Od virdžine do maestre: Hibridno djelo muzike, pozorišta i pripovijedanja

Crnogorke i savremenice Darinka Matić Marović, čuvena dirigentkinja i pedagoginja, dugogodišnja profesorica i rektorka Univerziteta umjetnosti u Beogradu, i Stana Cerović, posljednja crnogorska virdžina, bile su inspiracija slovenačkoj multidisciplinarnoj umjetnici Karmini Šilec za stvaranje “hibridnog djela muzike, pozorišta i pripovijedanja”.

Slovenačka publika će predstavu premijerno vidjeti 21. marta u Mariboru, dok je crnogorska premijera zakazana za 30. jul na KotorArtu.

Kako autorka kaže za “Vijesti”, inicijativa za projekat radnog naslova “Od virdžine do maestre” potekla je od festivala KotorArt, nakon što je Šilec dobila međunarodnu nagradu za umjetnička dostignuća na području bivše Jugoslavije, nazvanu po Darinki Matić Marović.

Šilec je Matić Marović upoznala još u osnovnoj školi, dok se sa Stanom Cerović srela kao istraživačica/artist in residence na Institutu za napredne studije “Radcliffe” na Univerzitetu Harvard. S obzirom na to da se dirigovanjem bavi od šesnaeste godine, a da je o fenomenu virdžina pisala u svom projektu BABA: Katalog i kolosalna balkanska fikcija (Sanje, 2021), osjećala je da ima šta da im kaže.

Kakav je koncept projekta inspirisan Darom i Stanom?

To je hibridno djelo muzike, pozorišta i pripovijedanja, koje nazivam proslavom i koje je inspirisano idejom guslarske večeri: pjevanja priča, gdje su muzika i stihovi toliko tijesno povezani da se njihovi koncepti i tendencije često prepliću. Performans prati osnovna načela ovog oblika pripovijedanja. Kao i kod guslarskih pjesama, radi se više o procesu sjećanja nego o slušanju nečeg potpuno novog - sjećanju na nešto što smo već čuli. Priče o Dari i Stani takođe su publici poznate.

Šilec je inspiraciju crpila i iz djela Matije Murka, etnologa, književnog istoričara i slaviste, koji je pohađao srednju školu u Mariboru, a kasnije proučavao usmenu epsku tradiciju u Jugoslaviji. Na osnovu njegove teorije, koja se zasnivala na svjedočenjima da obični ljudi nisu razlikovali pjevanje od recitovanja (singen und sagen), Murko je zaključio da epika dokazuje blisku vezu između plesa, pjevanja i svih vrsta poezije, jer epovi sadrže lirske, epske i dramske elemente. Njegova saznanja postala su osnova za čuveno istraživanje usmene pripovijesti koje su kasnije proširili klasičari sa Univerziteta Harvard, Milman Pari i Albert Lord. Muzički dio izvedbe stoga se kreće u okviru ograničenog habitusa, u zvučnom pejzažu izmišljenog folklora.

Koja ste umjetnička sredstva koristili da povežete dokumentarni materijal sa muzikom i scenskim izrazom?

Pokušavam da obavim složen zadatak povezivanja dva dijametralno suprotna miljea stalnom igrom dualiteta. Krećem se između informansa i koncerta, urbanog i ruralnog, analognog i digitalnog, monofonog i polifonog. Izabrala sam dva dijametralno suprotstavljena vokalna ansambla: ansambl Kebataola iz Slovenije, koji se bavi savremenom muzikom, i vokalnu grupu Đude iz Kolašina, koja se bavi tradicionalnom muzikom. To dovodi do susreta i presjeka inače udaljenih muzičkih identiteta i tradicija.

Koliko je crnogorska tradicionalna muzika bila inspiracija u stvaranju ovog djela?

