Problem radona u vaspitno-obrazovnih ustanova još bez trajnog rješenja

Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija (MPNI) angažovalo je krajem prošle godine Centar za ekotoksikološka ispitivanja (CETI) da izmjeri nivo radona u 62 objekta vaspitno-obrazovnih ustanova, a rezultate očekuju početkom aprila, rečeno je “Vijestima” iz prosvjetnog resora.

Ekološki inspektor za zaštitu od zračenja donio je sredinom decembra prošle godine rješenja, kojima je naloženo da 62 škole, preko ovlašćene institucije, izvrše nova mjerenja koncentracije radona u prostorijama u kojima su ranije utvrđene povišene vrijednosti ovog radioaktivnog gasa.

“Iz tog razloga je Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija angažovalo Centar za ekotoksikološka istraživanja u decembru 2025. godine da izvrši mjerenja u pomenute 62 obrazovno-vaspitne ustanove. Prema informacijama koje smo dobili iz CETI-ja, mjerenje će trajati tri mjeseca, a prve rezultate mjerenja očekujemo početkom aprila 2026. godine”, kazali su iz MPNI.

Radon je radioaktivan gas bez boje, mirisa i ukusa, a njegovo prisustvo može se ustanoviti i kvantifikovati samo instrumentima. Nastaje radioaktivnim raspadom uranijuma, koji je prisutan u stijenama, zemljištu i vodi, odakle difuzijom i strujanjem dospijeva u vazduh.

Prema Pravilniku o granicama izlaganja jonizujućem zračenju, interventni nivoi za hronično izlaganje radonu iznose 200 bekerela po metru kubnom (Bq/m³) za novizgrađene stambene objekte, 400 Bq/m³ za postojeće stambene objekte, dok je za radna mjesta propisan interventni nivo od 1.000 Bq/m³ srednje godišnje koncentracije radona u vazduhu.

Akademik Crnogorske akademije nauka i umjetosti (CANU) Perko Vukotić u članku “Izloženost radonu učenika srednjih škola u Crnoj Gori”, ističe da “novije epidemiološke studije pokazuju statistički značajan porast rizika od kancera pluća pri dugotrajnoj rezidencijalnoj izloženosti koncentracijama radona iznad 300 bekerela po metru kubnom”.

Bez plana sedam godina

Iz MPNI tvrde da se mjerenja koncentracije radona u obrazovno-vaspitnim ustanovama vrše kontinuirano od 1999. godine. Opsežno mjerenje je, kažu, počelo u septembru 2016. i trajalo je devet mjeseci, u okviru nacionalnog projekta “MNE9005 - Radon u crnogorskim školama i vrtićima”. Mjerenja su, navode, vršena u svim vaspitno-obrazovnim ustanovama, resursnim centrima i domovima učenika. Podsjećaju da je mjerenja sprovodio CETI.

“Zaključkom Vlade iz decembra 2018. godine Ministarstvo prosvjete je bilo obavezano da, do kraja 2019. godine, pripremi Akcioni plan remedijacije škola i obezbijedi višegodišnje finansiranje sanacije objekata u kojima je radon prepoznat kao problem, ali pomenute aktivnosti nisu realizovane. Pošto remedijacija nije sprovedena, neophodno je prvo sprovesti nova mjerenja kako bi se utvrdilo aktuelno stanje, a potom sprovesti hitne mjere za snižavanje koncentracija radona ispod dozvoljenih granica”, tvrde iz MPNI.

Napominju da će, u očekivanju novih rezultata mjerenja, Ministarstvo formirati radnu grupu.

“…Koja će se baviti ovom problematikom, pa su upućeni pozivi svim relevantnim institucijama i započete su pripreme za izradu akcionog plana remedijacije”, tvrde u MPNI.

Akademik Vukotić u svom radu osvrće se na mjerenja radona u 47 srednjih škola tokom te 2016/2017. školske godine.

On naglašava da problemi sa radonom nijesu postojali na prvom i na višim spratovima srednjih škola u Crnoj Gori. Međutim, rezultati mjerenja radona u prizemlju svih 47 zgrada srednjih škola, pokazali su da je “sasvim drugačija situacija u prizemlju škola, i da tamo i te kako postoji problem visokih koncentracija aktivnosti radona”.

“Štaviše, u prizemlju koncentracija radona u srednjim školama dvostruko je veća nego u stambenim zgradama u Crnoj Gori, što znači da su učenici, u prosjeku, znatno više izloženi radonu u školi nego kod kuće”, precizira Vukotić.

Provjetravanje, premještanje nastave...

Akademik Vukotić u članku “Izloženost radonu učenika srednjih škola u Crnoj Gori” ističe da “remedijacija zgrade škole, zavisno od njenih građevinskih karakteristika, u nekim slučajevima može biti tehnički veoma zahtjevna i zato vrlo skupa”.

“Zbog toga, do trajnijeg rješenja problema sa radonom u zgradi škole, odnosno do njene remedijacije, bilo bi neophodno preduzeti privremene moguće mjere za smanjenje izlaganja radonu učenika i nastavnika. U prostorijama u prizemlju škole u kojima su koncentracije aktivnosti radona veće od 300 Bq/m3, trebalo bi raditi obavezno svakodnevno provjetravanje, koje bi moralo biti češće i intenzivnije ukoliko je koncentracija radona veća. Zavisno od konkretnih prostornih uslova i mogućnosti organizovanja nastave u školi, neophodno je hitno premještanje nastave, potpuno ili najvećim dijelom, iz učionica sa koncentracijama radona iznad 1000 Bq/m3 u neke od prostorija na spratu zgrade, ili u druge prostorije u prizemlju u kojima su izmjerene relativno niske koncentracije radona”, preporučuje Vukotić.

Iz MPNI naglašavaju i da je dio od 62 ustanove u kojima se vrše mjerenja do sada rekonstruisan.

“Radi se 15 ustanova, dok je drugi dio obuhvaćen planovima za rekonstrukciju i adaptaciju u narednom periodu. Precizan broj i rokovi zavise od dinamike realizacije tekućih i planiranih projekata, ali je izvjesno da će se dio objekata rekonstruisati u kratkom i srednjem roku. Procjene pokazuju da određene mjere rekonstrukcije, posebno one koje podrazumijevaju poboljšanje energetske efikasnosti, zaptivanja podnih konstrukcija, zamjenu stolarije i unapređenje energetskih karakteristika objekta uopšte, dovode do smanjenja koncentracije radona u školama. U više objekata koji su već adaptirani ili potpuno rekonstruisani očekuje se da će nova mjerenja pokazati da li su te intervencije imale pozitivne efekte na nivoe radona u unutrašnjem prostoru”, kazali su MPNI.

( Tina Popović )