Novi ultimatum NATO saveznicima?

Dok rat između SAD i Irana produbljuje podjele među zapadnim saveznicima i pojačava pritisak Vašingtona na NATO - od zahtjeva za konkretnu pomoć u Hormuškom moreuzu do izvještaja o mogućoj preraspodjeli američkih trupa u Evropi - generalni sekretar Alijanse Mark Rute nastoji da ublaži tenzije i održi odnose s Donaldom Trampom.

Nakon što je Tramp na privatnom sastanku sa Ruteom izrazio svoje nezadovoljstvo, a u kasnijoj objavi ponovio da “NATO nije bio tu kada nam je bio potreban”, generalni sekretar Alijanse juče je obavijestio neke prijestonice da predsjednik SAD želi konkretna obećanja u narednih nekoliko dana o pomoći u obezbjeđivanju Hormuškog moreuza.

“Generalni sekretar je u kontaktu sa saveznicima povodom svojih razgovora u Vašingtonu”, izjavila je u četvrtak portparolka NATO-a Alison Hart. “Jasno je da SAD očekuju konkretna obećanja i djelovanje kako bi se obezbijedila sloboda plovidbe kroz Hormuški moreuz”, dodala je.

Nije, međutim, jasno da li se ovi zahtjevi mogu tumačiti kao svojevrsni ultimatum saveznicima, niti kakve bi posljedice mogle uslijediti ukoliko ne budu ispunjeni.

Rute je juče kazao da zemlje članice rade sve što je Tramp tražio kako bi ojačale vojni savez, iako su neke od njih u početku bile “pomalo spore” u pružanju podrške SAD tokom rata s Iranom. “Kada je došlo vrijeme da se obezbijedi logistička i druga podrška koja je SAD bila potrebna u Iranu, neki saveznici su, blago rečeno, bili pomalo spori. Istine radi, bili su i pomalo iznenađeni. Da bi sačuvao faktor iznenađenja za početne udare, predsjednik Tramp odlučio je da unaprijed ne obavještava saveznike”, rekao je Rute tokom govora u Vašingtonu.

“Ali ono što danas vidim, kada pogledam širom Evrope, jeste da saveznici pružaju ogromnu podršku”, dodao je. “Gotovo bez izuzetka, saveznici rade sve što SAD traže. Čuli su zahtjeve predsjednika Trampa i na njih odgovaraju.”

NATO bi bio spreman da igra ulogu u mogućoj misiji u Hormuškom moreuzu ukoliko bude mogao to da učini, rekao je Rute i dodao “ako NATO može da pomogne, onda očigledno nema razloga da ne bude od pomoći”.

Britanija predvodi grupu od oko 40 zemalja koje nastoje da osmisle vojni i diplomatski plan za ponovno otvaranje i zaštitu Hormuškog moreuza, ali malo je naznaka da bi to moglo donijeti bilo kakav skori pomak. Francuski predsjednik Emanuel Makron rekao je u srijedu da oko 15 zemalja planira da olakša ponovno uspostavljanje plovidbe kroz moreuz.

Francuski ministar vanjskih poslova Žan-Noel Baro rekao je u četvrtak da Hormuški moreuz neće moći u potpunosti da bude ponovo otvoren dok ne bude postignut trajan sporazum između SAD i Irana, dok su Italija i Britanija ocijenile da je neprihvatljiv stav Irana da bi mogao da naplaćuje taksu za prolazak kroz moreuz.

Gotovo bez izuzetka, saveznici rade sve što SAD traže. Čuli su zahtjeve predsjednika Trampa i na njih odgovaraju, kazao je Rute

“Imamo tekući proces u vezi s Hormuškim moreuzom, koji je u velikoj mjeri nepovezan s onim što se juče dogodilo u Bijeloj kući”, rekao je za Rojters evropski diplomata, koji je želio da ostane anoniman.

“Znamo da na američkoj strani postoji hitnost i znamo da Rute pokušava da se postavi tako da bude od pomoći u tom razgovoru. Spremni smo da pošaljemo prave signale, pa čak i da kasnije preduzmemo odgovarajuće poteze. Ali, na kraju, problem nije u tome da se udovolji SAD, već da se uspostave pravi uslovi”, dodao je diplomata.

Njemački kancelar Fridrih Merc rekao je juče da ne želi da američko-iranski rat dodatno optereti odnose između SAD i njihovih evropskih partnera u NATO-u. “Ne želimo - ja ne želim - da se NATO podijeli. NATO je garant naše bezbjednosti, uključujući i prije svega u Evropi”, rekao je on obraćajući se novinarima.

