Kavkaz strahuje od širenja rata

Rat se proširio na Azerbejdžan u četvrtak, 5. marta, kada su dva iranska drona pogodila region Nahčivan, azerbejdžansku eksklavu koja se graniči sa Turskom, Iranom i Jermenijom. Prema saopštenju azerbejdžanskog ministarstva odbrane, jedan dron se srušio na terminal aerodroma, oko 10 kilometara od iranske granice, pri čemu su četiri osobe povrijeđene, a infrastruktura oštećena. Drugi je pao u blizini škole u selu Šakarabad. „Ovi akti agresije neće ostati bez odgovora“, navodi se u saopštenju ministarstva.

Incident je zaprijetio da ponovo rasplamsa tenzije između Irana i Azerbejdžana. Islamska Republika, koja ima značajnu azerbejdžansku manjinu procijenjenu na između 20 i 25 miliona ljudi, već dugo sumnjičavo posmatra bliske odnose Azerbejdžana sa Izraelom. Azerbejdžan, zemlja sa oko 10 miliona stanovnika, je pogodno mjesto za posmatranje onoga što se dešava u susjednom Iranu.

„Ovim udarom Iran nije ciljao samo Azerbejdžance već i Izraelce. Teheran Azerbejdžan posmatra kao izraelskog posrednika, iako se to javno ne govori“, rekao je Tigran Jegavian, profesor međunarodnih odnosa na Šiler institutu u Parizu.

„Nakon drugog rata u Karabahu 2020. godine, ta percepcija se pojačala zbog većeg izraelskog prisustva u zemlji. Na primjer, postoji strateška pretpostavka o mogućoj vojnoj upotrebi aerodroma Fuzuli i Zangilan u okviru bezbjednosnog aranžmana Izraela i Azerbejdžana protiv Irana. Osim toga, Izrael upravlja radarskim osmatračkim stanicama na jugu Azerbejdžana, a u Bakuu, glavnom gradu, nalazi se stanica Mosada preko koje se izvlače agenti koji djeluju u Iranu“, dodao je akademik.

Diplomatski partner

Posljednjih godina Azerbejdžan se profilisao kao važan diplomatski partner i SAD i Izraela, do te mjere da je bio pozvan da potpiše Abrahamove sporazume, kojima su normalizovani odnosi Izraela sa četiri arapske države. Ipak, zemlja još nije potpisala sporazum.

Baku je postao mjesto održavanja diplomatskih i bezbjednosnih sastanaka. Tamo su se 2025. godine sastali turski i sirijski zvaničnici sa izraelskim kolegama.

Teheran je posebno zabrinut da bi teritorija Azerbejdžana mogla biti korišćena za izraelske napade na Iran. „Nikada“, insistirale su azerbejdžanske vlasti tokom dvanaestodnevnog sukoba u junu 2025. godine. Njihov stav od tada se nije promijenio.

„Predsjednik Ilham Alijev sigurno ne želi da vidi svoju zemlju uvučenu u rat, a odnosi sa Iranom su danas nešto manje zategnuti nego ranije“, rekao je Altaj Gojušov, azerbejdžanski istoričar i gostujući istraživač u Centru za međunarodne studije CERI na Univerzitetu Sciences Po.

U stvari, Alijev je u utorak lično posjetio iransku ambasadu u Bakuu kako bi se upisao u knjigu žalosti povodom smrti Alija Hameneija, preminulog vrhovnog vođe Irana.

Od incidenta u četvrtak, azerbejdžanske vlasti su pooštrile retoriku. Ali, prema riječima istraživača, „to je uglavnom poruka za domaću javnost kako bi se pokazalo da je njihov lider snažan. U stvarnosti, Alijev po svaku cijenu želi da izbjegne eskalaciju koja bi imala katastrofalne posljedice po zemlju“.

Posljedice bi bile negativne i za Iran, koji bi se, u slučaju ponovljenih napada na svog susjeda, mogao suočiti sa Turskom. Baku i Ankara povezani su čvrstim savezom i dokazanim vojnim partnerstvom, naročito tokom nedavnih ratova 2020. i 2023. godine za kontrolu nad regionom Nagorno-Karabah.

