Izrael gubi najjače oslonce u Evropi

Izrael je prošle sedmice izgubio najčvršćeg saveznika u Evropi, nakon što je Viktor Orban smijenjen s vlasti u Mađarskoj, dok je Italija suspendovala ključni sporazum o odbrambenoj saradnji.

"Gardijan" piše da bi ti potezi mogli otvoriti put dugo odlaganim sankcijama protiv nasilnih naseljenika na okupiranoj Zapadnoj obali, ali i dodatno pojačati pritisak da Evropska unija (EU) preispita odnos prema Izraelu zbog ratova u Gazi i širem regionu.

"Mađarski veto je bio jedina prepreka paketu sankcija protiv nasilnih naseljenika", rekla je Maja Sion-Cidkijahu, direktorica programa za odnose Izrael-Evropa u istraživačkom centru Mitvim i predavačica na Evropskom forumu Hebrejskog univerziteta u Jerusalimu.

"Očekujem da, kada nova vlada Tise preuzme vlast, to bude među prvim pitanjima koje će EU pokušati da progura, i da će Peteru Mađaru biti lako da kaže 'da'. Netanjahu je, iz perspektive mnogih Evropljana, na pogrešnoj strani istorije i simbol Orbanove politike."

Zvaničnici EU očekuju da ožive sankcije protiv manjeg broja ekstremističkih naseljenika nakon što nova mađarska vlada preuzme dužnost narednog mjeseca. Irska, Španija i Slovenija - među najčvršćim podržavaocima palestinskog pitanja u Evropi - pozvale su na raspravu o obavezama Izraela u oblasti ljudskih prava u okviru sporazuma o pridruživanju sa EU, na današnjem sastanku ministara vanjskih poslova Unije.

"Evropska unija više ne može ostati po strani", napisali su ministri vanjskih poslova tri zemlje u pismu upućenom šefici evropske diplomatije Kaji Kalas, ukazujući na "neizdržive" uslove u Gazi i "eskalaciju nasilja nad Palestincima" na Zapadnoj obali.

Iako se sankcije protiv naseljenika uglavnom smatraju simboličnim potezom usmjerenim na malu grupu sa ograničenim vezama s Evropom, njihovo usvajanje moglo bi ojačati spremnost za razmatranje širih mjera, uključujući suspenziju djelova sporazuma koji čini osnovu odnosa EU i Izraela, piše "Gardijan".

Britanski list navodi da je EU najvažniji trgovinski partner Izraela, najpopularnija destinacija za putovanja njegovih građana i ključni izvor finansiranja naučnih istraživanja kroz program Horizont vrijedan više milijardi eura, ali da tu ekonomsku moć nikada nije uspjela da pretoči u ozbiljniji politički uticaj u Izraelu.

"Sada je ponovo otvorena rasprava o pritisku i polugama uticaja", rekao je u Briselu Martin Konečni, direktor Evropskog projekta za Bliski istok. "Ako napravite jedan korak, a situacija se ne popravi, pritisak da se napravi i sljedeći vrlo brzo ponovo raste."

Više od 390 bivših ministara, ambasadora i visokih zvaničnika EU pozvalo je Uniju prošle sedmice da u cjelini ili djelimično suspenduje Sporazum o pridruživanju između EU i Izraela.

Među potpisnicima su bivši šef evropske diplomatije Žozep Borelj, bivši švedski ministar vanjskih poslova i inspektor UN za naoružanje Hans Bliks, kao i bivša potpredsjednica Evropske komisije Margot Valstrem.

Javna peticija sa istim zahtjevom prikupila je više od milion potpisa iz svih 27 država članica, što je, kako navode njeni pokretači, čini najbrže rastućom peticijom te vrste.

EU je najvažniji trgovinski partner Izraela, najpopularnija destinacija njegovih građana i ključni izvor finansiranja naučnih istraživanja, ali tu ekonomsku moć nikada nije uspjela da pretoči u ozbiljniji politički uticaj

Zamrzavanje cijelog ili dijela Sporazuma o pridruživanju između EU i Izraela zahtijevalo bi podršku Njemačke ili Italije, jer je za to potrebna podrška "kvalifikovane većine" od najmanje 15 država članica koje predstavljaju 65 odsto stanovništva EU.

Pokušaj obustave trgovinskih odredbi prošlog septembra, kao odgovor na humanitarnu katastrofu u Gazi, nikada nije prešao taj prag. Nakon što je predsjednik SAD Donald Tramp u oktobru posredovao u dogovoru o prekidu vatre, planovi su zastali.

Pozivajući se na izvore iz EU, "Gardijan" navodi da će predstojeći razgovori između Izraela i Libana vjerovatno obuzdati bilo kakvu trenutnu akciju EU, jer su mnoge evropske zemlje oprezne po pitanju ometanja osjetljivih pregovora.

Politički zaokret Italije, nagoviješten odlukom da suspenduje sporazum o odbrambenoj saradnji, znači da bi obnovljeni predlog mogao imati veće šanse za prolaz, ističe list.

