Zaboravljena istorija

Poljaci čine najveću nacionalnu grupu među osobama odlikovanim od strane Instituta Jad Vašem titulom Pravednik među narodima svijeta. Uprkos politici brutalnog terora koju su sprovodili njemački okupatori, desetine hiljada Poljaka uključilo se u pomoć Jevrejima, kako na teritoriji okupirane Poljske, tako i u inostranstvu. Svake godine, 24. marta, u znak sjećanja na njihov heroizam, u Poljskoj se obilježava Nacionalni dan sjećanja na Poljake koji su spašavali Jevreje.

Jedan od najspektakularnijih primjera poljske pomoći ljudima koji su tražili utočište od Holokausta bila je djelatnost tzv. „grupe Ladośa“. Ona je detaljno opisana u knjizi „The Forgers“ britanskog istoričara Rodžera Murhausa. To je priča o grupi poljskih diplomata iz poslanstva Republike Poljske u Bernu, kao i predstavnika jevrejskih organizacija, koji su, djelujući pod vođstvom poslanika RP u Švajcarskoj Aleksandra Ladośa, spašavali evropske Jevreje.

Od početka 1941. do kraja 1943. godine, članovi grupe su ilegalno kupovali, izrađivali i dostavljali ugroženom stanovništvu falsifikovane pasoše i potvrde o državljanstvu država Južne Amerike, prije svega Paragvaja, što je njihove vlasnike štitilo od deportacije u logore smrti na teritorijama koje je okupirao Treći rajh.

Jevreji koji su prije izbijanja rata posjedovali državljanstvo Njemačke, Francuske, Danske ili Bugarske imali su znatno veće šanse za preživljavanje nego poljski Jevreji, sa „bezvrijednim“ državljanstvom države uništene od strane Njemačke 1939. godine. Kao primjer može poslužiti situacija francuskih Jevreja, od kojih je oko 75% preživjelo Holokaust, dok je u isto vrijeme gotovo 30 hiljada poljskih Jevreja koji su tokom rata boravili u Francuskoj ubijeno kao lica bez državljanstva. Zbog toga je često jedini način spasa za Jevreje bio pristup pravnim i administrativnim mehanizmima koji su im omogućavali dokumente koji su ih mogli zaštititi od deportacije u logore smrti.

U takvim okolnostima, samo diplomate koje su raspolagale odgovarajućim blanko dokumentima i alatima, imale su mogućnost da u većem obimu pomognu jevrejskom stanovništvu koje se nalazilo na teritorijama pod kontrolom Trećeg rajha. Mogle su ih pretvoriti u građane tada postojećih neutralnih država i na taj način, dajući im novi pravni identitet, spasiti ih od smrti. Dokumenta koja su izradili slata su Jevrejima širom okupirane Evrope.

Do sada je utvrđen identitet više od 3.000 osoba kojima je na ovaj način pružena pomoć. Procjenjuje se, međutim, da je „grupa Ladośa“ izdala pasoše za čak 10.000 ljudi. Zbog tajnosti, od koje je zavisila efikasnost operacije, djelatnost poljskog poslanstva u Švajcarskoj dugo je ostala zaboravljena i otkrivena je tek posljednjih godina. Danas su o ovoj temi objavljeni brojni članci i knjige, a njeni junaci stekli su međunarodno priznanje. U decembru 2024. godine predsjednik SAD Džo Bajden potpisao je zakon kojim se odaje počast 60 diplomata iz 28 zemalja, uključujući petoricu iz Poljske, koji su tokom Holokausta spašavali Jevreje od nacističkog progona. Zakon „Forgotten Heroes of the Holocaust Congressional Gold Medal Act“ jednoglasno je usvojen u Predstavničkom domu i Senatu, a ambasador Ladoś i njegovi saradnici posthumno su odlikovani Zlatnom medaljom Kongresa, jednim od najviših državnih odlikovanja u Sjedinjenim Američkim Državama.

Autor je zamjenik šefa misije u Ambasadi Republike Poljske u Podgorici

( Bartosz Marcinkowski )