Crnogorska tradicionalna muzika bila je ključna inspiracija: Zanima me miješanje različitih muzičkih idioma, različitih boja glasova i vokalnih entiteta - kombinovanje jedinstvenih tipova glasova. Fokus će biti na kontinuitetu naracije, na prenošenju kroz riječi i pjevanje, na artikulaciji, ornamentici i reakcijama izvođača na publiku.

Kako ste integrisali elemente crnogorskog muzičkog nasljeđa u savremeni scenski izraz?

Gusle su savršen instrument, alter ego, jer su bliske ljudskom glasu. Istovremeno, simbolizuju mušku moć. Ovoga puta žene zauzimaju poziciju epskih pjevača. Razvijamo savremene verzije zvuka gusala, kao simboličko ponovno korišćenje narodnog jednožičanog instrumenta u vezi s pjevanjem i pripovijedanjem. Zvuk je istovremeno egzotizovan i dekonstruisan. U guslanju, kao i u drugim epovima, riječ je o junacima. Naše junakinje su Dara i Stana.

Koja je uloga kolašinske pjevačke grupe Đude u projektu?

Ansambl Đude doprinosi projektom svojim arhaičnim stilom heterofone dvoglasne harmonije u netemperovanom sistemu, stvarajući specifičan sloj u kontekstu drugih zvučnih struktura.

Kao umjetnicu, šta vas je najviše zaintrigiralo u činjenici da su Darinka i Stana savremenice, obje rođene u Crnoj Gori, ali su živjele potpuno različite živote?

Sigurno je uzbudljivo putovati kroz svjetove dva centralna i naizgled suprotstavljena fenomena u Crnoj Gori: jedne od najuglednijih kulturnih ličnosti, dirigentkinje Dare i, zvanično, posljednje virdžine Stane. Tokom rada na projektu provela sam mnogo vremena razmišljajući o tome kako da konceptualizujem paralelizam ova dva tako različita fenomena: društvo heroizuje jednu kao simbol napretka, dok drugu vidi kao simbol zastarjelog patrijarhalnog mehanizma. Ono što me kod njih interesuje jeste kako njihovi fenomeni otkrivaju transformaciju rodnog poretka.

U razvijanju projekta razmišljam o tome kako da razumijem Darinu poziciju u tadašnjem društvu, koje je još bilo prilično patrijarhalno. Dirigovanje je jedan od posljednjih bastiona apsolutne (muške) vlasti: dirigent stoji ispred kolektiva, daje uputstva, čak i naređenja, ima apsolutnu interpretativnu moć, oličava disciplinu. Darinka Matić Marović nije bila feministkinja, nije se izražavala feminističkom terminologijom, čak je i svoje ciljeve ostvarivala “totalitarnim” strategijama. Ali je otvorila vrata jer je znala kako da iskoristi sistem tog doba i pronašla je fenomenalnu formulu za kombinovanje ženstvenosti i čvrste ruke.

Mislim da je, da bi se feminizam danas istorijski sagledao, neophodno govoriti o figurama kao što je Dara, baš kao što je neophodno govoriti o virdžinijama i silvijama sa kamenjem i rernom (Vurdžinija Vulf, utapanje sa kamenjem u džepovima) i na Silviju Plat (samoubistvo guranjem glave u rernu sa puštenim gasom). Ovoj naraciji potrebne su i heroine koje istrajavaju u punom uživanju u životu i koje ne moraju nužno da dolaze sa Zapada.

Zanima me Stana jer se virdžine u savremenom diskursu često koriste kao primjer za rušenje binarnog poimanja pola i pokazuju da rodne uloge nijesu univerzalne ili biološki fiksne, već društveno uslovljene.

Kao umjetnica, kako analizirate dvije tako jake, a ipak potpuno različite ženske sudbine?

Osnovna prizma je: kako funkcioniše žena u svijetu u kojem su privilegije javnog života više ili manje rezervisane za muškarce? Zanimaju me pitanja društvenog pola, kontrola ženskog tijela kroz ideje o čistoti, stakleni plafon za žene u javnom životu.

