CIN-CG Od Tare bi baru i domaće snage: RS i Srbija ubrzano rade na HE "Buk-Bijela", projekat podržan i u Crnoj Gori

Projekat Hidroelektrane (HE) Buk-Bijela, planiran na Drini, koji realizuju Republika Srpska i Srbija, mogao bi da ima dalekosežne posljedice po biljni i životinjski svijet u Crnoj Gori, ljude, klimu i turizam, a područja svjetske baštine Tara i Durmitor mogla bi da izgube taj status, upozoravaju stručnjaci sa kojima je Centar za istraživačko novinarstvo (CIN-CG) razgovarao.

Elektroprivrede dvije susjedne države tvrde da prekograničnog uticaja neće biti.

U Crnoj Gori, koja je prije 22 godine izašla iz ovog projekta i u Skupštini donijela Rezoluciju o zaštiti Tare, institucije za sada nemaju adekvatan odgovor na potencijalne prijetnje, a dio vladajuće većine, lokalni funkcioneri i vrh Elektroprivrede Crne Gore, podržavaju ovaj projekat.

Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske obavijestilo je, početkom ove godine, Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera Crne Gore da je u toku odobravanje Studije uticaja na životnu sredinu za projekat izgradnje hidroelektrane Buk- Bijela. Studiju je izradio konzorcijum koji čine ViZ zaštita iz Banjaluke, Energoprojekt Hidro inženjering iz Beograda, Zavod za vodoprivredu iz Bijeljine i ECO Energy Consulting iz Podgorice.

Jedan od priloga ove studije odnosi se na prekogranični uticaj HE Buk-Bijela na životnu sredinu Crne Gore. U njegovom rezimeu se navodi da se može zaključiti da izgradnja HE “neće imati značajan negativan uticaj na životnu sredinu u prekograničnim područjima Crne Gore. Uticaj je uglavnom u okvirima koji se manifestuju radom HE Piva”.

I pored navodnog nultog uticaja, zbog obaveza predviđenih međunarodnim konvencijama, planirane su konsultacije sa crnogorskom stranom uz redovno obavljanje monitoringa. U tom se dokumentu upućuje i kritika crnogorskim vlastima da nijesu sarađivali tokom izrade Studije i Separata koji se odnosi na prekogranični uticaj na Crnu Goru. Kaže se da te aktivnosti “nisu bile praćene na odgovarajućem nivou od strane Crne Gore, iako se radi o proceduri koju je pokrenula Crna Gora”.

Burna javna rasprava u Plužinama

Nakon što su dobili Studiju od kolega iz Republike Srpske, Ministarstvo ekologije, prostornog planiranja i urbanizma Crne Gore zakazalo je javnu raspravu 17. marta, u Plužinama. Rasprava o procjeni prekograničnog uticaja na životnu sredinu projekata izgradnje hidroelektrane Buk-Bijela bila je burna. Nakon tri sata debate, raspravu su napustili predstavnici civilnog sektora.

“Javna rasprava je bila uz par rečenica formalno otvorena od strane našeg Ministarstva ekologije, nakon čega su tokom tri sata raspravu facilitirali i vodili predstavnici investitora i stranih institucija iz Republike Srpske i Srbije, koji podržavaju projekat. Oni su davali i uzimali riječ, odgovarali, prećutno odobravajući atmosferu koja je kritičke glasove prisutnih NVO i građana, omalovažavala i ograničavala vremenski uz prekidanje, ne upozoravajući na podrugljive i neprimjerene komentare obrađivača, koji su zapravo trebali biti tu da pruže građanima stručne odgovore”, kaže za CIN-CG Nataša Kovačević, koordinatorka organizacije Bankwatch Network.

I biolog Vuk Iković za CIN-CG kaže da se “rasprava pretvorila u promociju brana na Drini i njenim pritokama, gdje su predstavnici sektora energetike iz Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Srbije aplaudirali jedni drugima i političarima”.

