Šta je Ranković govorio o događaju u Baru

Nastavak jučerašnjeg teksta "Ko je odgovoran: od optužbi do ćutnje"

Iz konteksta se može naslutiti da se radi o istrazi, koju je sprovodio general Boško Đuričković, koji je ostao nepoznat do današnjeg dana, jer Đuričković u svojim sjećanjima, objelodanjenim 1990, niti navodi po čijoj naredbi je pravljen izvještaj, niti kome je dostavljen, niti šta je sadržavao. Da li je neka "kopija" ovoga izvještaja ostala kod Masoničića, možemo saznati samo ako se jednog dana pojavi njegova ("pripremljena"?) knjiga o ovom događaju. No, i pored toga, Masoničić je tvrdio da je "imao uvid u dokumenta sa saslušanja aktera barske tragedije i da su smijenjeni dotadašnji komandant X Crnogorske brigade, Gašo Marković, kao i politički komesar, komandanti bataljona i četa, čak i puškomitraljesci". Ovo bi bila nedvosmislena potvrda toga da se rukovodstvo brigade nije smatralo "bezgrešnim" u ovim događanjima. Međutim, ukazujući ili "pravdajući" učešće stanovnika Bara u ovom zločinu, Masoničić podsjeća "da je po izbijanju rata veliki broj Crnogoraca koji su bili kolonisti na Kosovu, naročito na Metohiji, pobjegao odatle, a italijanski okupator im nije dozvolio da se rasture po svojim rodnim mjestima širom Crne Gore, već je oko 400 porodica kolonista bilo smješteno u Baru. Masoničić misli da je prisutstvo ovih ljudi pojačalo antialbansko raspoloženje i kod stalnih mještana Bara i stvorilo pogodnu atmosferu da se kod nekih ljudi pomisli i na osvetu, ali ne samo prema nekim Albancima koji su činili zlo, već prema Albancima uopšte. Albanske regrute u Baru nijesu masakrirali samo pripadnici X Crnogorske brigade, već i civili, obični građani koji su imali oružje".[1]

Iako je Masoničićeva "argumentacija" činjenično održiva, logički je teško prihvatljiva. Posebno ako se ima na umu da je nakon sprovedene "istrage" i smjene (?), koju niko ne spominje, komandanta brigade Gaša Markovića na njegovo mjesto postavljen njegov zamjenik Nikola Živković. Prema citiranom sjećanju Vasa Markova Vujovića, zamjenik komandanta Nikola Živković (1912-1980) bio je sve vrijeme događaja u zgradi "Monopola" gdje se dogodio najveći pokolj. Ono što dodatno iziskuje pažnju je činjenica da je Nikola Živković bio potomak kolonista iz Metohije. "Kapitulacija bivše jugoslovenske vojske u aprilskom ratu zatekla ga je na albanskom frontu, odakle se pod punom ratnom opremom vratio u rodni kraj (selo Kupinovo, u blizini manastira Ostrog), gdje su mu roditelji iz Metohije (selo Kruševac u okolini Peći) bili izbjegli pred fašističkim terorom".[2] Ni u njegovoj sažetoj biografiji se ne spominje vrijeme i razlog njegovog imenovanja za komandanta brigade, ali se na osnovu drugih dokumenata nedvosmisleno može konstatovati da je to urađeno nakon zločina, koji se zbio 31. marta 1945. Treba takođe napomenuti da izuzev onoga što je zapisao Vaso Markov Vujović o njegovom ponašanju u ovom događaju nema drugih dokumenata.

