Neprolazna vitalnost klavira: Festival "Forte piano" održan u Podgorici

Kada je 1982. godine ugledni muzički kritičar Tom Džonson u listu Village Voice, povodom Knjige zvukova kompozitora Hansa Ota izneo tezu da je “Šopenov instrument živ i zdrav, i da zvuči svežije i kreativnije nego ikad”, on nije samo ponudio estetički sud o konkretnom delu. Njegova lucidna opservacija artikulisala je temeljnu dijagnozu o neprolaznoj vitalnosti klavira u savremenom muzičkom diskursu. Više od četiri decenije kasnije ova misao nalazi svoju punu potvrdu na nedavno završenom 12. Festivalu savremene klavirske muzike Forte piano u Podgorici.

Sa tradicijom dugom preko deset godina, ovaj festival regionalnog karaktera profilisao se kao jedinstvena platforma za afirmaciju savremenog pijanističkog stvaralaštva i izvođaštva, značajno doprinoseći obogaćivanju umetničkog konteksta Crne Gore. Ovogodišnje izdanje festivala, realizovano 25. i 26. februara 2026. u prostorima KIC-a “Budo Tomović” i UŠMB “Vasa Pavić”, donelo je programski iskorak pod tematskim okvirom Klavir u jedinstvu umjetnosti, istražujući intermedijаlne veze pijanizma sa drugim umetničkim disciplinama.

Tokom dva festivalska dana publika je imala priliku da se podseti koliko je klavirska muzika 20. veka proširila izražajne horizonte ovog instrumenta. Iako se činilo da je sa Listom i Skrjabinom klavir dosegao vrhunac ekspresivnosti, 20. i 21. vek doneli su njegovu temeljnu rekontekstualizaciju. Od proširenih izvođačkih tehnika iz prvih decenija 20. veka koje su otvorile široku skalu dinamičkih i kolorističkih nijansi klavira, pa do pojave novog žanra pijaniste koji govori i intermedijalnih spojeva između muzike, performansa, filma i književnosti, festival je osvetlio raznolike kompozitorske poetike i izvođačke prakse kroz angažman pijanistkinja mlađe i srednje generacije - Nataše Penezić, Marine Popadić i Marije Mitrović. Njihova posvećenost promociji i istraživanju nove muzike svedoči o tome da klavir danas nije isključivo čuvar tradicije, već dinamični agens savremenih umetničkih tokova.

Poseban kvalitet festivala ogledao se u programskom (edukativnom) segmentu “Scena mladih”, koji su inicirale umjetnička koordinatorka festivala Mira Popović i urednica muzičkog programa Maja Popović s namerom da učenici muzičkih škola u što ranijem uzrastu upoznaju savremene kompozicione i izvođačke tehnike. U prvom delu programa pod nazivom Programski komadi za mlade pijaniste okupili su se učenici muzičkih škola iz Podgorice, Cetinja, Bara i Budve, koji su izvodili dela Bele Bartoka, Bernarda Kola, Petra Bazale, Miloša Raičkovića, Senada Gačevića i Fazila Saja, uz stručno vođenje svojih profesora koji su ih uvodili u “avanture” nove muzike i savladavanje savremenih izražajnih sredstava.

Drugi deo matinea doneo je inovativan koncept Klavir u jedinstvu s pokretnim slikama, gde su učenici UŠMB “Vasa Pavić” nastupali kao kompozitori i izvođači primenjene muzike na inserte animiranih, eksperimentalnih i dokumentarnih filmova crnogorske produkcije, režisera poput Dušana Vukotića, Branislava Bastaća ili Branka Vukotića. Poneseni filmskim slikama, mladi stvaraoci su vizuelne senzacije pretvarali u zvučne vizije, oprobavajući se u sintezi slike i zvuka pod mentorstvom Marije Mitrović i Milivoja Pićurića.

