S Trampom igraju na sve ili ništa: Da li bi neki crnogorski političari mogli da postanu pristalice predsjednika SAD-a

Crnogorski političari koji pokušavaju da se približe administraciji predsjednika Sjedinjenih Američkih Država (SAD) Donalda Trampa i predstave se kao njeni saveznici, igraju opasnu igru iz koje će izaći ili kao apsolutni pobjednici ili kao apsolutni gubitnici - u zavisnosti od toga da li ta struktura ostane na vlasti u Americi i poslije 2028. godine. Ključni mehanizam koji bi trebalo da spriječi scenario “crnogorskih trampovaca” - pregovori o pristupanju Evropskoj uniji (EU) - naizgled je pri svom kraju, pa ulazak u tu zajednicu otvara prostor za takvo ponašanje, a što se vidi na primjerima nekih članica EU.

Tako zagrebački politikolog Aleksandar Musić i saradnik u nastavi na podgoričkom Fakultetu političkih nauka Mladen Grgić komentarišu za “Vijesti” mogućnost da neke partije i političari u Crnoj Gori postanu “protrampovski” - što je trend širom Evrope.

Ideja ujedinjene Evrope, otjelotvorena u projektu EU, na Starom kontinentu godinama nije imala značajniju političku konkurenciju - sve dok Tramp nije stupio na političku scenu 2015. U njegovom prvom predsjedničkom mandatu (2017-2021), on je stao iza evropskih lidera koji su se otvoreno protivili politikama EU, kao što su Viktor Orban u Mađarskoj i Robert Fico u Slovačkoj.

Trampove ideje nacionalnog populizma, suverenizma i kulturnog konzervatizma - sušta suprotnost temeljima EU - bivale su sve popularnije u Evropi, pa su i evropski političari počeli da se deklarišu kao protrampovski, poput višestrukog premijera Slovenije Janeza Janše, predsjednika Poljske Karola Navrockog ili Matea Salvinija, zamjenika italijanske šefice Vlade Đorđe Meloni.

Od obnove nezavisnosti 2006. godine, gro partija u Crnoj Gori, makar deklarativno, opredijelio se za “evropski put”. Međutim, u trenutku kad je Podgorica nikad bliža ulasku u “briselski klub”, postavlja se pitanje da li bi i pojedini ovdašnji političari mogli napraviti zaokret i pokušati da prelaskom na Trampovu “stranu” maksimalno profitiraju.

Djelovanje i pojedini kontakti šefa parlamenta Andrije Mandića (Nova srpska demokratija) mogli bi nagovijestiti njegovu bliskost toj ideji. Iako se od dolaska na državnu funkciju pozicionirao kao zagovornik evropskih integracija, Trampovim povratkom u Bijelu kuću u januaru 2025, Mandić je intenzivirao napore ka Vašingtonu, pokušavajući da pridobije naklonost tamošnje administracije.

Kao drugi mogući kandidat ističe se premijer Milojko Spajić. Njegov Pokret Evropa sad (PES) osnovan je 2022. kao stranka centra. Međutim, u međuvremenu je, kako su ocijenili neki analitičari, počeo da se udaljava od liberalnog i progresivnog centra i približava evropskoj desnici. To se, prvenstveno, ogleda u njihovom ulasku u desničarske političke saveze.

Grgić: Nacionalizam i populizam već na vlasti

Mladen Grgić rekao je “Vijestima” da Trampa treba posmatrati ne kao izolovanu političku pojavu, već kao izraz dublje i dugotrajnije transformacije unutar američkog društva. Naveo je da je Tramp personalizovao MAGA (“Make America Great Again” - “Učinimo Ameriku ponovo velikom”) politiku kroz svoj stil, ego i medijsku estetiku, dajući joj prepoznatljiv “rijaliti” karakter.

“... Ali bi bilo pogrešno tumačiti je kao kratkoročnu devijaciju. Njegov povratak u Bijelu kuću potvrđuje da je riječ o stabilnoj i konsolidovanoj političkoj struji koja ima široku društvenu bazu i kontinuitet. U tom kontekstu možemo govoriti o širem ideološkom previranju na Zapadu”, kazao je on.

