Preminuo Džesi Džekson, vođa američkog pokreta za građanska prava

Harizmatični vođa američkog pokreta za građanska prava Džesi Džekson, elokventni baptistički sveštenik odrastao na američkom jugu u doba segregacije, koji je postao blizak saradnik Martina Lutera Kinga mlađeg i dva puta se kandidovao za demokratsku predsjedničku nominaciju, preminuo je u 85. godini, saopštila je njegova porodica.

„Naš otac je bio uslužni lider – ne samo našoj porodici, već i potlačenima, onima bez glasa i zanemarenima širom svijeta“, piše u saopštenju porodice Džekson, prenosi Rojters.

Džeksonu, inspirativnom govorniku i dugogodišnjem stanovniku Čikaga, 2017. godine dijagnostikovana je Parkinsonova bolest.

Njegova smrt dolazi u trenutku kada administracija Donalda Trampa na udaru ima američke institucije – od muzeja do spomenika i nacionalnih parkova – kako bi uklonila ono što predsjednik naziva „antiameričkom“ ideologijom, što je dovelo do uklanjanja postavki o ropstvu, vraćanja konfederacijskih statua i drugih poteza za koje zagovornici građanskih prava tvrde da bi mogli poništiti decenije društvenog napretka.

Džekson se zalagao za prava crnih Amerikanaca i drugih marginalizovanih zajednica još od burnog pokreta za građanska prava šezdesetih godina, koji je predvodio njegov mentor King, baptistički sveštenik i istaknuti društveni aktivista, podsjeća Rojters.

Džekson je prebrodio niz kontroverzi, ali je decenijama ostao najistaknutija američka figura borbe za građanska prava.

Kandidovao se za demokratsku predsjedničku nominaciju 1984. i 1988. godine, privlačeći crne birače i mnoge bijele liberale u iznenađujuće snažnim kampanjama, ali nije uspio da postane prvi crni kandidat velike stranke za Bijelu kuću. Na kraju, nikada nije obavljao izabranu funkciju.

Džekson je osnovao čikaške organizacije za građanska prava Operation PUSH i Nacionalnu koaliciju Duga (National Rainbow Coalition), a tokom devedesetih bio je specijalni izaslanik demokratskog predsjednika Bila Klintona za Afriku. Takođe je bio ključan u obezbjeđivanju oslobađanja više Amerikanaca i drugih osoba zatočenih u inostranstvu, uključujući Siriju, Kubu, Irak i Srbiju.

Opčinjavajuće govorništvo

Džekson je tokom osamdesetih slijedio svoje političke ambicije, oslanjajući se na opčinjavajuće govorničke sposobnosti. Tek izborom za predsjednika 2008. godine, kada je pobijedio Barak Obama, jedan crni kandidat prišao je toliko blizu osvajanja predsjedničke nominacije velike stranke koliko i Džekson.

Godine 1984. Džekson je u demokratskim predizbornim nadmetanjima osvojio 3,3 miliona glasova, oko 18 odsto ukupno datih, i završio kao treći, iza budućeg kandidata Voltera Mondala i Gerija Harta, u trci za pravo da se suprotstavi republikanskom predsjedniku Ronaldu Reganu. Njegova kandidatura izgubila je zamah nakon što je postalo javno da je Džekson privatno Jevreje pogdno nazivao „Hymies“, a Njujork „Hymietown“.

Godine 1988. Džekson je bio uglađeniji i „mainstream“ kandidat, završivši tijesno na drugom mjestu u demokratskoj trci protiv republikanca Džordža H. V. Buša. Džekson je ozbiljno zaprijetio budućem demokratskom kandidatu Majklu Dukakisu, pobijedivši na 11 stranačkih izbora i kokusa u saveznim državama, uključujući više njih na Jugu, i osvojivši 6,8 miliona glasova u nomacionim nadmetanjima, odnosno 29 odsto.

Džekson se predstavljao kao rušitelj barijera za ljude druge boje kože, siromašne i nemoćne. Na Demokratskoj konvenciji 1988. godine oduševio je prisutne govorom u kojem je ispričao svoju životnu priču i pozvao Amerikance da pronađu zajednički jezik.

„Amerika nije ćebe satkano od jedne niti, jedne boje, jednog platna“, rekao je Džekson delegatima u Atlanti.

„Gdje god da ste večeras, možete uspjeti. Držite glavu visoko, isprsite se. Možete uspjeti. Ponekad bude mračno, ali jutro dolazi. Ne predajte se. Patnja rađa karakter, karakter rađa vjeru. Na kraju, vjera neće razočarati“, dodao je.