“Tara i Piva su crnogorske rijeke koje grade Drinu, tako da brana na Drini, koja se planira na oko 10 km od naše granice, treba da nam obezbijedi korist, a ne štetu. To nas sleduje shodno međunarodnom pravu. Ipak, o ovome nijesmo mogli čuti predstavnike Ministarstva energetike i Ministarstva ekologije, već je glavnu riječ vodio investitor. Čak ni nakon tri sata rasprave nijesmo dobili odgovore od našeg rukovodstva. To znači da rukovodstvo ćuti, dok država gubi teritoriju, to više nije neznanje, to je neodgovornost i rad za tuđe interese. Ovdje se nameće logično pitanje: Ko je i pod kojim uslovima tražio da rukovodstvo Elektroprivrede Crne Gore ćuti na štetu Crne Gore, a u korist tuđih interesa”, pita se Iković.

CIN-CG od “druge strane” nije uspio da dobije komentar o dešavanjima na raspravi, osim kratke konstatacije da se radilo o performansu i optužbi da aktivisti nijesu mogli da sačekaju i čuju odgovore na postavljena pitanja.

Iz Ministarstva ekologije zbog, kako su nam rekli, zauzetosti oko ispunjavanja EU agende, nijesu stigli da do zaključenja teksta odgovore na pitanja.

U izvještajima sa javne rasprave o tome da nikakvog negativnog uticaja na Crnu Goru neće biti, govorili su Dušan Živković, generalni direktor Elektroprivrede Srbije i Danilo Mrdak, član tima koji je učestvovao u izradi studije i profesor Univerziteta Crne Gore.

Predsjednik Opštine Plužine Slobodan Delić ukazao je da je vrijeme da se projekti počnu posmatrati kao nešto što treba da se realizuje, a ne unaprijed negativno ocjene, dok je Miro Vračar, finansijski direktor Elektroprivrede Crne Gore, naveo da projektima poput HE Buk-Bijela treba dati ozbiljan vjetar u leđa, a da se ozbiljnim pristupom otvorena pitanja mogu jednostavno prevazilaziti.

“Ocjenjujemo da bi donošenje odluke na osnovu ovako sprovedene rasprave predstavljalo kršenje propisanih procedura i time bilo pravno nevalidno, uz potencijalno teške dugoročne posljedice po zaštitu životne sredine i međunarodni kredibilitet procesa’’, navodi se u pritužbi na javnu raspravu koju su Ministarstvu ekologije, 24. marta, uputili Kovačević, Iković, Veselin Bajčeta iz Centra za nove inovacije i Jelena Popović iz Crnogorskog društva ekologa.

U Foči bez pominjanja prekograničnog uticaja

Krajem februara u Foči je održana javna rasprava na kojoj je predstavljen nacrt Studije uticaja na životnu sredinu za projekat izgradnje hidroelektrane Buk-Bijela.

“Na javnoj raspravi nije bilo riječi o mogućim negativnim uticajima na Crnu Goru”, kaže za CIN-CG ekološkinja Jelena Ivanić iz banjalučkog Centra za životnu sredinu.

“Projekat je u prošlosti više puta zaustavljan zbog zabrinutosti za kanjon rijeke Tare. Nova studija uticaja ne pruža dovoljno podataka o prekograničnim uticajima, a pored toga se i oslanja na nedokazane pretpostavke, poput ideje da bi se mladica mogla mrijestiti u Tari. Prekogranični uticaj nije dovoljno istražen i potencijalno je potcijenjen”, navodi Ivanić.

Nakon javne rasprave u Foči, koja je okupila veliki broj građana, stručnjaka i aktivista i pokazala podjelu između zagovornika i protivnika projekta, u bosansko-hercegovačkoj javnosti se vodi intenzivna rasprava o projektu HE Buk-Bijela.

“Glavne kritike odnose se na nedovoljno obrađen kumulativni uticaj, jer projekat u stvarnosti predstavlja širi sistem koji obuhvata tri velike hidroelektrane na rijeci Drini (Buk-Bijela, Foča i Paunci), 11 manjih hidroelektrana na pritokama Sutjeska, Hrčavka, Klobučarica i Jabušnica, kao i dodatnih 16 zahvata na riječnim koritima s ciljem sprječavanja taloženja sedimenta u akumulaciji dugoj oko 30 km. Studija ne prikazuje stvarni obim zahvata i zanemaruje kumulativne efekte koji bi mogli značajno promijeniti cijeli riječni sistem, uz ekološke posljedice poput fragmentacije toka rijeke, prekida migracionih puteva riba i ugrožavanja staništa mladice, koja je međunarodno zaštićena. Upitne su i predložene mjere zaštite, poput ribljih staza i poribljavanja koje su često vrlo neefikasne”, navodi Ivanić i kaže da su glavni argumenti investitora potencijalne energetske i razvojne koristi projekta, uključujući stabilnu proizvodnju električne energije i nova radna mjesta.