Napadi su pokazali koliko je Nahčivan ranjiv. Ova teritorija, odsječena od ostatka zemlje, obično se snabdijeva kamionima iz Bakua preko Irana.

„Ako se ta ruta prekine, stanovnici Nahčivana više neće moći normalno da žive. Osim ako Jermenija ne dozvoli da isporuke prolaze preko njene teritorije, ali postojeći put je mali i nije naročito pogodan. Naravno, postoji vazdušna veza između Bakua i Nahčivana, ali većina robe putuje drumskim putem“, dodao je Gojušov.

Druga slaba tačka su azerbejdžanska naftna polja u Kaspijskom moru.

„Tri velika polja ugljovodonika nalaze se vrlo blizu Irana. Ako bi bila napadnuta, to bi bilo katastrofalno, posebno za budžet koji u velikoj mjeri zavisi od izvoza gasa i nafte. Tim platformama, kojima upravljaju BP, Total i druge kompanije, ne raspolažu odbrambenim sistemima“, rekao je istoričar.

„Rat se vodi raketama i dronovima. U tom pogledu Iran je jači jer ih proizvodi. Azerbejdžan, s druge strane, ne proizvodi dronove; kupuje ih od Turske i Izraela.“

Uzajamna zavisnost

Odnos između Izraela i Azerbejdžana zasniva se na uzajamnoj zavisnosti.

„Azerbejdžan u prosjeku izvozi trećinu svoje nafte u Izrael, preko Turske; Izrael im prodaje dronove i vojnu opremu. U Azerbejdžanu kritična infrastruktura nije zaštićena sistemom Gvozdena kupola, ali dio je zaštićen višeslojnim sistemom protivvazdušne odbrane koji koristi izraelsku tehnologiju. Ovo partnerstvo je dobro uspostavljeno i azerbejdžanske vlasti ne mogu ga tek tako napustiti. Ali suočavanje sa Iranom je nešto sasvim drugo“, rekao je Jegavian.

Posljednjih godina, međutim, uticaj Irana i Rusije na Južnom Kavkazu slabi. Moskva je dugo igrala ulogu posrednika u sukobu između Jermenije i Azerbejdžana (1988–2023). Nakon završetka neprijateljstava njen uticaj u ovom strateškom regionu, na raskrsnici Evrope i Azije, opao je, kao i uticaj njenog iranskog saveznika.

Nedavno su izuzetno zategnuti odnosi sa ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom naveli Alijeva da traži veću autonomiju u svojoj spoljnoj politici. Isto važi i za Jermeniju, koja se pod predsjednikom Nikolom Pašinjanom takođe udaljila od Rusije.

Ova realnost dovela je do približavanja interesa Bakua i Jerevana, koji nastoje da postignu mirovni sporazum nakon više od 30 godina vojnog sukoba.

Administracija SAD podstiče mir nudeći sporazum kao podsticaj. Prema dogovoru potpisanom u Bijeloj kući 8. avgusta 2025. godine između Bakua, Jerevana i Vašingtona, put, uz prateću željezničku liniju i teretnu infrastrukturu, trebalo bi da poveže Azerbejdžan sa njegovom eksklavom Nahčivan kroz južnu Jermeniju.

Nazvan „Trampova ruta za mir i međunarodni prosperitet“ (TRIPP), projekat bi omogućio SAD, čije bi kompanije dobile pravo razvoja, da prošire svoj uticaj u strateški važnom energetskom regionu.

Ta ambicija mogla bi nestati ako rat potraje.

„To bi bila šteta, jer cijela bezbjednosna arhitektura regiona počiva na toj ruti“, rekao je Jegavian.

Napadi na Iran izazivaju zabrinutost i u Jermeniji. Prema Jegavianu, „račun će biti ispostavljen, jer je trgovina sa Iranom važna. Ona stalno raste i približava se milijardi dolara godišnje“.

Jermensko-iranska granica, duga svega 40 kilometara, važan je trgovinski koridor. Do sada su mnogi iranski turisti prelazili granicu bez vize. Jerevan je popularna destinacija gdje su se susretali sa rođacima u egzilu i slavili Novruz, iransku Novu godinu.

Sada jermenske vlasti strahuju od priliva izbjeglica.

( Mond )