Prije svega, dovodim u pitanje funkcionisanje žena koje koriste muške metode kao kategoriju uspjeha. Ovaj aspekt me zanima jer je dirigovanje istorijski muško zanimanje (posebno u vrijeme Darine karijere i ranije). Profesionalni habitus dirigovanja reprodukuje kulturni model idealnog muškog vođe. Ova profesija omogućava upotrebu discipline i zahtjev za poslušnošću radi uspostavljanja hijerarhije u horu/orkestru, podržava zahtjeve za homogenizacijom među članovima, pa dirigentkinju Daru u ovom okruženju možemo posmatrati kao “kraljicu discipline”, “gvozdenu damu”, “autoritet”.

Da li projekat pokreće pitanje rodne ravnopravnosti ili se prvenstveno bavi slobodom izbora?

Svakako se bavi tim pitanjem. Naročito u slučaju Stane, nemoguće je govoriti o slobodi izbora. Postajanje virdžinom u nekim slučajevima može djelovati kao lični izbor, ali najčešće je to obaveza ili društvena nužnost. Jasno je da ove žene određeni stepen nezavisnosti stiču tek nakon što se zavjetuju da će postati muškarci i time dobiti “normalna” ljudska prava, koja su ženama (bila) uskraćena.

U kojoj mjeri su društvena pravila oblikovala njihove živote i koliko se oni zaista razlikuju danas?

Zanima me pitanje korišćenja muških resursa radi postizanja određenih ciljeva u savremenom društvu. Koliko je to zaista prisutno i zašto vjerujemo da žene mogu uspjeti tek ako pokušaju da se probiju u “muškim cipelama”? Riječ je o težnji da se ostvare isti ciljevi kao muškarci i, posljedično, da se ponaša kao muškarac. Taj napor često podrazumijeva imitaciju muškog modela djelovanja. Na taj način žena gubi sopstvenu vrijednost, a princip ženskog se devalvira.

Može li Darina međunarodna karijera biti tumačena kao borba protiv ograničenja nametanih ženama?

Pitanje koje me stalno zaokuplja jeste da li kraj tradicije virdžina i Darin društveni uspjeh zaista označavaju kraj patrijarhata ili samo njegovu transformaciju. Ako odem korak dalje: da li su naše heroine igrale patrijarhat ili je patrijarhat igrao njih?

U tom procesu nastojim da razumijem Darin proboj. Znamo da je koristila mušku institucionalnu logiku, hijerarhiju, beskompromisni poredak, perfekcionizam kao moralnu vrijednost i slično. Njen uspjeh je, na neki način, zasnovan na strateškoj identifikaciji s institucijom koja je, po svojoj strukturi i simboličkom kapitalu, definisana kao muški prostor. U vrijeme kada je djelovala, njen ulazak u taj prostor bio je prije individualni sporazum s društvom nego rezultat kolektivne promjene. Društvo joj je omogućilo da se istakne kao pojedinka, a u okviru projekta razmatram i u kojoj je mjeri to doprinijelo širim društvenim promjenama.

Društva često brišu i revidiraju bolna sjećanja, kao i ona koja bi mogla da razdvoje ili zbliže ljude. Zato preuređuju priče i istoriju, preoblikuju prošlost i tumače sadašnjost. Ali sve se, prije ili kasnije, vraća. Možda se junakinje Dara i Stana danas vraćaju s razlogom.

Koju poruku želite da pošaljete publici gledanjem ovog muzičko-pozorišnog djela?

Ovo je choregie projekat u kojem su, na neki način, pozorišni i muzički elementi dehijerarhizovani. Elementi koji čine choregie ne treba da ilustruju ili dupliraju jedni druge, već da zadrže sopstveni identitet i ne oslanjaju se na konvencionalnu hijerarhiju izraza. To jeste pozorišni projekat, ali bez “tradicionalnih” pozorišnih elemenata; drama se ispoljava kroz izvođenje muzike, a ne kroz glumu u klasičnom smislu.

