Skupa struja iz jeftine politike

Prošli petak, 6. februara, zaista je bio istorijski dan za Pljevlja – ali ne zbog saopštenja EPCG-a da su sistemi za odsumporavanje i denitrifikaciju pušteni u probni rad. Bio je istorijski zato što su tog dana šef Delegacije EU, koordinator UN i predstavnik Evropske investicione banke posjetili grad i njegovim građanima prenijeli poruku da su Evropa i Ujedinjene nacije spremne da podrže pravednu tranziciju.

Drugim riječima, da finansijskim sredstvima, znanjem i iskustvom pomognu stvaranje novih radnih mjesta u gradu u kojem se rudnik i termoelektrana moraju zatvoriti u okviru borbe protiv klimatskih promjena.

Direktor Rudnika je tim povodom reagovao odgovorno i predložio formiranje namjenskog Fonda za pravednu tranziciju u koji bi se slivala sredstva iz EU i drugih donatora, pri čemu je predstavio i konkretne projekte koje je rudnik već započeo, kao i nove inicijative u koje vrijedi ulagati.

Za razliku od toga, čelnici i medijski tim EPCG-a su u svom saopštenju saopštili da posjeta “predstavlja snažan signal podrške evropskih i međunarodnih partnera procesu ekološke rekonstrukcije”, uz optimističnu tvrdnju da će se “ekološkom rekonstrukcijom obezbijediti potpuno i dugoročno usklađivanje sa najstrožim evropskim ekološkim standardima”.

Ovim medijskim spinom zloupotrijebljena je posjeta visokih međunarodnih zvaničnika, imputirajući i njima ocjene koje oni nijesu iznijeli, čime je javnost dovedena u zabludu. Posjeta je, naprotiv, imala suštinski suprotan cilj - da se dugoročna perspektiva rudnika i termoelektrane zamijeni ubrzanjem aktivnosti na sprovođenju pravedne tranzicije uz podršku međunarodne zajednice.

Slična poruka Crnoj Gori je upućena i na sastanku Ministarskog savjeta Energetske zajednice, održanom 18. decembra 2025. godine. Nakon što je ministar energetike, zajedno sa nekoliko kolega iz regiona, proceduralnim manevrom uspio da odloži donošenje formalne odluke u slučaju produženog rada termoelektrane Pljevlja zbog kršenja evropskih propisa o emisijama štetnih gasova, usvojen je Zaključak broj 28, kojim se ugovorne strane izričito upozoravaju da će se od 1. januara 2028. godine, primjenom Direktive o industrijskim emisijama, uvoditi još stroži kriterijumi za emisije i zaštitu životne sredine.

A termoelektrana Pljevlja, nakon ekološke rekonstrukcije i ugradnje neadekvatne tehnologije, ne može ispuniti ni postojeće BAT-AEL standarde za emisije azotnih oksida (<100 mg/Nm³), što potvrđuju i prvi testovi nakon puštanja u probni rad. Takođe, ne može dostići minimalni standard energetske efikasnosti za nova postrojenja (oko 36,5%). Još manje može ispuniti nove, strože standarde koji će važiti od 1. januara 2028. godine - upravo u godini kada bi Crna Gora, prema zvaničnim planovima, trebalo da postane članica EU, nakon zatvaranja svih pregovaračkih poglavlja.

Poruka Evrope je, dakle, izuzetno jasna: borba protiv klimatskih promjena se mora intenzivirati, a izlazak iz sektora uglja ubrzati. Pravni okvir Evropske unije neće dozvoliti izuzetke, fleksibilna tumačenja niti nova proceduralna odlaganja odluka kojima se rad termoelektrana koje ne ispunjavaju standarde proglašava nelegalnim.

Uprkos svemu navedenom, EPCG najavljuje da će od Agencije za zaštitu životne sredine tražiti dugoročnu dozvolu za rad termoelektrane u punom kapacitetu. Ovakvim djelovanjem direktno se dovodi u pitanje uspjeh pregovora o zatvaranju poglavlja 15 (Energija) i 27 (Životna sredina), kao i strateški cilj članstva Crne Gore u EU 2028. godine.

Ovakvo ponašanje uprave EPCG, uz očiglednu podršku dijela, ako ne i čitave Vlade, dodatno je iracionalno i zbog ekonomskih razloga. Primjenom CBAM mehanizma od 1. januara 2026. godine, kroz obavezu kupovine sertifikata po ETS cijeni (oko 80-90 eura po toni CO2), rad termoelektrane postaje ne samo neisplativ, već i finansijski destruktivan, jer su troškovi proizvodnje električne energije znatno viši od cijena po kojima se ona prodaje – koje, kako tvrde iz EPCG-a, ne namjeravaju da povećavaju.

Postavlja se zato ključno pitanje: da li EPCG i Vlada svjesno rizikuju da nastavkom punog rada termoelektrane finansijski devastiraju preduzeće i kršenjem evropskih pravila ugroze evropski put Crne Gore, samo da bi održavali privid “uspješnog upravljanja” i kupovali politički legitimitet do izbora 2027. godine? Ili je jednostavno preteško priznati da je rekonstrukcija termoelektrane neslavno propala i preuzeti odgovornost za to?

Javnost ima pravo da dobije, a Vlada i EPCG zakonsku obavezu da otvoreno i transparentno prikažu podatke o radu i poslovanju termoelektrane, o njenim stvarnim troškovima, cijenama po kojima se električna energija prodaje, kao i o rizicima koji se svjesno preuzimaju po budućnost EPCG i države.

Bez pune istine o pravnom, ekonomskom i političkom kontekstu njenog rada, Crna Gora rizikuje da visoku cijenu današnje šutnje plaća godinama koje dolaze.

( Dejan Mijović )