Grgić je ocijenio da je Trampova politika EU percipira ne kao partnera, već kao ideološkog protivnika - prije svega zbog njenog liberalnog, multilateralnog i regulatornog modela. Nasuprot tome, sagovornik kaže da je primjetno (Trampovo) veće uvažavanje prema liderima koji dijele sličnu logiku “čvrste ruke”, odnosno neliberalne vlasti - poput predsjednika Rusije Vladimira Putina i njegovog kineskog kolege Si Đinpinga, a u evropskom kontekstu Orbana.

Prema sagovornikovim riječima, to ukazuje na vrednosni zaokret: od liberalnog internacionalizma ka politici moći, hijerarhije i bilateralnih odnosa među “jakim liderima”.

U tom smislu, Grgić konstatuje da je odgovor na pitanje da li takav model može imati prolaz u Crnoj Gori - potvrdan.

“Kombinacija populizma i nacionalizma već ima značajan politički kapacitet - u suštini, ona je već na vlasti. Međutim, istorijsko iskustvo pokazuje da takvi modeli dugoročno vode ka produbljivanju polarizacije i institucionalnom slabljenju, često s nestabilnim i negativnim ishodima”, podvukao je.

Grgić tvrdi da ključno ograničenje ipak dolazi spolja, te da, dok god traje proces evropske integracije, EU zadržava snažan normativni uticaj i kapacitet da uslovljava političko ponašanje. On ističe da to znači da prostor za otvoreno uspostavljanje neliberalnih modela vlasti ostaje ograničen u onom dijelu u kom remeti interese Brisela, dok ako remeti javne interese - kao što je bio slučaj izmjena zakona o unutrašnjim poslovima i Agenciji za nacionalnu bezbjednost (ANB) - “onda nikoga nije briga”.

“Paradoksalno, ulaskom u EU taj spoljašnji pritisak slabi, što otvara mogućnost većeg unutrašnjeg odstupanja - što potvrđuju i primjeri pojedinih država članica”, poručio je sagovornik.

Izmjene propisa o unutrašnjim poslovima i ANB-u najnoviji su predmeti sporenja na političkoj sceni - iz opozicije tvrde da se njima stvaraju uslovi za “policijsku državu”, dok vlast navodi da su te izmjene urađene u skladu s pravnom tekovinom EU. Iz Evropske komisije ukazali su da zakoni nisu u potpunosti usklađeni, ali da se taj dio posla može odraditi i naknadno.

Musić: Savezništvo moguće, kopija ne

Aleksandar Musić kazao je “Vijestima” da “direktno kopirana” Trampova politika u Crnoj Gori ne može da prođe, ali da savezništvo s Trampom možda i može, “i to samo za neke”.

“Protrampovsko u smislu domaće političke ponude koja bi bila trampovska u sadržaju - ne. Američki politički organizam ne može se direktno preslikati na balkanska društva. Trampizam je desni progresivizam. To nije ni lijeva, ni desna pozicija u starom smislu, ni liberalna, ni konzervativna - ona zahtijeva bogato, razvijeno i razočarano društvo kao polazište, snažnu bijelu radničku bazu, kudikamo veći bijes zbog promašenih ratova, otuđenih elita i medija, no što je prisutno u ovom dijelu svijeta”, ocijenio je on.

S druge strane, navodi da je traženje savezništva s Trampovom administracijom i međunarodnom desnom scenom i paradigmom na koju njujorški magnat ima uticaj - moguće, poručivši da je tu Mandić “najbliži”.

“Prvi je krenuo i spreman je sve potpisati, no ne zato jer bi njegova priča bila domaći trampizam. To je samo (stari) velikosrpski nacionalizam koji traži novog saveznika i prepoznaje da je ovo jedina međunarodna adresa na kojoj, zbog trenutnih okolnosti, možda može imati snažniji prolaz nego bilo gdje u Evropi ili Aziji”, kaže sagovornik.

Objašnjava da Tramp i MAGA priča imaju mnogo lica - neka su kulturološka, neka ekonomska, neka retorička... - pa svako uzima ono koje mu odgovara.

Musić tvrdi da Mandić pokušava pod uvezenim pojmom suverenizma, identiteta i tradicije da podvali “staro velikosrpsko burgijanje”, te da se Spajić, u početku i na riječima, držao ekonomskog dijela Trampove priče - deregulacije, kripta, investicija - no da je u međuvremenu utihnuo.

