Protiv političkog avanturizma: Habermas u iskušenjima vremena - spor sa studentima ‘68

U odjecima i komentarima povodom smrti njemačkog filozofa Jirgena Habermasa, gotovo je zajednička ocjena da odlazi jedna od najvećih figura savremene filozofske misli - mislilac koji je, kao nastavljač Frankfurtske škole, ali i svojim originalnim doprinosom, obilježio modernu epohu.

Po nekima, Habermas je i posljednji velikan evropske misli.

Njegovom ogromnom doprinosu filozofiji, ali i sociologiji i pravnoj teoriji, treba dodati i snažan javni angažman u vezi s ključnim pitanjima epohe - od socijalnih do moralnih. U evropskoj tradiciji 20. vijeka, po snazi tog angažmana, može se porediti s figurama poput Sartra, Arona, Pazolinija, Rasela, Malroa, Fukoa - intelektualcima koji nisu ostajali zatvoreni u teoriji ili umjetničkim djelima, već su javni angažman smatrali moralnim imperativom.

Duhovni profil Habermasa uklapa se u Sartrov pojam “angažovanog intelektualca”. Uz mnoge razlike, zajedničko im je i to što je Habermasov kritički impuls snažno inspirisan tradicijom ljevičarske misli.

Polazeći od dekartovske kritičke metode i intelektualne sumnje, ali i od nasljeđa Marksa - posebno njegovih Teza o Fojebarhu, a ona 11. glasi “Filozofi su do sada različito tumačili svijet, radi se o tome da se on promjeni” - Habermas pripada krugu mislilaca koji smatraju da zadatak filozofije jeste doprinos mjenjanju društva. Taj zaokret može se razumjeti i kao reakcija na skeptičnu opasku Voltera da filozofi nijesu uspjeli promijeniti ni običaje u vlastitoj ulici, a kamoli društvo.

Ipak, takvi postulati nijesu spriječili Habermasa da kritički posmatra i ljevičarski akcionizam, naročito njegove radikalne i nerijetko besciljne bilanse.

U impresivnom opusu, koji obuhvata oko pedeset knjiga i brojne eseje, Habermas ostaje prepoznat kao ključni predstavnik Frankfurtske škole. Ipak, njegova snažna intelektualna individualnost vodi ga i ka autonomnim pozicijama. Već 1953. godine, u tekstu za Frankfurter Allgemeine Zeitung, formuliše pristup “misliti protiv Hajdegera uz pomoć Hajdegera”.

Habermasove elaboracije politike i njenih složenih procesa se nisu završavale naučnim formulacijama u knjigama i časopisima već su njegovi stavovi saopštavani na javnim forumima i političkim tribinama. Tako je ostala zapamćena i Habermasova intervencija februara 2014. na kongresu Socijal-demokratske (SPD) stranke u Podsdamu, zamjerajući njemačkoj ljevici da je podlegla Angeli Merkel, kako povodom natnutog modela društva tako i koncepta Evrope koji u takvoj verziji vodi hegemonizmu koji je sa svoje strane uvod u ratove.

Ta autonomnost mišljenja i dubina intelektualnih analiza i anticipacija vidljivi su u njegovim djelima, gdje možda treba izdvojiti Teorije komunikativnog djelanja, Fakticitet i važenja, kao i u polemičke tekstove, uključujući i Rasprave sa istoričarima.

Specifičnost Habermasovog pristupa ogleda se i u tome što svoje istraživanje eksplicitno smješta između filozofije i sociologije. Time prevazilazi tradicionalnu podjelu između tih disciplina, iako su mnogi klasični filozofi smatraju sociologiju novom društvenom naukom.

(U tom kontekstu, zanimljiva je anegdota iz knjige Politika kao sudbina sociologa religije Esada Ćimića, gdje ga filozof Vanja Sutlić u njihovim sarajevskim razgovorima često podsjeća da je Ćimić kao sociolog “jedan kat niže”.)

Habermas je značajno doprinio i političko-pravnoj teoriji, naročito razradom pojma “ustavnog patriotizma”, kojim patriotizam pomjera sa etničkog na normativno i vrijednosno tlo pravne države.

Značajan je i njegov doprinos raspravama o Evropi, uključujući knjigu Ogledi o Ustavu Evrope, zbog koje su ga neki nazvali “prorokom Evrope”. Njegov dijalog sa kardinalom Racingerom ostaje primjer susreta sekularnog i religijskog mišljenja u duhu tolerancije.

Važno poglavlje predstavlja i Habersmanovo učešće u radu Korčulanska škole - internacionalnog filozofskog foruma, jednog od najznačajnijih jugoslovenskih intelektualnih domašaja. Njeno gašenje mnogi su vidjeli kao simbolički “rekvijem za ljevice”, ali i nagovještaj šireg rekvijema za jednu državu koja se zvala Jugoslavija.