Istovremeno, dužni smo ukazati da je o ovom zločinu informaciju posjedovao tadašnji vojni i politički vrh Jugoslavije. Za Titovu reakciju bismo morali sačekati nova dokumenta, posebno izvještaj komisije koja je osnovana i vršila istragu nakon događaja. No, više nego zanimljiva je reakcija Aleksandra Rankovića ("ikone srpskog nacionalizma" - Nikolić) i tada, vjerovatno, najuticajnijeg člana KPJ iz Srbije. Naime, na osnivačkom kongresu KP Srbije, koji je održan samo mjesec dana nakon zločina u Baru (8-12. maja 1945). Na kongresu je isticano da se "pred Komunističkom partijom Srbije kao osnovni zadatak postavlja borba protiv šovinističkih i hegemonističkih tendencija i to uglavnom velikosrpskih, borba za bratski odnos među svim nacionalnim grupama koje žive u Srbiji, Vojvodini, na Kosovu i Metohiji, borba za potpuno ostvarenje nacionalnih prava svih nacionalnih manjina". [3]

Aleksandar Ranković je u svom govoru istakao sljedeće: "Mi bismo pogrešili ako ovde na ovom partijskom sastanku ne bismo naveli izvesne strašne greške, koje su počinjene baš prema Šiptarima, o kojima smo ovde govorili. Vi znate da je na Kosovu i Metohiji postavljen zadatak mobilizacije. Ta mobilizacija je sprovedena, ali partijska organizacija, partijsko rukovodstvo na Kosovu i Metohiji nije preduzelo sve mere da se obezbedi pravilna mobilizacija, nego da se javljaju dobrovoljno u našu vojsku, da shvate da je njihova dužnost da se odazovu pozivu naše armije i da učestvuju u borbi protiv okupatora i domaćih izdajnika. Dogodile su se stvari takve koje najbolje govore o šovinizmu o lokalpatriotizmu i uopšte nepravilnom odnosu komunista prema masama. Prilikom sprovođenja jednog broja Šiptara za popunjavanje jedinica IV armije izbio je jedan incident, koji nije bio takav da se nije mogao lokalizovati. Ja neću ulaziti u detalje. Jedan Šiptar naljutio se na jednog sprovodnika, skinuo pušku i ubio ga. Dakle, ubio je našeg druga borca. To je primer na kojem se moramo učiti i mi koji radimo u vojsci i mi koji radimo na terenu. Ja mislim da je takva stvar, koja nam nanosi velike štete, koja ruši ugled, ne samo naše vojske, nego i naše partije, ruši ugled naših rukovodilaca. Drugi slučaj, koji je opet posledica birokratizma, jeste da su neki Šiptari iz tog transporta, smešteni u prostorijama gde je ranije bio neki magacin, barutana. I tu se ugušilo 130 ljudi… Šiptari su izgubili poverenje. To je jasno i nisu ga izgubili samo zbog toga što su osetili na svojoj koži staru Jugoslaviju, nego su ga izgubili i zbog grešaka koje prave naši rukovodioci prema njima. Sve je ovo moglo biti izbegnuto, samo da je naše rukovodstvo na Kosovu izvršilo pravilnu mobilizaciju i izvršilo pravilan transport tih vojnika".

Svaki objektivni analitičar bi ukazao na sljedeće bitne činjenice koje su iskazane u ovom govoru. Prva, Aleksandar Ranković nije bio neko ko bi neodgovorno govorio o ovom događaju, da nije bio informisan kao načelnik OZNE za Jugoslaviju (osnovana 13. maja 1944). Drugo je pitanje mjesta i sudbine dostavljenog izvještaja. Drugo, Ranković pominje neke detalje koje ne nalazimo kod drugih aktera događaja. ("Ali naši drugovi rukovodioci umesto da čitavu stvar reše tako da ne razvijaju sukob, oni su hteli da ih kazne, hteli su da primene represalije, hteli su da streljaju 40 Šiptara za jednog borca. Izbile su bune. Neki Šiptari su počeli da bacaju bombe. To je možda bilo nekoliko bombi. Ali naši rukovodioci su otvorili vatru i ubili 300 Šiptara".[4] (podvukao R. Š.)) Ne sumnjamo da je ovo, izrečeno mjesec dana nakon događaja, osnovano i da to objašnjava elemente pobune među regrutima kroz pojave bacanja bombi, otimanja oružja (Vujović), do stalnog pominjanja "strijeljanja" od preživjelih regruta. Uz to, i ovaj primjer nakaradnog poimanja "osvete" od strane Crnogoraca u XX vijeku nije bio usamljen u pravdanju zločina (primjer Šahovići i drugo).