Studija uticaja na životnu sredinu dala je novi zamah priči o gradnji ove HE, koja je stopirana u maju 2021. zbog međudržavnih i unutrašnjih problema. Dva entiteta, Federacija BiH i Republika Srpska, nijesu riješili spor oko ovog projekta. Ustavni sud BiH je 2012. donio odluku da RS ne može samostalno raspolagati rijekom Drinom, koja ima međunarodni značaj. I dok se čeka da se međuentitetski spor riješi, u pripremne radove, prostorije za radnike i pristupne puteve, do sada je uloženo više od 20 miliona eura.

“Projekat hidroelektrane Buk-Bijela trenutno se nalazi u fazi nove procjene uticaja na životnu sredinu, ali postoje neriješena prethodna pitanja. Ključno otvoreno pitanje odnosi se na spor oko dodjele koncesije. Iako je Ustavni sud BiH utvrdio postojanje spora, nadležne institucije ga do sada nisu razriješile”, kaže Ivanić.

Ona objašnjava da potencijalni izvođači, uključujući kineske kompanije, izražavaju zabrinutost zbog neriješene pravne situacije.

“Iako se projekat formalno nalazi u proceduri, njegova realizacija je neizvjesna i zavisi od rješavanja pravnog spora”, kaže Ivanić.

Šta predviđa projekat

Izgradnja hidroelektrane Buk-Bijela zajednički je projekat Srbije i Republike Srpske, vrijedan više od 200 miliona eura, a predviđeno je da ga finansiraju elektroprivrede Srbije i Republike Srpske. Osnovano je i zajedničko preduzeće, Hidroelektroenergetski sistem Gornja Drina, a 2021. položen je i kamen-temeljac.

Elektroinženjer Milan Niković za CIN-CG kaže da je HE Buk-Bijela dio šireg plana za korišćenje hidroenergetskog potencijala rijeke Drine i njene pritoke Sutjeske, projekta hidroelektrane Gornja Drina, koji takođe uključuje tri manje elektrane (44 MW Foča, 43 MW Paunci i 44 MW Sutjeska), ukupnog kapaciteta 224 MW, godišnje proizvodnje električne energije od 871 GWh i ukupnih troškova od 390 miliona eura.

“Izgradnja HE Buk-Bijela i druge dvije planirane hidroelektrane, u sklopu planirane kaskade u gornjem toku Drine, pretvoriće taj dio rijeke u jezero dugačko skoro 30 kilometara. Akumulaciono jezero hidroelektrane Buk-Bijela planirano je u dužini oko 11,5 kilometara, sa skoro 16 miliona kubnih litara vode, s ukupnom dužinom brane po kruni od 187 metara i najvećom visinom od 57 metara”, kaže Niković za CIN-CG.

On ističe da “projekat ove hidroelektrane ne daje nikakav doprinos energetskom sistemu Crne Gore, s obzirom na to da će pomenuta hidroelektrana raditi u energetskom sistemu druge države”.

Vlada RS i “China National Aero-Technologi International Engineering Corporation” (AVIC-ENG) potpisali su u julu 2017. godine Memorandum o saradnji na izgradnji HE Buk-Bijela na reci Drini. Tokom izborne kampanje u septembru 2024. godine, tadašnji predsjednik Republike Srpske Milorad Dodik je objavio da je obezbijeđeno kompletno finansiranje za ovaj projekat od kineskih banaka i investitora.

“Projekat hidroelektrane Buk-Bijela ima potencijalne, ali sporne i različito tumačene uticaje na Crnu Goru. Ključno je da postoje dvije suprotstavljene perspektive: zvanične studije i investitori tvrde da nema negativnog uticaja, dok dio stručnjaka i ekoloških organizacija upozorava na ozbiljne rizike”, kaže Niković.

