu nedavna dešavanja u Mineapolisu, gdje je Uprava za imigraciju i carinsku kontrolu (ICE) ubila dvoje američkih državljana, imajući u vidu da je tu agenciju u Minesotu poslala Trampova administracija, te da joj je, zahvaljujući "Velikom, prelijepom zakonu" povećala budžet na 85 milijardi dolara?

Prizori iz Mineapolisa jesu šokantni, ali šta je tu, zapravo, novo u odnosu na raniju praksu? Poznato je da SAD ima dugu tradiciju policijske brutalnosti. Militarizacija policije, tzv. sekjuritizacija građanskih demonstracija od strane vlasti i ekspanzija ovlašćenja bezbjednosnog aparata u postupanju prema američkim građanima pod firmom zaštite nacionalne bezbjednosti – sve su to višedecenijski trendovi. Trampova administracija tu, u suštini, drži kontinuitet, doduše uz prepoznatljivu, trampovsku dozu teatralnosti.

Kad kažem da su vodeći predstavnici krajnje desnice pseudoradikalni ne mislim da su manje opasni nego što se tvrdi, već da oni u svom pristupu ne nude onu korjenitu sistemsku promjenu koju svojom retorikom, pozom i stilom najavljuju i obećavaju.

Da li je kriza liberalne demokratije dovela do jačanja krajnje desnice?

Sveopšta kriza povjerenja u institucije liberalne demokratije, u njihove domete i održivost u svijetlu izazova 21. vijeka već dugo je jedna od glavnih tema kojima se politička teorija bavi, i u tom smislu pruža neizostavan kontekst za analizu rasta krajnje desnice.

Dimenzija te krize koju bih ja istakao u priči o krajnjoj desnici tiče se duboko konfliktnog odnosa koji, u uslovima poznog kapitalizma, savremeni čovjek gaji prema ideji radikalne promjene.

Evidentna je široko rasprostranjena želja za promjenom koja bi bila korjenitija i dublja od onog što 'pravila igre' dozvoljavaju – za promjenom koja bi, na neki način, rekonfigurisala osnove vladajućeg političkog, socioekonomskog i kulturnog poretka. Ta želja izvire iz osjećaja da su, u uslovima poznog kapitalizma, obećanja liberalne demokratije potrošena. To jest, da su se one kategorije na kojima liberalno-demokratski poredak počiva – individualna autonomija, vladavina naroda, sloboda govora, jednakost pred zakonom… – u dobroj mjeri pretvorile u ono što je Ulrih Bek zvao 'zombi kategorije': u prazne ljušture koje i dalje žive na nivou zvanične retorike, ali koje su u praksi mrtve.

Subjekta poznog kapitalizma ubjeđuju da je on, žitelj 'slobodnog svijeta', oslobođen i omoćen kao niko do sad. A taj isti subjekat ima nepogrešiv osjećaj da ga banka drži u šaci, da je na dvije, najviše tri mjesečne plate od beskućništva, da mu Gugl, Amazon i Meta poznaju svaku skrivenu misao, da ga nikakav sindikat neće spasiti od najnovije runde optimizacije i da mu se lako može desiti da bude uhapšen zbog šerovanja politički nekorektnog mima.

U tom raskoraku između retorike i stvarnosti javlja se želja za radikalnom promjenom, i to u formi polunijeme intuicije – ljudi osjećaju da nešto mora da se iz temelja promijeni, iako ne znaju tačno šta.

Međutim, ova želja sukobljava se s podjednako snažnim strahom od bilo kakve promjene koja bi mogla da ugrozi sistem potrošačkog kapitalizma. Sistem koji nas je pretvorio u zavisnike (od jeftine garderobe, lou-kost putovanja, striming platformi, TikTok trendova, Instagram influensera, dejting aplikacija…) i koji nam je oduzeo sposobnost da o sebi i sopstvenom životu razmišljamo van potrošačkih kategorija.

Subjekat poznog kapitalizma, dakle, žudi za pobunom koja mu neće poremetiti pretplatu na Netfliks i raspored dostava preko Amazon prajma. Za pobunom koja će, na performativnom nivou, namiriti njegovu želju za radikalnom promjenom, bez suštinske uzurpacije vladajućeg poretka. Ukratko: za pseudoradikalnom pobunom.

Kao što sam ranije naveo, temeljna odlika diskursa savremene krajnje desnice je pseudoradikalizam. I tu, vjerujem, leži tajna njenog uspjeha. Krajnja desnica, dakle, danas pobjeđuje ne zato što je radikalna, već upravo zato što je njen radikalizam u velikoj mjeri performativna farsa.

( Balša Rudović )