Drugi festivalski dan započeo je koncertnim predavanjem posvećenim klavirskom albumu Sport i razonoda Erika Satija, muzičkog ekscentrika i jedne od ključnih figura francuskog neoklasicizma, u kome su učestvovali učenici Srednje muzičke škole “Vasa Pavić”. Pijanistkinja Nataša Penezić je kroz stručno vođenje osvetlila specifičnosti Satijevog umetničkog izraza, kao i kontekst nastanka ovog jedinstvenog ostvarenja koje je anticipiralo raznovrsne pojave u muzici 20. veka. Delo Sport i razonoda izdvaja se svojom multimedijalnom strukturom; 21 klavirska minijatura upotpunjena je ilustracijama Šarla Martena i stihovima poezije, stvarajući jedinstvenu sintezu zvuka, slike i reči. Inovativnost i nekonvencionalnost ovih minijatura koje nose elemente društvene satire, reflektujući promene u francuskom društvu pred Prvi svetski rat, kroz portretisanje popularnih zabava i svakodnevnih aktivnosti, predstavljala je izazov i inspiraciju za mlade izvođače, podstičući ih na inovativna tumačenja i afirmaciju vlastite kreativnosti.

Porudžbina festivala, muzičko-scenski performans pijanistkinje i kompozitorke Marije Mitrović pod nazivom Ne ja/Not I, premijerno je izveden prve festivalske večeri. Ovaj performans, inspirisan čuvenim monologom Semjuela Beketa, uspostavlja specifičnu estetičku ravan kroz saradnju “na distanci” između Mitrovićeve i scenskog-plesnog izraza glumice Jovane Brnović. Njihova saradnja otvorila je intertekstualni prostor istraživanja identiteta i granica subjektivnosti. Postdramska orijentacija izražava se kroz muzičku fragmentarnost, repetitivnost i minimalistički pristup, dok je scenski pokret sveden na elementarne radnje, lišen eksplicitne naracije i psihološke motivacije. Kroz strategije depersonalizacije i fragmentacije, izvođačice na sceni ne nude lik ili narativ sa kojim se publika može identifikovati, već generišu čisto senzorno iskustvo, kome doprinose glas iz zvučnika (Andriesh Gandrabur), svetlo, scenografija (Matija Mitrović) i video efekti (Čedo Čizmović). U takvom ambijentu, publika nije pozvana na empatiju sa subjektom, već na svedočenje njegovom rastakanju.

Umetnička fizionomija Marine Popadić, pijanistkinje i pesnikinje koja svoju karijeru gradi u Italiji, iskazala se na festivalu kroz poetsko-muzički resital Zvuk neke druge istine. Reč je o performativnom konceptu u kojem se literarni i pijanistički identitet umetnice ne samo prožimaju, već konstituišu jedinstven estetički entitet zasnovan na veri u autonomnu moć zvuka. Koncert je održan druge festivalske večeri kao sukcesivni dijalog autorske poezije i savremene italijanske muzike. Izborom klavirskih komada inspirisanih stihovima Marine Popadić, iz pera kompozitora kao što su Karlo Rebora, Karla Manjan, Franko Trabuko, Karlo Galante i Umberto Bombardeli, kreirana je koherentna celina “višeg reda”. Poezija Marine Popadić donosi duboke refleksije savremenog čoveka - svojevrsne ispovesti o egzistenciji koje, prožete lirskom osetljivošću, služe kao hermeneutički ključ za razumevanje muzike koju je izvodila. Njen dar za muzičko osećanje jezika ogleda se u oblikovanju svake reči, brizi za njenu jasnoću, ritmičnost, muzikalnost. Dva umetnička modaliteta, koja na najneposredniji način artikulišu subjektivni doživljaj i intuiciju, delovali su stilski srodno. Muzički komadi, ostvareni u okvirima slobodne atonalnosti, zadržali su modernističku distancu i apartnost, ali su istovremeno duboko podstaknuti intonacijom i emocionalnim nabojem stihova. U ovom dijalogu poezije i tona granice značenja kao da su se povukle pred čistom zvučnošću.