Choregie stvara prostore u kojima mašta gledaoca može slobodno da luta. Posmatrač se prepušta sopstvenim emocijama i nije usmjeravan kako da se osjeća - nema uputstava kako i šta da misli. Kao autorku choregie projekata, najviše me zanimaju slojevi značenja koji nijesu jednoznačni. Ne želim da suzim sadržaj na jedno tumačenje. Uzbudljivo mi je kada poznati ili nepoznati materijal iz kojeg gradim projekat otvara mogućnost stalnog otkrivanja novih perspektiva, nivoa i unutrašnjih slojeva.

Da li mislite da umjetnost danas ima dužnost da postavlja pitanja rodne ravnopravnosti i društvenih normi?

Savremeno liberalno društvo promoviše slobodu izbora kao jednu od svojih najcjenjenijih vrijednosti. Sloboda izbora podržava potrošačku ideologiju, u kojoj se obilje opcija smatra znakom napretka i prosperiteta. To se proteže i na suštinska životna pitanja: izbor profesije, pogleda na svijet, religije, ličnog stila, identiteta, pa i rodnog identiteta - ne samo seksualne orijentacije i praksi, već i prava da se usvoji rodni identitet nezavisno od biološkog pola. Sloboda izbora prodire i u najintimnije sfere života i postaje sinonim modernosti.

Virdžine predstavljaju antitezu toj opšteprihvaćenoj ideji slobode izbora. Iako su konteksti različiti, njihovi životi imaju paralele sa preprekama s kojima se mnoge žene i danas suočavaju kada ulaze u oblasti tradicionalno rezervisane za muškarce. Uprkos modernim i liberalnim okolnostima, patrijarhalna ograničenja i dalje izbijaju na površinu. Ona nijesu eksplicitna kao u tradicionalnim društvima, često su tiha i prikrivena, ali postoje i oblikuju naše živote nevidljivom rukom.

U tom smislu, Stana-virdžina pokazuje da rodna nenormativnost nije savremeni izum, već da je postojala i u tradicionalnim sredinama, te tako igra važnu ulogu u legitimisanju različitih rodnih aranžmana.

Kakav emotivni i umjetnički značaj ima ovaj projekat za vas?

Dara je u mojoj mladosti bila metafora rušenja podjele između muškaraca i javne vlasti, odnosno pozicija moći. Vjerovatno je na mene uticala time što je otvorila pukotinu koja je destabilizovala tadašnju društvenu normalnost. Ovogodišnje vraćanje Dari vratilo me je i dirigovanju. Nakon mnogo godina rada u ovoj oblasti, putovanje kroz uspomene, emocije i odnose povezalo je moju prošlost sa sadašnjošću.

Hrabri, provokativni i često politički angažovani projekti

Karmina Šilec je multidisciplinarna umjetnica, rediteljka, dirigentkinja i kompozitorka koja djeluje na međunarodnoj sceni. Osnivačica je koncepta Choregie - novog muzičkog pozorišta koje spaja komponovanje sa scenskim i izvođačkim procesom. Umjetnička je direktorica ansambala Carmina Slovenica, !Kebataola! i Novog muzičkog teatra Choregie.

Njeni projekti su hrabri, provokativni i često politički angažovani; bave se savremenim društvenim temama, marginalizovanim glasovima i pitanjima Drugosti, integracije i iscjeljenja. Spaja muziku, pokret, riječ i vizuelne elemente u slojevite, konceptualno zaokružene scenske produkcije.

Nastupala je na prestižnim festivalima i scenama širom Evrope, a njeni projekti emitovani su međunarodno. Dobitnica je brojnih nagrada i priznanja. Objavila je više knjiga, preko 20 CD izdanja i nekoliko DVD-a, te djeluje kao profesorka, umjetnička savjetnica i članica međunarodnih žirija. Kritika njen rad opisuje kao snažno, vizuelno i muzički impresivno pozorište svjetske klase.

( Dragana Šćepanović )