S druge strane, nigdje ne nailazimo, nego samo kod Rankovića, da se za ubistvo"našeg borca" htjeli da izvrše kolektivnu odmazdu strijeljanjem 40 boraca. Zašto baš toliko i da li je lov na nenaoružane Albance, duž čitavog barskog polja od Monopola do Starog Bara, doživljen kod istih kao"strijeljanje" može se naslutiti iz sjećanja preživjelih regruta. Ko je bio taj "naš borac i pod kakvim okolnostima je stradao". Radi se o borcu II bataljona Dabanović Sava Božu koji je ubijen u mjestu njegovog rođenja (Kurilo, 31. marta 1945). Činjenica da se radilo o mještaninu Bara, koji je imao nepunih 28 godina, koji je po svjedočenju jednih: "Jedan Kosovac neprimjetno priskoči ka našen sprovodniku, otkine mu kaiš od puške, i u toliko priskoči u pomoć drugi Kosovac, otmu pušku našem sprovodniku i ubiju ga. U toliko odmah priskoči naš drugi sprovodnik, ubije ovog Kosovca koji je ubio našeg sprovodnikaa…(..?) I tako je ovaj stroj nastavio put do Monopola i ušli su u avliju od Monopola. Ostali pristižu u grupama ali nemaju gdje da stanu i kolone staju. Ja sam ušao u avliju Monopola i vidio tamo neko komešanje" - Vujović. Tadašnji zamjenik, a potom komandant brigade, Nikola Živković, osim što konstatuje da je nakon ovog ubistva "odjednom nastalo komešanje kod Šiptara i jedan iz te grupe je bacio bombu na borce X Crnogorske brigade"[5] ne kazuje više podataka vezanih za ovaj događaj.

Đuričković pak tim povodom kazuje: "da je u vrijeme približavanja regruta Baru, za vrijeme odmora kolone 'jedan regrut Albanac ubio crnogorskog sprovodnika Dabanovića. Ostali sprovodnici nijesu uspjeli da identifikuju tog Albanca [6] jer se on umiješao u grupu ostalih regruta. O ovome su brzo obaviješteni i ostali borci X Crnogorske brigade. Taj momenat je izazvao silno ogorčenje i spremnost na energičan postupak, da ne kažem osvetu, ukoliko se što slično ponovi. Zbog toga su bili zaposjednuti položaji oko puta kojim se kolona kretala, kao i oko kruga Duvanske stanice (Monopola), gdje su mobilisani Albanci trebali da se smjeste. Kolona je najzad stigla na ulaz u Novi Bar i trebalo je ispred samog brda Volujica da skrene ulijevo, u krug koji je bio predviđen za njen smještaj. Tada je patrola izdvojila onih 16 (?), ranije osumnjičenih da je među njima i Dabanovićev ubica, i s njima krenula u Komandu mjesta radi vođenja istrage…

Nastavak sjutra

__________

[1] Nikolić Goran, nd. 110.

[2] Deseta crnogorska narodnooslobodilačka udarna brigada, Titograd 1984, 225-228.

[3] Osnivački kongres KP Srbije, Beograd 1972, str. 226.

[4] Goran Nikolić je u dodatku VIII objavio cjeloviti govor Rankovića na kongresu, str. 146.

[5] Živković 1990, str. 260; Nikolić, str. 99.

[6] Vujović, pak, tvrdi da je ubica odmah ubijen i da je u Monopol doveden onaj koji mu je pomagao.

( Prof. dr emeritus Šerbo Rastoder )