Dodao je da je u telefonskom razgovoru ohrabrio Trampa da hitno nastavi pregovore s Iranom.

Holanđanin Rute, koji je u Evropi poznat kao “Trampov šaptač” i koji se suočavao s kritikama zbog čestih pohvala na račun američkog lidera, rekao je juče da je “Trampova posvećenost napretku preokrenula više od jedne generacije stagnacije i propadanja, podsjećajući Evropu da vrijednosti moraju biti potkrijepljene tvrdom moći”.

U intervjuu za CNN u srijedu Rute je kazao da je Tramp “očigledno razočaran mnogim saveznicima u NATO-u, i mogu da razumijem njegov stav”. Na pitanje da li je svijet bezbjedniji zahvaljujući američko-izraelskom ratu, Rute je odgovorio: “Apsolutno.”

Predsjednik SAD više puta je NATO nazivao “tigrom od papira” i prijetio povlačenjem iz 32-članog transatlantskog saveza, tvrdeći da su se evropski saveznici Vašingtona oslanjali na američke bezbjednosne garancije, dok su pružali nedovoljnu podršku američko-izraelskoj kampanji bombardovanja Irana.

Vol strit žurnal je ove nedjelje objavio, pozivajući se na zvaničnike američke administracije, da Bijela kuća razmatra plan da kazni pojedine članice NATO saveza za koje predsjednik Tramp smatra da nijesu bile od pomoći SAD i Izraelu tokom rata s Iranom.

Predlog bi podrazumijevao premještanje američkih trupa iz zemalja članica Saveza koje se smatraju nekorisnim za ratne napore protiv Irana i njihovo raspoređivanje u zemljama koje su pružile veću podršku. Taj prijedlog bio bi daleko blaži od nedavnih prijetnji Trampa da će u potpunosti povući SAD iz saveza, što po zakonu ne može učiniti bez Kongresa.

Plan, o kojem se posljednjih sedmica raspravljalo i koji je dobio podršku među visokim zvaničnicima administracije, još je u ranoj fazi razrade i jedan je od nekoliko koje Bijela kuća razmatra kako bi kaznila NATO, navodi Vold strit žurnal.

SAD imaju oko 84.000 vojnika raspoređenih širom Evrope, iako tačan broj varira zbog vojnih vježbi i rotacionih raspoređivanja. Američke baze u Evropi služe kao ključna tačka za globalne vojne operacije SAD, a istovremeno zemlji domaćinu donose i ekonomsku korist kroz ulaganja. Baze u istočnoj Evropi takođe služe kao sredstvo odvraćanja Rusije.

U intervjuu za CNN Rute je odbio je da potvrdi izvještaje da Tramp razmatra povlačenje američkih trupa iz evropskih zemalja koje ne podržavaju rat.

Osim premještanja trupa, plan bi mogao da obuhvati i zatvaranje američke baze u najmanje jednoj od evropskih zemalja, moguće u Španiji ili Njemačkoj, kazala su za američki list dvojica zvaničnika administracije.

Među zemljama koje bi mogle imati koristi, jer se smatraju saveznički nastrojenim, nalaze se Poljska, Rumunija, Litvanija i Grčka, rekli su zvaničnici. Te istočnoevropske zemlje imaju neke od najviših stopa izdvajanja za odbranu u savezu i bile su među prvima koje su signalizirale da bi podržale međunarodnu koaliciju za nadzor Hormuškog moreuza. Nakon izbijanja rata, Rumunija je brzo odobrila zahtjeve SAD da se njene baze stave na raspolaganje američkom ratnom vazduhoplovstvu.

Trampov gnjev je, kako navodi agencija Asošiejtid pres, prvenstveno usmjeren na Španiju i Francusku. Španija je zatvorila svoj vazdušni prostor za američke avione uključene u rat protiv Irana i odbila da američkim snagama omogući da u te svrhe koristi vojne baze na njenoj teritoriji.

Nakon što je proglašeno dvonedjeljno primirje, španski premijer Pedro Sančez objavio je na mreži X da njegova vlada “neće aplaudirati onima koji pale svijet samo zato što se pojave s kantom vode”. “Ono što je sada potrebno jesu diplomatija, međunarodna zakonitost i MIR”, dodao je.

Francuska je bila kritična, insistirajući na tome da je rat pokrenut bez poštovanja međunarodnog prava i da Pariz o tome nikada nije bio konsultovan. Nisu uvedena opšta ograničenja za korišćenje zajedničkih baza niti njenog vazdušnog prostora, ali su francuske vlasti saopštile da o tome odlučuju od slučaja do slučaja.

( N.B. )