Bez ključnih podataka uz političku interpretaciju

“Planovi za izgradnju hidroelektrane Buk-Bijela na rijeci Drini ponovo su u fokusu javnosti, ali način na koji se projekat danas predstavlja otvara više pitanja nego što daje odgovora. Posebno zabrinjava činjenica da se ključni tehnički parametri, koji određuju eventualni uticaj na teritoriju Crne Gore, i dalje ne tretiraju na jasan, precizan i transparentan način”, kaže za CIN-CG hidrolog Slavko Hrvačević.

Projekat koji je bio aktuelan u vrijeme SFRJ podrazumijevao je formiranje velike akumulacije koja bi potopila 12 do 18 kilometara kanjona rijeke Tare u Crnoj Gori, kao i dio toka rijeke Pive. Vlada Crne Gore s Milom Đukanovićem na čelu, 2004. dala je načelnu saglasnost da se sa Republikom Srpskom gradi HE Buk-Bijela. Taj projekat predviđao je visoku branu čija bi akumulacija dolazila sve do ušća Tare i Pive na crnogorskoj teritoriji. Odluka je izazvala proteste više od 30 nevladinih organizacija, koje su u junu 2004. počele okupljanja pod sloganima Neću baru, hoću Taru. Skupština je u decembru iste godine usvojila Deklaraciju o zaštiti rijeke Tare kojom su trajno zabranjeni bilo kakvi zahvati ili radovi u kanjonu te rijeke...

Političari ipak nijesu odustali, pa je u martu 2024. Crna Gora dobila poziv od Dodika da se pod novim uslovima uključi u izgradnju HE Buk-Bijela. Novi projekat predviđa nižu visinu brane. Time, kako tvrde, akumulacija ne bi ulazila na teritoriju Crne Gore i ne bi imala uticaj na zaštićeno područje rijeke Tare. Tadašnji ministar energetike Crne Gore Saša Mujović bio je kategoričan u stavu da Vlada Crne Gore neće učestvovati u gradnji HE Buk-Bijela.

Prema projektu iz 1970-ih godina, HE “Buk-Bijela” je planirana sa branom i kotom uspora od 500 mnm, instalisanom snagom od oko 450 MW i procijenjenom godišnjom proizvodnjom od približno 1.068 GWh.

Hrvačević objašnjava da je sada u planu znatno manji projekat - sa kotom normalnog uspora od 434 mnm, instalisanom snagom od oko 118 MW i proizvodnjom od oko 354 GWh.

“Planirana kota normalnog uspora iznosi 434 mnm, dok je kota terena na međudržavnoj granici između Crne Gore i Bosne i Hercegovine oko 432,37 mnm. Pri tome, ova vrijednost ne predstavlja kotu dna riječnog korita, već je određena na kontaktu vode i terena pri nepoznatom protoku, što znači da stvarna kota dna može biti i niža”, navodi hidrolog.

On objašnjava da se u takvim uslovima projektovani nivo akumulacije nalazi iznad dijela terena na teritoriji Crne Gore, dok istovremeno nije poznata najniža kota dna korita na granici.

“Upravo taj podatak predstavlja osnovni ulazni parametar za svako hidrauličko modeliranje, pa bez njega nije moguće pouzdano utvrditi domet akumulacije niti isključiti njen prekogranični uticaj. Uprkos tome, iz projekta se izvodi zaključak da nema uticaja na teritoriju Crne Gore. Takav zaključak je stručno neodrživ”, ističe Hrvačević.

Bez definisane kote dna riječnog korita i bez hidrauličkih modela nije moguće odrediti stvarni domet akumulacije, utvrditi da li dolazi do plavljenja teritorije Crne Gore, procijeniti udio Crne Gore u hidropotencijalu.

“Tvrdnja o ‘nultom uticaju’ u takvim okolnostima ne predstavlja rezultat analize, već pretpostavku”, ističe hidrolog.

On dalje kritikuje zvanične ocjene Studije uticaja na životnu sredinu u kojima je konstatovano da prekogranični uticaji nijesu kvantifikovani, da zaključci o nepromijenjenom režimu voda nijesu utemeljeni na pouzdanim podacima, te da nedostaju ključni hidraulički proračuni. Pored toga, zanemaruje se i očekivani efekat usporavanja toka, koji neminovno dovodi do taloženja nanosa u zoni ušća rijeka Tara i Piva, što može dugoročno promijeniti morfologiju korita i režim voda.