Italijanska premijerka Đorđa Meloni je bila među najbližim prijateljima Izraela u Evropi, kao jedan od nekoliko lidera krajnje desnice koji su njegovali bliske lične odnose sa izraelskim premijerom Benjaminom Netanjahuom. Ona je redovno prkosila raspoloženju javnosti u zemlji u kojoj su održani neki od najvećih protesta u Evropi protiv izraelskih ratova, i u političkom ambijentu gdje se propalestinsko raspoloženje proteže kroz čitav politički spektar, od ljevice do desnog centra.

To se zasnivalo na razdvajanju spoljne i unutrašnje politike koje više nije održivo, kaže Lorenco Kastelani, istoričar politike na rimskom Univerzitetu Luis. "Prvi put od Drugog svjetskog rata, spoljna politika je postala centralno pitanje za italijansko javno mnjenje", rekao je. "Razlog je jednostavan: ovo je sukob sa direktnim geopolitičkim i ekonomskim posljedicama za Italiju i za Evropu u cjelini."

Suspenzija memoranduma o odbrani djeluje više simbolično nego suštinski, jer je on pružao okvir za odbrambene ugovore koji će ostati na snazi, ali je poslužio kao "jasno upozorenje" Izraelu, rekao je jedan evropski diplomata.

Izrael je bio efikasan u korišćenju najbližih bilateralnih odnosa kako bi blokirao ili ublažio neprijateljsku politiku EU, u pristupu koji Sion-Cidkijahu opisuje kao "podijeli i osujeti".

On i dalje može računati na podršku dugogodišnjih saveznika, uključujući Andreja Babiša iz Češke Republike, a ako Netanjahu izgubi vlast na izborima koji se održavaju ove godine, Mađar bi mogao izgraditi bliži odnos sa njegovim nasljednikom, piše u analizi.

Ali, dodaje se, političke veze sa Izraelom postaju sve skuplje za evropske lidere. Uticaj regionalnih ratova pojačan je Netanjahuovim bliskim savezom sa Trampom, koji redovno napada Evropu, ismijava njenu kulturu i vrijednosti, podriva njenu ekonomiju, a čak je i prijetio invazijom. Mnogi Evropljani koji pozivaju na strože mjere protiv Izraela kažu da su u pitanju osnovne evropske vrijednosti, te da će izostanak reakcije podriti međunarodnu vladavinu prava.

"Odsustvo značajnih mjera protiv Izraela, u poređenju sa opsežnim sankcijama uvedenim Rusiji, izazvalo je zabrinutost zbog dvostrukih aršina i rizikuje da podrije međunarodni kredibilitet EU", rekao je Paskvale Ferara, bivši visoki italijanski diplomata i profesor.

Zabrinutost oko održavanja izraelskih savezništava u Evropi možda je doprinijela neobičnoj javnoj svađi prošle sedmice, u kojoj je izraelski ambasador u Njemačkoj Ron Prosor osudio izraelskog ministra finansija Bezalela Smotriča zbog napada na njemačkog kancelara Fridriha Merca.

Nakon što je Smotrič objavio tiradu u kojoj se osvrnuo na nacistički režim, Prosor je "nedvosmisleno osudio" te komentare, optužujući ministra za narušavanje sjećanja na Holokaust.

Sion-Cidkijahu je prokomentarisala: "Kada Izrael zavisi od tako malo zemalja, a Njemačka je glavna jer mu je Meloni okrenula leđa, taj odnos se mora čuvati."

Odsustvo značajnih mjera protiv Izraela, u poređenju sa opsežnim sankcijama uvedenim Rusiji, izazvalo je zabrinutost zbog dvostrukih aršina i rizikuje da podrije međunarodni kredibilitet EU

Od početka rata u Gazi, njemačko javno mnjenje se, kao i u Italiji, udaljilo od čvrste podrške koju vlada pruža izraelskim vlastima. Većina glasača je sada kritična prema Netanjahuovoj administraciji, ali, kako ističe "Gardijan", odgovornost Njemačke za Holokaust znači da ona nikada ne bi predvodila kritike na račun Izraela.

Merc je kritikovao nasilje i širenje naselja na okupiranoj Zapadnoj obali i uglavnom je izbjegavao formulaciju svoje prethodnice Angele Merkel da je bezbjednost Izraela "Staatsräson" ili "državni razlog" za Njemačku. Međutim, on je u jednom intervjuu prošle godine izjavio da bezbjednost Izraela ostaje u samom središtu njemačke spoljne politike.

Gubitak Orbana i distanciranje Đorđe Meloni dobili su ograničenu pažnju u Izraelu, gdje raspravama o spoljnoj politici dominiraju ratovi u Iranu i Libanu, kao i odnos sa SAD.

Prema pisanju "Gardijana", malo Izraelaca uviđa do koje mjere veze sa Evropom podupiru njihov životni standard. List navodi da je istraživanje koje je u avgustu 2025. godine sproveo istraživački centar Mitvim pokazalo da dvije trećine Izraelaca vidi EU kao protivnika, a samo 14 odsto kao prijatelja.

"Svi Izraelci znaju da zavisimo od SAD po pitanju bezbjednosti, ali ne razumiju da od Evropske unije zavisimo po pitanju ekonomije", rekla je Sion-Cidkijahu. "Uspjeli smo da diverzifikujemo trgovinu, ali EU je i dalje najveći blok u koji izvozimo i iz kojeg uvozimo."

( A.Š. )