Rejkjavik ne bi naškodio Podgorici, osim sloganu: Šta bi značila odluka Islanda da ponovo pokrene pregovore sa EU

Ako Island reaktivira pregovore sa Evropskom unijom (EU) to bi bio snažan politički signal da je proširenje ponovo privlačno i za visoko razvijene evropske države, ali ne bi značilo promjenu agende koja bi Crnu Goru gurnula u drugi plan, smatraju sagovornici Vijesti.

Glavni i odgovorni urednik portala European Western Balkans, Nemanja Todorović Štiplija rekao je da je realno očekivati da Island zatvori proces brže od većine kandidata, vjerovatno u roku od dvije godine, ali to ne znači da bi Crna Gora bila skrajnuta.

“Naprotiv, mnogo je vjerovatnije da bi EU paralelno vodila oba procesa, pri čemu Crna Gora ostaje najnapredniji kandidat sa Zapadnog Balkana i njen tempo će i dalje najviše zavisiti od sopstvenih reformi, a ne od Islanda”, rekao je Todorović Štiplija.

Da proces pristupanja Crne Gore zavisi prvenstveno od domaćih reformi i obaveza, ne od Islanda, smatra i analitičar berlinske Inicijative za evropsku stabilnost (ESI) Adnan Ćerimagić.

Kaže da bi pristupanje Islanda i Crne Gore u paketu mogao olakšati ratifikaciju, “ali je prerano govoriti o konkretnom scenariju”.

Premijerka Islanda Kristrun Frostadotir najavila je prošle sedmice da će ta država u “narednim mjesecima” održati referendum o tome da li da ponovo otvori pristupne pregovore s EU. Pregovori su zamrznuti 2013, a interes za EU je ponovo porastao zbog rasta troškova života, rata u Ukrajini i prijetnji predsjednika SAD Donalda Trampa da anektira Grenland koji je geografski blizu Islandu.

Islanđane je dodatno zabrinuta izjava Bilija Longa, ambasadora SAD u Rejkjaviku, koji se, kako je prenio Dojče vele, pred nekoliko članova Kongresa našalio kako bi Island uskoro mogao da postane 52. savezna država SAD, a on možda i njen guverner.

Ministarstvo spoljnih poslova Islanda koji ima oko 400 hiljada stanovnika, zatražilo je zvanično pojašnjenje, društvene mreže su bile preplavljene kritikama, a hiljade građana potpisale su peticiju da mu se uskrati akreditacija. Pod pritiskom, Long je ublažio stav, rekao da nije mislio ozbiljno i izvinio se svima koji su se osjetili uvrijeđenim.

Posljedenja anketa, čiji su rezultati objavljeni u februaru ove godine, pokazuju da je nešto više od 42 odsto građana Islanda za ulazak u EU, a isti procenat je protiv. Procenat građana koji su za EU, smanjen je u odnosu na rezultate ankete iz prošle godine, kada je iznosio 44 odsto.

Islandsko punopravno članstvo u EU do sada je najviše kočilo pitanje ribarstva (jedno od poglavlja koje nije otvoreno), koje je ključni sektor ekonomije. Island bi morao da prihvati zajedničku ribarsku politiku, otvori svoje vode flotama drugih članica i izgubi potpunu kontrolu nad kvotama, uz strah od prekomjernog izlova.

EU ima trenutno 27 članica, a ako bi Island u Uniju ušao prije Crne Gore, on bi bio 28. članica, a ne Crna Gora koja je pokrenula kampanju sa jasnim sloganom: “28by28 – The next EU member” (28. do 28. - Sljedeća članica EU).

Vlada Crne Gore je prošle sedmice brendirala i avion nacionalnog avio-prevoznika Air Montenegro sa tim sloganom.

Iz Ministarstva evropskih poslova saopšteno je da je cilj kampanje da međunarodnoj javnosti prenese poruku da će Crna Gora postati članica Evropske unije do 2028. godine.