“Preliminarne procjene ukazuju da bi akumulacija mogla zahvatiti oko 1,5 km toka rijeke Tare i 500-600 metara rijeke Pive, ali bez detaljnih modela i dalje se radi o indikativnim vrijednostima. U takvim okolnostima, insistiranje na realizaciji projekta bez dodatnih istraživanja i bez punog uključivanja Crne Gore predstavlja ozbiljan stručni i institucionalni rizik. Na kraju, bez precizno utvrđenih ključnih kota i pouzdanih hidrauličkih analiza, tvrdnja o ‘nultom uticaju’ ne može se smatrati stručno utemeljenom, već prije svega političkom interpretacijom”, upozorava Hrvačević.

Međunarodna dimenzija

Nakon što je 2012. godine u BiH, bez obavještenja Crne Gore, ponovo pokrenut projekat HE Buk-Bijela, Crna Gora je 2013. kontaktirala susjednu zemlju, inicirala direktne konsultacije, inicirala javnu raspravu u Crnoj Gori i formirala nacionalnu komisiju.

Nakon trogodišnje pauze, 2017. godine BiH nastavlja sa projektom bez sprovođenja nove procjene uticaja na životnu sredinu. Tada je u svom podnesku Komitetu za implementaciju Espo konvencije (Komitetu) Crna Gora navela da je BiH u skladu sa Espo konvencijom propustila da učini sljedeće: da obavijesti Crnu Goru o predloženoj aktivnosti; da Crnoj Gori da mogućnost da učestvuje u povezanoj procjeni uticaja na životnu sredinu i da pruži Crnoj Gori relevantne informacije na sopstvenu inicijativu. Crna Gora je navela nepoštovanje Protokola od strane BiH u pogledu izostanka prekograničnih konsultacija u vezi sa planiranjem hidroenergetskog sistema Gornje Drine (uključujući izbor strateškog partnera).

Crna Gora je u svom podnesku projektovala sljedeće štetne uticaje: prodiranje akumulacije na teritoriju Crne Gore tokom njenog normalnog i maksimalnog nivoa kote; promjene temperature vode i koncentracije kiseonika; nemogućnost ribe u rijeci Tari da dostigne svoja mrestilišta; naknadni pad nivoa ribljih zaliha, uključujući i za ugroženog dunavskog lososa. Posebno je ukazano da rijeka Tara, u kanjonskom području, zbog veoma turbulentnog rečnog sistema i ograničenog broja pristupačnih pritoka može da obezbijedi veoma malo staništa za mrešćenje i razmnožavanje nekih od najznačajnijih vrsta riba.

U odluci Komiteta iz decembra 2023. konstatovani su brojni propusti koje je BiH tokom pripreme projekta napravila prema Crnoj Gori. Na osnovu odluke Komiteta za implementaciju Espo konvencije, BiH, odnosno RS, je uradila novu procjenu uticaja na životnu sredinu, sa dijelom koji se odnosi na prekogranični uticaj.

Na sjednici Odbora za svjetsku baštinu UNESCO, 2023. godine usvojena je odluka kojom se BiH obavezuje da procijeni potencijalni uticaj projekta Buk-Bijela na visoke prirodne vrijednosti Durmitora i na rijeku Taru.

“UNESCO nije komentarisao novu Studiju o procjeni uticaja na životnu sredinu, ali je 2025. ponovio svoj zahtjev da se ova procjena uticaja provede u skladu sa Smjernicama i priručnikom za procjenu uticaja u kontekstu svjetske baštine, osiguravajući da se svi potencijalni uticaji na lokalitet temeljito procijene i dostave Centru svjetske baštine na pregled prije donošenja bilo kakvih nepovratnih odluka”, kaže za CIN-CG Pipa Galop, stručnjakinja za energetiku u Jugoistočnoj Evropi u sklopu mreže CEE Bankwatch.

Ona upozorava da UNESCO, kao i EU Direktiva o Espoo konvencija, naglašavaju važnost iskrene konsultacije sa javnošću.