Završnica 12. festivala Forte piano nadrasla je okvire standardnog koncertnog resitala, transformišući se u promišljen kustoski i izvođački projekat pijanistkinje, dr um. Nataše Penezić. Pod programskim naslovom Book and Music: književnost i poezija u klavirskoj muzici 20. i 21. vijeka, Nataša Penezić je pozicionirala pijanizam kao tačku susreta različitih semiotičkih sistema, markirajući vrhunac festivalskog istraživanja intermedijalnosti. Predstavivši dela Frederika Rževskog, Erna Kiralja i Jasmine Mitrušić, demonstrirala je eksperimentalne poetike koje počivaju na improvizovanim slobodama i višemedijskim koegzistencijama, radikalno narušavajući tradicionalnu “čistotu” klavirskog zvuka. Poseban kuriozitet predstavljao je osvrt na jugoslovensku neoavangardu kroz opus Erna Kiralja. U interpretaciji komada iz ciklusa Flora iz druge polovina 70-ih, Nataša Penezić je pijanistički čin transformisala u proces vizuelne egzegeze. Budući da se ovde zvučnost dela ostvaruje kroz improvizaciju zasnovanu na fotografijama biljaka adaptiranim u formu grafičke partiture, pokazala je izuzetnu sposobnost prevođenja vizuelnih podsticaja u koherentne zvučne strukture. Premijerno izvođenje dela za pijanistu-naratora Poslednja kvaga Jasmine Mitrušić, inspirisanog njenom istoimenom pesničkom zbirkom iz 1984. godine, redefinisalo je ulogu pijaniste kao subjekta koji vlada instrumentom i govornim aparatom. Nataša Penezić je koristila i alternativne instrumente poput zvonca i tibetanskih činija, čime se kompozicija pozicionira na raskršću muzike, poezije i svojevrsnog ritualnog performansa.

Okosnica programa počivala je na delima američkog kompozitora Frederika Rževskog, Stupormen i Brak, koji predstavljaju paradigmatske primere žanra speaking pianist. Kao vrsni pijanista i kompozitor, Rževski je u ovim ostvarenjima sažeo decenije istraživanja klavirskog medija i društvenog aktivizma, utemeljujući specifičan, fizički i mentalno vrlo zahtevan žanr pijaniste koji govori. U tom kontekstu, Nataša Penezić, čija interpretacija nosi pečat kompozitorovog ličnog odobrenja, ne nastupa samo kao izvođač, već kao medijator između muzičke ideje i društvenog komentara. Njena izvedba zahteva ekstremnu koordinaciju, istovremeno usmerenu ka preciznosti klavirske tehnike i kontrolisanom emotivnom izlaganju teksta - recitovanjem, šaputanjem, pevanjem, pa čak i uzvicima. Pijanistička poetika Nataše Penezić, obogaćena iskustvom direktne saradnje sa kompozitorom, razotkriva klavir kao “govoreći instrument” koji preuzima ulogu platforme za društveni dijalog. Koncertni čin time postaje provokativno polje dijaloga, pozivajući publiku na aktivno saučestvovanje u kreiranju novog zvučnog smisla.

U okviru pratećeg programa festivala, panel diskusija sa pijanistkinjama koji je znalački moderirala dr Jelena Jovanović Nikolić, otvorila je prostor za dijalog o perspektivama savremenog pijanizma. Muzikološko predavanje Muzičke prakse u neoavangradi - od partiture do događaja dr Ivane Miladinović Price bilo je posvećeno mapiraju eksperimentalnih muzičkih praksi, sa primerima stvaralaca poput Satija, Kejdža, Lusijea, Štokhauzena, La Mont Janga, Miroslava Savića.

Svim ovim segmentima 12. izdanje festivala Forte piano zaokružilo je sliku o klaviru kao instrumentu koji prepoznaje i artikuliše kompleksne impulse današnjice. Dometi ovogodišnjeg izdanja svedočanstvo su kulturnih okolnosti crnogorske sredine, u kojoj se briga za produkciju i recepciju savremene muzike više ne doživljava kao incident, već kao neophodan kontinuitet.

( Ivana Miladinović Prica )