Crna Gora sa EU pregovora od 2012. godine i do sada je privremeno zatvorila 13 od ukupno 33 poglavlja.

"Island je blizak i vrijedan partner EU"

Iz Evropske komisije Vijestima su rekli da islandski zahtjev za članstvo u EU nikada nije formalno povučen, odnosno i dalje je važeći, i ako ako građani Islanda odluče da nastave pregovore, EU je spremna da pravovremeno odgovori.

“Tada će EU i njene države članice odlučiti kako da proces nastavi dalje, oslanjajući se na već urađeni posao”, kazali su iz EK odgovarajući na pitanje Vijesti postoji li mogućnost da EU politički “gura” Island kao lakši slučaj, dok bi Crna Gora bila ostavljena za kasnije.

Portparol EK Markus Lamert rekao je danas na pres brifingu u Briselu da Komisija pozdravlja namjeru Islanda da održi referendum o ponovnom pokretanju pregovora o pristupanju EU.

“Island je blizak i vrijedan partner EU”, kazao je Lamert.

Island je podnio zahtjev za članstvo u EU u julu 2009, Evropska komisija je u februaru 2010. dala povoljno mišljenje, a Savjet je u junu 2010. odlučio da se otvore pristupni pregovori. Nakon što je nova vlada Islanda preuzela vlast u maju 2013, Island je stavio pristupne pregovore na čekanje, a do tada je otvorio 27 pregovaračkih poglavlja (od ukupno 35), od kojih je 11 privremeno zatvoreno, piše na sajtu Evropske komisije.

U martu 2015. islandska vlada je zatražila da se “Island ne smatra zemljom kandidatom za članstvo u EU”.

Island je, prema podacima EK, snažno integrisan sa EU kroz članstvo u Evropskom ekonomskom prostoru (EEA), Šengenskom prostoru i Evropskoj asocijaciji slobodne trgovine (EFTA). Takođe je potpisnik Dablinske uredbe o politici azila i partner u politici EU “Sjeverna dimenzija”, koja ima za cilj promovisanje saradnje u sjevernoj Evropi.

Kroz EEA, Island učestvuje u jedinstvenom tržištu i finansijski doprinosi socijalnoj i ekonomskoj koheziji u Evropi.

“Značajan dio zakonodavstva EU danas se primjenjuje u Islandu. Island takođe učestvuje, iako bez prava glasa, u nizu agencija i programa EU, koji pokrivaju oblasti kao što su preduzetništvo, životna sredina, obrazovanje i istraživanje”, piše na sajtu EK.

Island, kako se dodaje, ima bilateralni Sporazum o slobodnoj trgovini sa Evropskom ekonomskom zajednicom još od 1972. Dvije trećine islandske spoljne trgovine odvija se sa državama članicama EU.

Ćerimagić: Pregovori sa Islandom bi bili formalnost

Ćerimagić smatra da ako Island zaista reaktivira pregovore o ulasku u Evropsku uniju, to prije svega šalje snažan politički signal, ali može imati i praktične posljedice.

Podsjeća da je Island već dio jedinstvenog tržišta i član šengenskog prostora, sa stabilnom demokratijom, razvijenom tržišnom ekonomijom i snažnom vladavinom prava.

“Za mnoge države članice, posebno one tradicionalno oprezne prema daljem proširenju, potencijalno članstvo Islanda ne bi predstavljalo institucionalni ili politički i financijski rizik, već dobitak. Zbog toga bi eventualna odluka Rejkjavika da ponovo pokrene proces bila dočekana pozitivno”, kazao je Ćerimagić.

To, kako dodaje, ne znači da bi pregovori bili formalnost.

Prema njegovim riječima, pitanja poput zajedničke ribarske politike ostaju osjetljiva i morala bi biti pažljivo ispregovarana, ali početna pozicija Islanda je znatno drugačija od većine kandidata.

“A po pitanju ribarstva, susjed koji je ranije pravio probleme, Ujedinjeno Kraljevstvo, više nije dio EU”, naveo je.