“Je li tome kumovala afera Do Kvon, intenzivna komunikacija s Evropom ili svađa/gubitak kontakata u Americi među tamošnjim Srbima bliskima MAGA-i nakon svađe s Igorom Dodikom (sin Milorada Dodika), nogiranja kolege mu ministra (Vladimira) Leposavića (koji je imao neke kontakte u SAD-u) i urušavanja Vlade Zdravka Krivokapića - pitanje je”, navodi Musić.

On je konstatovao da Spajićeva namjera jeste da bude “uslužan prema SAD-u”, no u pogledu ekonomskih pitanja, “business only”, ne pokušava da dobaci do krugova moći u Vašingtonu kao Mandić. Stoga se, prema njegovim riječima “protrampovsko” u Crnoj Gori eventualno može svesti samo na lov domaćih aktera na konkretne koristi, a ne na neki sveobuhvatni domaći pogled na svijet koji bi bio lokalna verzija američke priče.

Različiti motivi približavanja

Da Mandić i Spajić, u najmanju ruku, gaje simpatije prema Trampu i politici koju vodi, pokazuju i njihovi potezi i izjave. Mandić je Trampa i njegovu administraciju opisao kao “svetionik koji će pokazati put ka novoj budućnosti”, a šef parlamenta je i potpisnik nominacije za Trampovu kandidaturu za Nobelovu nagradu za mir, iako je domaćoj javnosti lažno pokušao da predstavi da je njen inicijator. Mandić se približio i Trampovom najvažnijem strateškom savezniku - Izraelu, preko kog, naizgled, pokušava da pronađe put ka Vašingtonu.

Mandić je početkom marta bio na događaju u Banjaluci, kom je prisustvovao i penzionisani general američke vojske Majkl Flin, koji je u prvom Trampovom mandatu bio savjetnik predsjednika SAD-a za nacionalnu bezbjednost. Kako je objavio "Vašington post", Flina je bio angažovao Milorad Dodik kako bi u Vašingtonu lobirao da se bivšem predsjedniku bh. entiteta Republika Srpska ukinu sankcije u SAD-u, što je i urađenom krajem oktobra prošle godine. Prema pisanju tog medija, Flin je za taj posao dobio 1,2 miliona dolara. Na događaju u Banjaluci, Flin je kazao da se SAD-u ne sviđa EU, te da Amerikanaci smatraju da je EU "veoma arogantna".

Spajić je, nakon što je Tramp drugi put pobijedio na izborima, kazao da je “ekonomska misao” PES-ovih programa Evropa sad 1 i 2 “pobijedila i u Americi”, nazvavši Trampov povratak “nevjerovatnim”. On je sredinom mjeseca nazvao međudržavni sporazum sa SAD-om “majkom svih sporazuma”, rekavši da je to prioritet njegove Vlade. Naveo je da se ugovorom podrazumijevaju infrastruktura, fizička, ali i digitalna - vještačka inteligencija i tzv. data centri - što je agenda američkih milijardera koji podržavaju Trampa.

Grgić navodi da Crna Gora nije dovoljna važna da bi je Sjedinjene Države gledale kao važnog partnera, ali da domaćem političkom “imaginarijumu” i dalje postoji snažno uvjerenje da podrška iz Vašingtona može imati presudan značaj za unutrašnje političke procese.

“Ipak, kako se produbljuje jaz između Trampove Amerike i EU, vrijednost takvog ‘američkog blagoslova’ nužno opada - posebno za zemlje koje su i dalje u procesu pristupanja EU i koje su institucionalno, ekonomski i normativno vezane za evropski okvir”, konstatuje on.

Prema njegovim riječima, na unutrašnjem planu mogu se razlikovati motivi približavanja Trampovom modelu. Kod pojedinih političkih aktera, poput Mandića, Grgić ističe da je vidljiva ideološka bliskost: naglasak na politizaciji institucija, identitetskoj politici i shvatanju politike kao borbe s jasnim pobjednicima i gubitnicima (zero-sum game), što je u suprotnosti s liberalnim principima kompromisa i institucionalne ravnoteže.

“Ovakav pristup ima jasne paralele u evropskim primjerima ‘demokratije bez liberalizma’, kakvu artikuliše Orban, i koji predstavlja uzor dijelu nacionalno orijentisanih partija u regionu”, podvlači on.

Grgić je kazao da se u Spajićevom slučaju čini da privlačnost nije politička, već funkcionalna.

