Svjetski dan borbe protiv raka: „Spriječiti prije nego što počne“

„Sada imamo informacije da spriječimo rak prije nego što počne“, rekla je Izabel Sordžomataram iz Međunarodne agencije za istraživanje raka (IARC).

Obraćajući se novinarima prošle sedmice, ona i njen kolega Andre Ilbavi predstavili su nalaze studije koja je obuhvatila 36 vrsta raka u 185 zemalja. Njih dvoje su koautori studije i objavili su rezultate u medicinskom časopisu Nature Medicine 3. februara 2026.

Na početku studije je statistika, a ona je podjednako upečatljiva kao i Sordžomataramina uvodna tvrdnja: 7,1 milion novih slučajeva raka povezano je s onim što je poznato kao „promjenljivi faktori rizika“ (modifiable risk factors, MRF) – dakle stvarima na koje možemo da utičemo, odnosno da ih promijenimo, poput konzumiranja duvana ili alkohola. To je 37,8 odsto od ukupno 18,7 miliona novih slučajeva raka u 2022. godini.

Istraživanje uticaja koje imaju MRF nije novost. Odavno znamo da kancerogeni mogu biti i prekomjerna tjelesna težina i gojaznost, zagađenje vazduha, kao i prisustvo različitih toksina u životnoj sredini, a tvrdnja da se rak može „spriječiti prije nego što počne“ zavisi i od mnogih drugih faktora, poput pristupa zdravstvenim resursima – što nije moguće svuda u svijetu.

Detalji ove nove studije, međutim, pružaju uvid u efekte promjenljivih faktora rizika koji se mogu razlikovati u zavisnosti od regiona, ali i pola.

Autori su razmatrali 30 takvih faktora, uključujući duvan, alkohol, zagađenje vazduha i izloženost toksinima poput azbesta na poslu, kao i:

• visok indeks tjelesne mase (BMI), • nedovoljnu fizičku aktivnost, • bezdimni duvan i betel orah (koji se konzumira žvakanjem), • određene načine dojenja i • ultraljubičasto zračenje (UVR).

I, po prvi put u studiji koja uključuje promjenljive faktore rizika, istraživači su uključili i infektivne agense, kao što su hepatitis B i humani papiloma virus (HPV).

Nivo karcinoma povezanih s HPV-om koji se mogu spriječiti u određenim regionima „ostaje visok“, navodi studija.

HPV čini globalno najveći udio karcinoma koji se mogu spriječiti kod žena – uprkos dostupnosti HPV vakcina, koje su se pokazale kao veoma efikasne u zaštiti od raka grlića materice. Ali „oklijevanje kada je riječ o toj vakcini veoma je prisutno“, kaže koautor studije Andre Ilbavi.

„U zemljama s višim prihodima – Australija je jedna od njih – rak grlića materice je skoro iskorijenjen i trenutno je na nivou od pet slučajeva na 100.000 [ljudi]“, kaže Izabel Sordžomataram.

„Ipak, kada pogledamo Latinsku Ameriku, ali i podsaharsku Afriku, tu problemi ostaju. Rak povezan s HPV-om, posebno rak grlića materice, tamo je i dalje veoma prisutan“, dodaje naučnica.

Novi uvid u prevenciju karcinoma kod žena i muškaraca

To što se studija bavila i uticajem infektivnih agenasa otkrilo je nove informacije o karcinomima kod žena – ali isto tako i varijacije u poređenju s muškarcima. Istraživači se nadaju da će to pomoći u poboljšanju mjera prevencije raka.

Utvrđeno je da su kod žena najveći broj karcinoma koje je preventivno bilo moguće spriječiti izazvale infekcije – ukupno 2,7 miliona slučajeva (29,7 odsto). Kod muškaraca su to bili faktori rizika u ponašanju, poput pušenja duvana – ukupno 4,3 miliona slučajeva (45,4 odsto).

Dublje istraživanje podataka o raku pluća, koji je jedan od najčešće dijagnostikovanih karcinoma i kod žena i kod muškaraca (pored raka dojke, debelog crijeva i prostate), otkriva na koji način je uticaj faktora MRF sličan, ali im je efekat drugačiji.

Naime, kod oba pola, duvan, zagađenje vazduha i izloženost na radu pripisani su slučajevima raka pluća u gotovo podjednakoj mjeri. Ali dok je kod muškaraca bilo 1.326.453 slučaja raka pluća, taj broj je kod žena bio znatno manji – 477.869.

Sprječivi karcinomi zahtijevaju „ciljane intervencije“

S obzirom na to da Globalna opservatorija za rak predviđa da će broj slučajeva kancera do 2045. porasti za više od 50 odsto, istraživači u svom radu pišu da „taj teret rasta naglašava hitnu potrebu za efikasnim strategijama prevencije“, ali i da se „mnogi slučajevi mogu spriječiti ciljanim intervencijama“.

U studiji se malo govori o 62,2 odsto slučajeva raka koji se nijesu mogli pripisati sprječivim MRF-ovima.

Međutim, Suzet Delalož, specijalistkinja za rak dojke i prevenciju raka u francuskoj istraživačkoj bolnici „Gistav Rusi“, za DW ipak ocjenjuje da ova nova studija predstavlja „ključni doprinos oblikovanju globalnog, na podacima zasnovanog pristupa prevenciji raka“.

Delalož, koja nije bila uključena u studiju, objašnjava da, iako je studija istakla da su slučajevi kancera „u velikoj mjeri oblikovani geografskim, društvenim, ekonomskim i kulturnim determinantama, […] akcije na nivou pojedinca ostaju neophodne za ublažavanje njihovih dubokih efekata“.

A što se tiče samih autora studije, oni naglašavaju da će buduće mjere za prevenciju raka sve više morati da se bave različitim efektima na žene i muškarce, kao i da se prilagođavaju, odnosno odgovore na različite društvene i ekonomske kontekste u različitim zemljama i regionima.

( Deutsche Welle )