“To ovdje nije bilo slučaj jer na javnim raspravama u Plužinama i Foči, autori studije nisu dozvolili ozbiljnu diskusiju o uticajima projekta, već su upućivali neugodne i čak prijeteće komentare onima koji su davali kritičke komentare na studiju. Ovo je apsolutno neprihvatljivo i znači da proces nije sproveden u skladu ni sa standardima UNESCO-a, niti sa Direktivom EU o procjeni uticaja na životnu sredinu”, naglašava Galop.

Kovačević upozorava da postoji realan rizik po UNESCO status područja Nacionalni park Durmitor, koji je dio UNESCO svjetske baštine, posebno jer je 45. sjednica UNESCO Komiteta jasno naložila Bosni i Hercegovini da sprovede detaljnu ažuriranu procjenu uticaja na Durmitor i Taru, uz obaveznu blisku konsultaciju s Crnom Gorom.

“Komitet je upozorio da projekat Buk-Bijela, zajedno sa planiranim HE Foča i Paunci, može narušiti ‘visoke prirodne vrijednosti’ ovih područja i kontinuitet riječnog ekosistema”, kaže Kovačević.

Kritike studije

Iz nevladinih organizacija upozoravaju da ni nova dokumentacija o HE Buk-Bijela nije pripremljena u standardizovanom UNESCO formatu koji nalaže detaljnu i strukturiranu procjenu prema smjernicama za Svjetsku baštinu, već je uticaj na UNESCO baštinu pomenut samo površno, bez kompletne metodologije koju Komitet traži.

“Zbog ovakvog pristupa, Crna Gora ne štiti dovoljno svoje interese, iako ima pravo i obavezu da insistira na punoj, međunarodno validnoj procjeni uticaja, reakcije su trenutno blaže od potrebnih”, ističe Kovačević.

Dodatno zabrinjava činjenica da je tokom javne rasprave u Plužinama navedeno da rijeka Tara predstavlja samo dio MAB područja, te da stoga dodatna procjena nije potrebna, kaže za CIN-CG Jelena Popović iz Crnogorskog društva ekologa.

“Ovakvo tumačenje ukazuje na pogrešno razumijevanje postojećeg obima i značaja UNESCO zaštićenih područja, kao i na nedovoljno sagledavanje potencijalnih uticaja projekta na njihovu ekološku cjelovitost i funkcionalni integritet”.

Ona upozorava da ovako pripremljena Studija ne zadovoljava osnovne međunarodne i evropske standarde procjene uticaja na životnu sredinu. U tom smislu, ovako pripremljena Studija ne može predstavljati adekvatnu osnovu za donošenje informisane odluke o projektu.

U slučaju da se izgradi hidroelektrana Buk-Bijela na Drini, Crna Gora bi izgubila dio svoje teritorije, izgubila bi dio Tare i Pive, domaćinstva koja se bave raftingom, seoskim turizmom i drugim djelatnostima na Tari i Drini više ne bi mogla da žive od tog posla”, kaže Iković, dodajući da su podaci nepotpuni - pa po jednim procjenama gubimo 700 metara Tare, po drugim najmanje 1.500, a po trećoj procjeni mnogo više.

“Naravno, najveći negativni uticaj je nestajanje rijeka i njihovog živog svijeta. Brana nije samo zid, to je prekid života u rijeci. Jedna barijera znači presječenu migraciju riba zauvijek... Da podsjetim da je najvažnije područje mladice gornja Drina sa Tarom, Sutjeskom i Ćehotinom koje čine 30 odsto njenog svjetskog rasprostranjenja”, navodi Iković.

On podsjeća da je Crna Gora primala naknadu od proizvodnje električne enegrije iz Bilećkog jezera, koje se dijelom puni vodom iz Crne Gore.

Ta naknada je isplaćivana do urušavanja Jugoslavije, a koja je dogovorena da se ponovo isplaćuje 2024. godine.

“Na sličan način bi trebalo da se za početak govori i o elektrani Buk-Bijela i o koristi koja pripada Crnoj Gori. Međutim, ni do tog dijela nijesmo došli na javnoj raspravi jer predstavnici investitora, umjesto da nam daju pojašnjenja, poručili su nam da pročitamo njihovu studiju, a nakon toga da ne pravimo performanse”, kaže Iković.

( Peđa Nikolić )