Trenutak srednjih sila

Američki saveznici više ne vide tu zemlju kao branioca kolektivne bezbjednosti, slobodne trgovine i vladavine prava. Istovremeno, rastuća ekonomska moć i politički uticaj Kine uznemiravaju mnoge zemlje čiji je prosperitet počeo da zavisi od održavanja konstruktivnih odnosa sa Narodnom Republikom. U tom napetom novom okruženju - sa Sjedinjenim Državama i Kinom koje dominiraju međunarodnim sistemom i Rusijom koja namjerava da ga poremeti - kanadski premijer Mark Karni je u januaru izjavio da “srednje sile moraju djelovati zajedno”.

Šta to zapravo znači? Mogu li “srednje sile” da ojačaju postojeće međudržavne organizacije, poput Ujedinjenih nacija? Mogu li sarađivati tamo gdje se njihovi interesi poklapaju, kako bi zaštitile zajednička dobra? Postoji mnogo razloga za skepticizam. Ali ako ne pronađu način da se sada potvrde, one su osuđene na budućnost kojom će dominirati SAD i Kina.

Srećom, geopolitički pejzaž danas nudi pravu priliku za srednje sile. Koalicije voljnih, uključujući Evropsku uniju, Indiju, Japan, Brazil, Kanadu i druge zemlje, mogle bi da rade zajedno kako bi povećale finansijsku i političku podršku institucijama poput UN, Svjetske banke, Međunarodnog monetarnog fonda i Svjetske trgovinske organizacije.

Da, lakše je podržati postojeće institucije nego stvarati nove, jer Sjedinjene Države i Kina mogu da osujete sve nove napore drugih sila, a SAD, Kina i Rusija i dalje posjeduju značajnu moć da se odupru dubokim reformama Savjeta bezbjednosti UN. Ali upravo zbog toga cilj mora biti očuvanje institucija koje najviše stradaju zbog povlačenja Amerike i dominacije Kine.

Kada je riječ o bezbjednosti, imajući u vidu materijalne i vojne prednosti Sjedinjenih Država i Kine, većina srednjih sila ostaje zavisna od blizine SAD u pitanjima vojne koordinacije, razvoja naoružanja i razmjene obavještajnih podataka. Ipak, pojavljuju se i izuzeci. Nakon rata Rusije sa Ukrajinom, koordinacija odbrane u Evropi je ojačana, iako će završetak ovog procesa zahtijevati značajno vrijeme, novac i političku volju.

Indija je uspostavila bliže bezbjednosne i trgovinske veze sa Evropom, vođena dugogodišnjim rivalstvom sa Kinom, niskim kvalitetom ruskih odbrambenih proizvoda i sumnjama u dugoročnu pouzdanost Sjedinjenih Država. Evropa i Kanada produbljuju odbrambenu saradnju zbog zajedničke zabrinutosti oko kursa Sjedinjenih Država; a Japan, Južna Koreja, Saudijska Arabija i Turska bi potencijalno mogle da razviju sopstvene nuklearne sisteme odvraćanja.

U ekonomskoj sferi, srednje sile se malo lakše brane, jer su SAD i Kina manje dominantne u oblastima kao što su trgovina, investicije, standardizacija i finansiranje razvoja nego u sektoru bezbjednosti. I tu je već postignut pravi napredak. Nedavni trgovinski sporazumi EU sa Indijom i Merkosurom (Argentina, Brazil, Paragvaj i Urugvaj) bili su istorijski po svom obimu, a pokušaj Kanade da posreduje u postizanju sporazuma između EU i azijskih članica Sveobuhvatnog i progresivnog sporazuma o transpacifičkom partnerstvu mogao bi biti izuzetno koristan (iako će bili krajnje složeno).

U međuvremenu, Brazil, sa svojim obiljem rijetkih zemnih minerala (čije zalihe Kina prijeti da će iskoristi kao sredstvo pritiska), diverzifikuje svoje lance snabdijevanja, izbjegavajući SAD i fokusirajući se na Indiju. Druge srednje sile sa rezervama važnih minerala mogle bi, naravno, učiniti isto.

