Šta ako su Tramp i Netanjahu spasili Islamsku Republiku

Jedanaesti februar za ajatolaha Alija Hameneija bio je prilično sumoran jubilej. Tog datuma navršilo se 47 godina od Islamske revolucije u Iranu, koja je srušila šahov režim, ali nije bilo mnogo razloga za slavlje. Kao vrhovni vođa Islamske Republike Iran od 1989. godine, Hamenei je mjesec dana ranije naredio brutalni obračun sa protestima bez presedana, u kojem je, tokom represije koja je uslijedila, ubijeno najmanje 7.000 ljudi. Zbog toga je režim ajatolaha ozbiljno diskreditovan. Tome je dodatno doprinijela činjenica da je Hamenei razmatrao da za svog nasljednika postavi sina Modžtabu, usred žestokih unutrašnjih sukoba među frakcijama u okviru Korpusa islamske revolucionarne garde (IRGC).

Istog dana, predsjednik Sjedinjenih Država Donald Tramp primio je izraelskog premijera Benjamina Netanjahua po šesti put otkako se vratio u Bijelu kuću u januaru 2025. godine. Dvojica lidera saglasila su se o planu pokretanja vojne kampanje protiv Irana, dok su istovremeno Trampovi izaslanici održavali privid pregovora sa Teheranom.

Američko-izraelska ofanziva započela je mogućnošću eliminacije ajatolaha Hameneija i pripadnika njegovog najužeg kruga u subotu ujutro, 28. februara. Mada je režim ostao bez vrha i potom pretrpio dodatne teške udarce tokom proteklog mjeseca, sada se čini da se, na neki način, regenerisao u uslovima aktuelne konfrontacije. Šta ako su Tramp i Netanjahu, pokušavajući da ga sruše, zapravo spasili Islamsku Republiku Iran?

Presedan iz 1980. godine

Ovakav, naizgled paradoksalan ishod mogao se naslutiti već kroz presedan iz septembra 1980. godine, kada je Irak izvršio invaziju na Iran. Sadam Husein, tadašnji apsolutni vladar Iraka, bio je uvjeren da će se Islamska Republika Iran brzo srušiti, oslabljena unutrašnjim frakcijskim borbama, domaćim terorizmom i kurdskom pobunom. Institucije novog režima, uspostavljene tokom prethodnih mjeseci u atmosferi stalne krize, još su bile krhke.

Ipak, talas nacionalnog jedinstva došao je da spasi režim ajatolaha Homeinija. Iranski piloti, obučavani od strane američkih instruktora u vrijeme šaha, pokrenuli su smjelu vazdušnu kontraofanzivu na iračkoj teritoriji, dok su dobrovoljci, podstaknuti islamističkom propagandom, masovno pristizali u regrutne centre.

Taj patriotski zanos ojačao je oružano krilo režima, Korpus islamske revolucionarne garde (IRGC), čija je ideološka mobilizacija ubrzo zasjenila rezultate regularne vojske. Kako Ujedinjene nacije nijesu osudile iračku agresiju, Islamska Republika Iran uspjela je da sukob predstavi kao dvoboj između sebe i međunarodnog "bezbožništva", dok je istovremeno diskretno dobijala značajnu podršku od Izraela.

Brza pobjeda o kojoj je Husein sanjao pretvorila se u rat iscrpljivanja, pri čemu su iranske trupe u julu 1982. godine prešle u Irak. Taj preokret u korist Teherana nije se pokazao ništa odlučnijim od početne iračke ofanzive, pa je još šest godina sukoba proteklo prije nego što je uspostavljen status kvo. Prije smrti, u junu 1989. godine, Homeini je uspio da pripremi proces sopstvenog nasljeđivanja, imenovanjem Hameneija. Time je obezbijedio opstanak režima koji je osnovao, dajući prednost političkoj lojalnosti nad religijskom harizmom.

Sve iluzije o brzoj vojnoj pobjedi morale su biti razbijene i u Gazi. Kao što sam upozorio još u oktobru 2023. godine, izraelska vojna kampanja, naročito bez ikakve političke perspektive, nosila je rizik da omogući Hamasu da "opstane u Gazi, čak i na zgarištu". Dvije i po godine kasnije, rat uništenja ostavio je zastrašujući broj ljudskih žrtava i ogromna materijalna razaranja.

Dok izraelska vojska kontroliše više od polovine palestinske enklave, Hamas i dalje čvrsto drži ostatak teritorije, gdje skoro dva miliona ljudi živi zbijeno u gotovo nepodnošljivim uslovima. Iako je Izrael likvidirao desetine lidera Hamasa i stotine njegovih pripadnika, sposobnost islamističkog pokreta da obnovi svoje snage nije značajno umanjena. Netanjahu, u međuvremenu, nije odstupio od odbijanja da podrži kredibilnu palestinsku alternativu Hamasu, čime je toj grupi ostavio širom otvoren politički prostor.

Ako Izrael nije uspio da eliminiše Hamas iz Pojasa Gaze, teritorije od 365 kvadratnih kilometara, uprkos opsadi i bombardovanju sa svih strana, teško je vidjeti kako bi zajednička američko-izraelska kampanja mogla uspjeti u rušenju Islamske Republike Iran, zemlje tri puta veće od Francuske. Nakon što je u početku zahtijevao bezuslovnu predaju, Tramp sada djeluje kao da računa na scenario sličan venecuelanskom, nadajući se da će iz pozicije snage postići "dogovor" sa obezglavljenim i oslabljenim režimom.

Međutim, frakcije Korpusa islamske revolucionarne garde ujedinile su se oko ajatolaha Modžtabe Hameneija, čime su podržale dinastičko nasljeđivanje, u ime "mučeništva" prethodnog vrhovnog vođe. I u Gazi i u Iranu, period rata i žalosti išao je naruku islamističkoj vlasti, dok je žeđ ljudi za osvetom obezbjeđivala stalan priliv novih regruta. I u Iranu i u Palestini, civilno stanovništvo platilo je najvišu cijenu zbog sljepila Sjedinjenih Država i Izraela.

Autor je istoričar i profesor na Sciences Po u Parizu

Tekst je preuzet iz Monda

Prevod: N. B.

( Žan-Pjer Filju )