Džekson je 2017. godine, u 76. godini, objavio da mu je dijagnostikovana Parkinsonova bolest, poremećaj pokreta obilježen drhtanjem, ukočenošću i slabom ravnotežom i koordinacijom, nakon što je tri godine imao simptome.

Južnjački korijeni

Rođen 8. oktobra 1941. u Grinvilu, u Južnoj Karolini, majka mu je bila šesnaestogodišnja srednjoškolka, a otac tridesettrogodišnji oženjeni muškarac koji je živio u susjedstvu. Majka se kasnije udala za drugog čovjeka koji je usvojio Džeksona. Odrastao je u doba „Džim Kroua“ (Jim Crow) u Sjedinjenim Američkim Državama, mreže rasističkih zakona i praksi nastalih na jugu, često brutalno sprovođenih, s ciljem potčinjavanja crnih Amerikanaca.

Džekson je dobio fudbalsku stipendiju na Univerzitetu Ilinoj, ali se prebacio na istorijski crnački koledž, jer je, kako je rekao, doživio diskriminaciju. Aktivizmom u borbi za građanska prava počeo je dok je bio student na Poljoprivrednom i tehničkom koledžu Sjeverne Karoline, a uhapšen je kada je pokušao da uđe u javnu biblioteku u Južnoj Karolini koja je bila „samo za bijelce“.

Pohađao je Čikaško teološko sjemenište i zaređen je za baptističkog sveštenika 1968. godine, iako nije diplomirao.

Džekson je postao jedan od najbližih saradnika lidera pokreta za građanska prava Martina Lutera Kinga mlađeg i ponekad je putovao s njim. Na dan kada je Kinga na balkonu motela Lorejn u Memfisu ubio bijelac po imenu Džejms Erl Rej, Džekson je bio samo sprat niže. Razljutio je neke Kingove saradnike kada je novinarima rekao da je držao umirućeg Kinga u naručju i da je bio posljednja osoba kojoj se King obratio – što su oni osporili.

King, koji je predvodio Konferenciju južnjačkog hrišćanskog vođstva, postavio je energičnog Džeksona na rukovodeću poziciju kako bi pomogao stvaranje ekonomskih prilika u crnim zajednicama.

Džekson se kasnije razišao sa Kingovim nasljednikom u SCLC-u, Ralfom Abernatijem, i početkom sedamdesetih u Čikagu osnovao sopstvenu organizaciju za građanska prava, Operation PUSH. Godine 1984. osnovao je Nacionalnu koaliciju Duga, čija je šira misija u oblasti građanskih prava uključivala i prava žena i gej prava, a te dvije organizacije su se spojile 1996. godine. Sa mjesta predsjednika koalicije Rainbow-PUSH povukao se 2023. nakon više od pet decenija liderstva i aktivizma.

Sa suprugom Žaklin Braun upoznao se tokom studija. Vjenčali su se 1962. i dobili petoro djece. Njegov sin Džesi Džekson mlađi izabran je u Predstavnički dom SAD, ali je podnio ostavku i služio zatvorsku kaznu zbog presude za prevaru. Džekson je 1999. dobio i kćerku van braka sa ženom koja je radila u njegovim organizacijama za građanska prava, što je izazvalo skandal.

Džekson je bio poznat po ličnoj diplomatiji. Nakon što je 1984. obezbijedio da Sirija oslobodi američkog mornaričkog pilota Roberta Gudmana mlađeg, predsjednik Ronald Regan pozvao je Džeksona u Bijelu kuću i izrazio zahvalnost za „misiju milosrđa“. Džekson se 1990. sastao s iračkim liderom Sadamom Huseinom kako bi obezbijedio oslobađanje stotina Amerikanaca i drugih nakon iračke invazije na Kuvajt. Takođe je 1984. posredovao u oslobađanju desetina kubanskih i američkih zatvorenika iz kubanskih zatvora, kao i u oslobađanju tri američka vazduhoplovca držana u Srbiji 1999. godine.

Od 1992. do 2000. vodio je nedjeljnu emisiju na CNN-u, vršio pritisak na korporacije radi ekonomskog osnaživanja crnaca i 2000. primio najviše američko civilno odlikovanje – Predsjedničku medalju slobode – od Klintona.

Džekson je nastavio aktivizam i u poznijim godinama, osuđujući policijsko ubistvo Džordža Flojda i drugih crnih Amerikanaca 2020. godine, tokom globalnog pokreta za rasnu pravdu.

( B.H. )