Na pitanja koliko je opravdan strah da bi Crna Gora mogla biti gurnuta u drugi plan ako Island uđe u proces i koji scenario je realniji - da EU primi samo Island ili da se odluči za “paket” u kojem bi bila i Crna Gora, Ćerimagić odgovara da se te dvije države nalaze u različitim fazama i okvirima odnosa sa Unijom.

Podsjeća da je Island već duboko integrisan u četiri slobode i veliki dio pravne tekovine, dok Crna Gora prolazi kroz zahtjevan proces reformi, posebno u oblasti vladavine prava.

“U glavnim gradovima država članica, kada je riječ o Podgorici, kao izazov se vidi prije svega ispunjavanje preuzetih obaveza. To je proces koji zavisi od domaćih reformi, bez obzira na Island”, rekao je.

Drugo pitanje, koje bi se eventualno otvorilo tek u kasnijoj fazi, jeste, kako kaže, da li bi bilo politički korisno da se ugovori o pristupanju Islanda i Crne Gore ratifikuju u istom trenutku.

“Takav ‘paket’ mogao bi olakšati ratifikaciju, ali je prerano govoriti o konkretnom scenariju”, smatra Ćerimagić.

Ipak poručuje da u ovom trenutku nije izvjesno ni da li će Island formalno reaktivirati pregovore, a kamoli kada bi ih mogao završiti.

“Neformalne procjene u Briselu i pojedinim državama članicama govore o dodatnim pregovorima u trajanju od 8 do 12 mjeseci, uz mogućnost da potraju i duže, u zavisnosti od političke dinamike i otvorenih pitanja”, rekao je.

Kako je ocijenio, startna pozicija Islanda jeste povoljna, ali konačni tempo zavisiće od političke volje na obje strane i spremnosti da se preostala osjetljiva poglavlja zatvore na obostrano prihvatljiv način.

Island bi zbog zastoja morao proći reviziju

Štiplija Todorović smatra da da bi po obnavljanju procesa pregovora, Island mogao relativno brzo da napreduje, iako bi zbog više od decenije zastoja morao da prođe reviziju u oblastima u kojima se evropsko zakonodavstvo mijenjalo.

Kao posebno važno ističe da je Island već sada veoma blizu standardima u poglavljima 23 i 24, dakle u oblastima vladavine prava, pravosuđa, bezbjednosti i temeljnih prava, koje su i za Crnu Goru bile ključne za dobijanje IBAR-a (Izvještaj o procjeni ispunjenosti privremenih mjerila za poglavlja 23 i 24), “pa bi upravo taj dio procesa mogao da mu bude administrativno lakši nego većini drugih kandidata”.

Smatra da glavna prepreka ostaje ribarstvo i zajednička ribarska politika EU, jer je to strateški sektor za islandsku ekonomiju i politički vrlo osetljivo pitanje, ali je upravo tu Bregzit promijenio širi kontekst - izlaskom Ujedinjenog Kraljevstva iz EU otvorio se prostor da Island svoju poziciju na evropskom tržištu ribe dodatno ojača, što dio islandskih elita može da vidi i kao novu računicu za pragmatičniji odnos prema članstvu.

Rat za skušu

Velika Britanija i Island decenijama su imali napet odnos oko ribolova, uključujući tzv. “Bakalarne ratove” od 1950-ih do 1970-ih. Tokom pristupnih pregovora pojavile su se nove tenzije oko količine skuše koju su lovili islandski ribari – spor nazvan “Rat za skušu” – pri čemu je Evropska unija čak zapretila trgovinskim sankcijama, objavio je nedavno Politiko.

Za Island bi koristi članstva bile prvenstveno bezbjednosne, a manje ekonomske prirode, navodi Politiko, podsjećajući da ta zemlja ima peti najveći bruto-domaći proizvod (BDP) po stanovniku u svijetu.

( Biljana Matijašević, Aljoša Turović )