’68 u Njemačkoj: Rudi Dučke i spor sa Habermasom

Iako se Maj 1968. u Francuskoj često smatra epicentrom studentskih pobuna, događaji u Njemačkoj - posebno u Zapadnom Berlinu - bili su podjednako intenzivni i politički značajni.

U središtu tih dešavanja bio je harizmatični Rudi Dučke, vođa vanparlamentarne opozicije.

U tom kontekstu postavlja se pitanje: zašto je Herbert Markuze bio popularan među studentima, a Habermas ne?

Jedno objašnjenje jeste da je Habermas bio glas opreza u vremenu koje je tražilo, između ostalog, i političku strast. Slogan francuskih studenata koji se brzo preslio kod njemačkih šezdesetosmaša Budimo realni tražimo nemoguće bolje je zvučao sa Markuzeovom filozofijom, koja je imala snažan mobilizacijski potencijal. Markuze je studente definisao kao “duhovni proletarijat”, nosioce revolucionarne promjene.

Nasuprot tome, Habermas je povremeno upozoravao na opasnost da se protest pretvori u politički avanturizam bez institucionalne odgovornosti.

U jeku polemika, povodom radikalnih izjava - uključujući i one Dučkea - Habermas je upotrijebio, možda ne i najsrećnije, izraz “lijevi fašizam”, kao potencijalnu opasnost trenutka i za realizaciju zahtjeva studenskog bunta. Formulacija lijevi fašizam je izazvala žestoku reakciju studenata. Tada dolazi do otvorenog raskola, a Habermas biva označen kao kočničar promjena.

Emocije su dodatno eskalirale nakon atentata na Dučkea, dok su Habermasovi racionalni argumenti sve teže dopirali do pobunjene generacije.

Sličan obrazac, na neki način, je bio vidljiv i u Francuskoj, gdje su studenti preferirali Sartra naspram Arona - u duhu maksime: “Bolje je biti sa Sartrom kad nije u pravu nego sa Aronom kada jeste”.

Istorijska distanca, međutim, navela je mnoge da zaključe kako su Aron i Habermas (uz sve, ne male razlike ove dvojice velikih mislilaca) bili bliži realnim tokovima razvoja društva, da im je zapravo istorija dala za pravo. Slogani studenata protiv njih su ostali kao još jedan prilog grupnom portretu ‘68, revoluciji koja je tražila između ostalog i “maštu na vlast”.

U sumiranju post ‘68 može se konstatovati:

U Njemačkoj se nije dogodila ljevičarska revolucija.

Poslije smrti Rudi Dučkea veći dio pokreta mladih se vremenom ugasio. Jedan krak je, kao i u Italiji, otišao u terorizam, što je bila negacija autentične ‘68. u Njemačkoj. Ostala su Habermasova upozorenja.

Svijet, Evropa i Njemačka su se brzo mijenjali.

Njemačka država je vremenom izvršila dosljednu denacifikaciju precizno je normirajući u pravnom sistemu. U Ustav zemlje je ušla i kaznena norma krivičnog karaktera za svakog ko javno negira zločine protiv čovječnosti nacističkog režima.

U krivičnom zakonu, već 1969. godine je izmjenjen član po kojem su deklarisani homoseksualci gubili civilna prava.

Novom spoljnom politikom nazvanom Ostpolitik kancelar Zapadne Njemačke Vili Brant je otvorio proces normalizacije odnosa, prije svega sa Istočnom Njemačkom, zatim i sa drugim zemljama istočnog bloka.

Berlinski zid 1989. je srušen. Dvije Njemačke države su se ujedinile. Njemačka je izvjesno evropska.

U svemu navedenom mogu se naći pored demokratske evolucije zemlje i tragovi borbenih ideja njemačke ‘68, njenog lidera Rudi Dučkea i Frankfurtske škole kojom je on bio inspirisan. Tu je, razumije se, i Jirgen Habermas, uprkos nesporazumima.

Svi ovi ljevičari nisu samo svjedočanstvo o jednom vremenu. Oni svojim idejama ostaju trajna pomoć, pa i danas u novim, ne malim, iskušenjima.

Velikan misli uprkos osporavanju

Habermas, uprkos osporavanjima - uključujući i novije polemike povodom njegovih stavova o Bliskom istoku - ostaje veliki mislilac, dosljedan kritičar i desnog konzervativizma i lijevog ekstremizma.

Istovremeno, nije potcjenjivao liberalnu tradiciju, ostajući intelektualac ljevice koji zagovara promjene, ali unutar demokratskog okvira.

U središtu njegovog djela nalazi se uvjerenje da nema demokratije bez slobodne, racionalne i odgovorne javne debate.

Zato Habermas, pored grandioznog teorijskog opusa, ostaje relevantan i danas - u vremenu punom kriza, kontradikcija i otvorenih pitanja.

Na kraju, riječ je o duboko antropološkim pitanjima: o prirodi čovjeka koji ne odustaje od borbe za slobodu, pravdu i ukupni društveo-ekonomski progres.

Uz Habermasa, čini se, ta borba ima nešto više izgleda.

( Miodrag Lekić )