“... Ideja lidera koji povlači ekonomske poteze ignorišući institucije i radeći šta hoće, pritom uvećavajući svoje bogatstvo, zadržavajući populizam za mase. To je ono čemu se dive regionalni balkanski vlastodršci, pa i svi oni koji se autokratiji dive, jer je demokratija neefikasna i spora”, kaže on.

Pukovnik il' pokojnik

Na pitanje da li je taktika prilaženja Trampovoj administraciji igra na “sve ili ništa”, Aleksandar Musić je odgovorio da, u trenutku dnevnih šokova i neizvjesnosti za tu administraciju zbog niza pitanja, od rata u Iranu do Epstinovih fajlova, to apsolutno jeste igra na “sve ili ništa”, te da za to postoje dva razloga.

“Ako Trampova administracija do 2028. nekako pokrpi svoju ne baš bajnu situaciju i plasira kandidata koji makar na papiru ima šanse za pobjedu (u ovom trenutku više šanse za to ima državni sekretar Marko Rubio nego potpredsjednik SAD-a Džej Di Vens) - to će se i te kako isplatiti njenim saveznicima u Evropi, jer će ih se gledati kao one koji su u najtežim trenucima podržavali ono što je većina svijeta kritikovala”, ukazuje Musić.

S druge strane, ocjenjuje da, ako se nastavi urušavanje administracije i ona efektivno izgubi sljedeće izbore prije nego do njih i dođe, te se Demokrate vrate na vlast - to u političkom smislu može značiti ne samo pad u zapećak, nego od osvetnički raspoloženih Demokrata možda i političku metu na čelu za one aktere koji su se bili iole spominjali u kontekstu saveznika Trampove administracije.

“Nadalje, ako Evropa u jednom trenutku raskine sa svojom inferiornom pozicijom prema SAD-u i odluči krenuti putem istinske autonomije, to će pogodovati onima koji su bili bliži evropskim vladama ili Evropskoj komisiji ili makar ćutali, nego onima koji su, namirisavši slabost Evrope i evropskog kolektivnog odlučivanja, nekritički krenuli u krilo američkih MAGA republikanaca. Zaključno - situacija je doslovno ili-ili, neće biti sredine, svjedočićemo apsolutnim dobitnicima ili apsolutnim gubitnicima”, konstatovao je Musić.

On poručuje da je za Crnu Goru ključno pitanje može li Mandić u razdoblju od dolaska novog američkog ambasadora do američkih izbora 2028. toliko ojačati/zaključati domaću situaciju da osigura da klatno koje trenutno preteže u njegovom smjeru - ostane takvo i nakon tih izbora.

“... Ili će doći nadomak svog cilja - a onda naprasno izgubiti političko tlo pod nogama i preko noći biti izbrisan”, poentirao je on.

Procrnogorska stranka američkog začina

Aleksandar Musić kazao je da je ono što je možda donedavno moglo imati budućnost u Crnoj Gori, a da je iole Amerikom inspirirano, jeste “procrnogorska stranka američkog začina”.

“Direktna i brza u komunikaciji, razvojna, okrenuta stvaranju, tehnologiji, hrabrim odlukama, te zdravom patriotizmu, okrenuta generacijama koje dolaze, bez kompleksa i bez utega prošlosti, s propisnim saveznicima u SAD-u i Evropi, s distancom prema regionskim jugopropalitetima”.

Musić tu ideju opisuje kao nešto što bi bila snažna brana rastućem velikosrpskom nacionalizmu u Crnoj Gori, ali i superiorno “otromboljenom i gubitničkom neokomunizmu opozicije”.

“No, čini mi se da je prošao voz i za tu priču”.

Grgić: Evropa neće tolerisati Trampove “klonove”

Mladen Grgić rekao je da, zasad, u Crnoj Gori neki političari ne mogu da vrše vlast kao Trampov “klon”, a da to Evropa toleriše.

“... Jer EU i dalje ima normativni uticaj dok ne uđemo u Uniju. Kad uđemo, onda možemo mnogo više nego danas. I treba imati u vidu da, iako nikad nismo bili bliži EU, ali ne zato što smo se mi približili njihovim vrijednostima, već zato što Unija sve više prihvata naše”.

Ocijenio je da, iako se čini da se država ubrzano kreće, rekao bi da zapravo - stoji.

“U pitanju je optička varka: kao kad sjedite u vozu koji stoji, a pored vas prolazi drugi voz - vi mislite da ste vi krenuli, dok taj voz ne prođe, a vi ostanete na istom mjestu”.

( Balša Rudović )