Gardijan: Zašto Slovenija okreće leđa liberalizmu

Predstojeći parlamentarni izbori u Sloveniji nisu samo rutinska demokratska procedura, već su suštinski izbor – ne samo između levog i desnog centra, već i između manjkavog pluralizma i modela vlasti u kojem se demokratske norme brzo mogu urušiti, ocijenila je slovenačka spisateljica Ana Šnabl u autorskom tekstu za Gardijan.

Pod naslovom „Zašto Slovenija, kao mala i stabilna zemlja, okreće leđa liberalizmu“, Šnabl navodi da bi Janez Janša, „naoružan nemilosrdnim političkim priručnikom Viktora Orbana i stilom Donalda Trampa, predstavljao još jednu neliberalnu prijetnju za EU ako pobijedi 22. marta“.

Odlazeća koalicija, koju predvodi premijer levog centra Robert Golob, po slovenačkim standardima gotovo je čudo što je izdržala pun mandat. Golobov Pokret sloboda, osnovan nekoliko mjeseci prije izbora 2022, na prvim izborima osvojio je 41 od 90 mjesta u parlamentu – najjači rezultat jedne stranke od sticanja nezavisnosti. Ubedljiva pobjeda omogućila je Golobu da formira koaliciju sa Socijaldemokratama i Levicom, obezbjeđujući 53 mjesta i rijetku stabilnost u fragmentisanom političkom sistemu Slovenije.

Vlada Goloba nije bila bez mana. Brzi uspon Pokreta sloboda značio je da je na vlast došao sa ograničenim iskustvom u upravljanju; improvizacija je ponekad bila previše očigledna, ali je ipak postigao konkretne rezultate: finansijska pomoć nakon poplava 2023, mjere za ublažavanje energetske krize, povećanje minimalne plate…

Po pitanju osnovnih prava i sloboda, vlada je po nekim merilima bila manjkava, ali ne i neliberalna – institucije su funkcionisale, medijski pejzaž je ostao pluralistički, a civilno društvo djelovalo bez sistematskog zastrašivanja.

Ipak, podrška javnosti Golobovom Pokretu sloboda opala je. Tvrdo desna Slovenačka demokratska stranka (SDS) vodi u anketama nekoliko procenata ispred Pokreta sloboda, a biračko tijelo SDS-a ostaje lojalno. Šnabl ističe da SDS nije autsajderska partija, već centralni stub slovenačke desnice sa iskustvom u vlasti – njen lider Janša bio je premijer tri puta od početka milenijuma.

Tokom prvog mandata sredinom 2000-ih, SDS je vladao kao konvencionalna konzervativna partija. Kasniji mandati bili su polarizovaniji: Janšina vlada 2012–2013 pala je tokom masovnih protesta zbog korupcije, a Janša je osuđen na dvije godine zatvora, iako je presuda kasnije poništena. Njegov poslednji mandat (2020–2022) obilježio je oštriji neliberalni zaokret – obustava finansiranja slovenačke novinske agencije STA, napadi na javni servis RTV Slovenija i sukobi sa novinarima na mrežama. Sudovi su reagovali, a civilno društvo mobilisano, što je izazvalo upozorenja Evropskog parlamenta.

SDS u opoziciji nije morao da mijenja pristup. Može se osloniti na ideološke teme: kritika medija, upozorenja o migrantima, deregulacija i kulturni konflikti u obrazovanju. Promijenilo se, međutim, evropsko političko okruženje: Trampov stil normalizovao je otvoreno neprijateljstvo prema medijima i pravosuđu, nudeći model političarima koji traže polarizaciju i stalnu delegitimizaciju protivnika. Janša se uklapa u taj obrazac, nastojeći da vlada sa apsolutnom većinom i da djeluje bez kompromisa.

Nova vlada predvođena SDS-om vjerovatno bi strogo kontrolisala migracije, liberalizovala biznis, a „reforme“ bi mogle značiti jači uticaj izvršne vlasti na medije i pravosuđe. Iako institucije ostaju čvrste, metode i međunarodna savezništva neliberalne politike danas su konsolidovaniji nego ikad.

Zato ovi izbori nisu samo rutinska demokratija, već strukturni izbor između manjkavog pluralizma i sistema u kojem demokratske norme brzo mogu da se uruše.

( BETA )