Opasne prečice ugrožavaju put ka EU 2028.

Poštovani gospodine premijeru,

Obraćam Vam se kao ekonomski analitičar koji je više od dvije decenije, direktno ili kao konsultant Evropske unije (EAR), USAID-a, British Know-How Fonda i IFC/Svjetske banke, blisko sarađivao sa Vladom Crne Gore na kreiranju i sprovođenju ključnih programa ekonomskih reformi i razvoja.

Uvidom u integralni tekst Predloga sporazuma o strateškoj saradnji sa UAE u oblasti energetike, o kojem se trenutno odlučuje u Skupštini, osjećam profesionalnu i građansku dužnost da reagujem. Ovaj dokument ne predstavlja samo “stratešku saradnju”, već drastično odstupanje od principa transparentnosti i konkurencije koje smo, uz podršku međunarodnih partnera, decenijama ugrađivali u crnogorski institucionalni sistem.

1. Pravni hazard: Svjesno zaobilaženje zakona

Tekst sporazuma, posebno u svom Članu 5, eksplicitno predviđa realizaciju projekata “bez sprovođenja postupaka koncesija i tendera”. Kao neko ko je savjetovao Vladu i međunarodne partnere upravo u oblasti javno-privatnih partnerstava i reformi javne uprave, upozoravam Vas da je ovakav “pravni inžinjering” direktno suprotan slovu i duhu domaćih i evropskih pravila. Ne postoji u Crnoj Gori i u EU “strateški interes” koji dozvoljava suspenziju konkurencije u visoko-profitablinim komercijalnim djelatnostima kao što je proizvodnja električne energije.

2. Politički rizik: Veto država članica EU

Vaš cilj je ulazak Crne Gore u EU 2028. godine. Međutim, ovakvi sporazumi, koji diskriminišu evropske investitore i asociraju na netransparentne prakse, idealan su povod za veto bilo koje države članice. Birači u mnogim EU državama su izrazito osjetljivi na moguću korupciju i privilegovane međudržavne ugovore na Balkanu. Ne dozvolite da zbog jednog netransparentnog dila Crna Gora postane “ranjiva” na negativno raspoloženje u prijestonicama EU.

3. Modernizacija EPCG zahtijeva tržišnu utakmicu, a ne “direktnu pogodbu”

Ukoliko država istinski želi da pomogne EPCG u pronalaženju strateškog partnera, to mora učiniti isključivo putem otvorenog međunarodnog tendera. To je jedini put da se osigura najsavremenija tehnologija i najpovoljniji uslovi finansijske podrške i saradnje na realizaciji zajedničke investicije. Neophodno je istaći za manje informisanu javnost da su za učešće na takvim otvorenim međunarodnim tenderima zainteresovani kredibilni investitori iz čitavog svijeta, pa i iz Crne Gore. Ni domaće investitore ne smijemo eliminisati iz konkurencije niti ih stavljati u podređen položaj u odnosu na bilo kog stranog partnera. Insistiranje na partneru izabranom “u četiri oka” slabi pregovaračku poziciju naše državne kompanije i lišava građane najbolje moguće ponude. Transparentan proces kroz otvorene međunarodne tendere nije samo zakonska obaveza, već i ključni mehanizam koji štiti EPCG od štetnih ugovora i osigurava da građani ne plaćaju cijenu političkih dogovora kroz skuplje račune za struju ili arbitražne gubitke, od kojih je jedan sličan sporazum već predmet spora pred Ustavnim sudom.

4. Realnost kapaciteta EPCG i nužnost šireg investicionog zamaha

Budite ipak realni: investicioni kapacitet EPCG da sa 50% učešća realizuje velike razvojne projekte je objektivno limitiran. To je posebno izraženo u kontekstu Pariskog sporazuma i naše kandidature za članstvo u EU, prema kojima se Crna Gora obavezala da će se uskoro morati odreći svog rudnika i termoelektrane. Prema tome, pored posebno targetiranih otvorenih međunarodnih tendera za nalaženje najprikladnijeg partnera EPCG-u - kako bi što uspješnije prešla na obnovljive izvore i sačuvala radna mjesta u Pljevljima - potrebno je raspisati i druge otvorene međunarodne tendere koji neće obavezivati potencijalne investitore na zajednička ulaganja sa EPCG. Samo takva diversifikacija kroz otvorene međunarodne tendere može privući svjež kapital neophodan za ubrzanje ekonomskog razvoja i pravednu energetsku tranziciju.

Gospodine premijeru,

Vjerujem da iskreno želite da zatvorite pregovore sa EU do kraja 2026. godine i otvorite Crnoj Gori perspektivu punopravnog članstva 2028. godine. Međutim, moram Vam reći da ovaj i slični sporazumi tome neće doprinijeti - naprotiv, oni te procese direktno ugrožavaju.

Kao neko ko je bio dio procesa u kojem je Crna Gora učila kako da gradi stabilne i zakonite institucije uz pomoć Vašingtona, Londona i Brisela, apelujem na Vas: vratite ovaj proces u okvire zakona i dobre međunarodne prakse. Ne dozvolite da se energetski resursi Crne Gore percipiraju kao predmet političke trgovine iza zatvorenih vrata. Naš put u EU 2028. godine vodi preko poštovanja procedura, a ne preko njihovog suspendovanja.

S poštovanjem,

Dejan MIJOVIĆ, ekonomski analitičar, bivši menadžer-konsultant programa ekonomskih reformi (EAR, USAID, IFC, British Know-How Fund)

( Dejan Mijović )