Konačno, srednje sile ranjive na uticaj SAD i Kine mogle bi da zaključe kolektivne sporazume o ekonomskoj bezbjednosti. Takvi sporazumi bi obavezali dobrovoljne potpisnike da koordiniraju odgovore - recimo na jednostrani pritisak u obliku tarifa ili na kršenje postojećih trgovinskih sporazuma ili pravila STO - po principu na koji funkcioniše klauzula o uzajamnoj odbrani NATO-a (član 5). Ipak, da bi se to postiglo, vlade srednjih sila morale bi da prevaziđu značajan domaći otpor prema koncesijama potrebnim za zaključivanje novih trgovinskih sporazuma.

Kada je riječ o tehnologiji, srednje sile se nalaze u složenijoj situaciji. S jedne strane, rivalstvo između SAD i Kine im omogućava da oportunistički biraju između dva dominantna igrača. S druge strane, ne postoje multilateralne organizacije koje bi uspostavile pravila kako bi se osigurala predvidljivost tehnoloških inovacija i njihove upotrebe.

Ovo posebno važi za vještačku inteligenciju (AI). Ogromna dominacija američkih i kineskih firmi ostavlja srednje sile bez značajnog pregovaračkog uticaja i bez zajedničke strategije razvoja. Kompanije u Evropi, Kanadi ili Indiji bi možda mogle da sarađuju kako bi stvorile sopstvenog šampiona i otvoren, moćan AI “stek” koji bi bio dostupan po niskoj cijeni ili besplatno. Ali, takvi napori bi bili skupi i dugotrajni, a mnoge vlade već su pod ekonomskim i geopolitičkim ograničenjima.

U širem smislu, najveći izazov za srednje sile predstavlja pronalaženje zajedničkih interesa unutar tako raznovrsne grupe. Lideri zapadnih zemalja, sa izuzetkom Sjedinjenih Država, generalno se slažu da se međunarodni poredak zasnovan na pravilima mora braniti, ali mnogi na globalnom jugu brzo ističu da zapadne vrijednosti nisu univerzalne. Bilo koja strategija i arhitektura za kolektivnu akciju srednjih sila koja tretira nezapadne sile kao donosioce pravila, a ne kao partnere koji ih donose, biće osuđena na stvaranje praznih saveza i slabih institucija. Svaka strategija i institucionalni okvir srednjih sila koji nezapadne sile tretira kao one koje samo prihvataju pravila, a ne kao partnere u njihovom oblikovanju, osuđen je da proizvede prazne saveze i slabe institucije. Jedini put naprijed je rješavanje najhitnijih pitanja sa kojima se suočavaju zemlje globalnog juga: investicije u razvoj, upravljanje dugom, finansiranje klimatskih promjena i pristup tehnologiji.

Uprkos brojnim izazovima, srednje sile razumiju da njihova šansa da brane svoje interese od dominacije SAD i Kine neće trajati vječno. Ako se ništa ne bude učinilo, dvije najveće svjetske sile će sklopiti bilateralne sporazume - o infrastrukturi, digitalnim sistemima i bezbjednosti - sa zemljama u razvoju. A kada se ovi sporazumi zaključe i odnosi konsoliduju, bilo kome drugom biće mnogo teže da obuzda dominaciju SAD ili Kine.

Karnijevo upozorenje “Ako nismo za stolom, onda smo na meniju”, snažno je odjeknulo kod mnogih vlada. Sada je pitanje da li mogu da zaustave “kuvare” i koliko efikasno to mogu da učine.

Autor je osnivač i predsjednik Eurasia Group i GZERO Media; član je Savjetodavnog tijela UN za vještačku inteligenciju

Copyright: Project Syndicate, 2026. (prevod: N. R.)

( Ian Bremmer )