Čuvar kotorske riznice: Arheolog Jovan Martinović, renesansna ličnost našeg vremena

Danas predstavljamo jednog od najznačajnijih crnogorskih zaštitara i stručnjaka koji je decenijama spašavao kulturnu baštinu, a svoj život posvetio ovom plemenitom pozivu.

Jovan Martinović pripada plejadi prvih crnogorskih arheologa koji su svojim neumornim radom formirali savremenu arheološku nauku u Crnoj Gori. Rođen je u Alipašinom Mostu, Sarajevo, 7. 11. 1935. godine, a umro u Kotoru, 23. 5. 2022. godine. Diplomirao je 1960. godine arheologiju na Filozofskom fakultetu Sveučilišta u Zagrebu, a magistrirao arheologiju na Katedri za klasičnu arheologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu 1967. godine sa temom Crnogorsko primorje u antičko doba. Bio je zaposlen u Pomorskom muzeju u Kotoru od 1960. do 1980. godine, gdje je obavljao funkciju direktora u periodu od 1970. do 1980. godine. Radio je od formiranja Opštinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture u Kotoru 1980. godine (transformisanom 1992. godine u Regionalni zavod za zaštitu spomenika kulture) do 2001. godine, kada je i penzionisan, a kojim je rukovodio od 1980. do 1988. godine. U periodu od 1998. do 2002. godine bio je predsjednik Savjeta Opštinske javne ustanove “Muzeji” Kotor. Posjedovao je stručno zvanje konzervatorski savjetnik. Bio je član Odbora za arheologiju Crnogorske akademije nauka i umjetnosti od 1975. godine do njegovog ukidanja 2018. godine. Bio je član uprave Arheološkog društva Jugoslavije, Muzejskog društva Crne Gore, Jugoslovenskog komiteta za ICOM, Jugoslovenske komisije za saradnju sa UNESCO-om, Društva za proučavanje i unapređenje pomorstva Jugoslavije, zatim predsjednik Opštinske SIZ kulture Kotora, zamjenik predsjednika i predsjednik Republičke SIZ kulture Crne Gore, član uprave Društva arheologa Crne Gore. Tokom svoje dugogodišnje karijere, naučnim i stručnim radom dao je ogroman doprinos proučavanju bogate arheološke i istorijske građe Boke Kotorske. Još kao student učestvovao je u nizu terenskih arheoloških istraživanja sjeverne i srednje Dalmacije. Aktivno je bio uključen u rad stručne ekipe Arheološkog instituta iz Beograda u projekat rekognosciranja crnogorskog primorja od 1964. do 1972. godine. Tokom rada u Pomorskom muzeju sarađivao je sa Republičkim zavodom za zaštitu spomenika kulture sa Cetinja u projektima na području crnogorskog primorja, poput zaštitnih iskopavanja u Budvi, na Carinama i na mozaicima u Risnu, te u pećini Spila iznad Perasta. Učestvovao je u izradi nominacionog dosijea na osnovu kojeg su Kotor i njegovo prirodno i kulturno-istorijsko područje upisani na UNESCO Listu svjetske baštine 26. oktobra 1979. godine. Prelaskom na čelo Opštinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture u Kotoru organizovao je i koordinirao rad brojnih ustanova koje su učestvovale u obnovi i revitalizaciji spomenika kulture oštećenih u katastrofalnom zemljotresu 1979. godine, kako na području Kotora pod zaštitom UNESCO-a, tako i u ostalim oblastima kotorske opštine.

Paralelno sa sanacionim radovima obavljao je arheološka istraživanja unutar i oko tih spomenika. Posebno su bila značajna njegova otkrića ranohrišćanske bazilike sa krstionicom ispod crkve Sv. Marije od rijeke u Kotoru, kao i nalaz temelja preromaničke manje crkve pored katedrale Sv. Tripuna u Kotoru. Bio je zvanični rukovodilac istraživanja međunarodno poznatog tumula Velika Gruda u Grbaljskom polju. Takođe je učestvovao u realizaciji arheološkog projekta Risan, prijestonica kraljice Teute u organizaciji Regionalnog zavoda iz Kotora i Univerziteta u Varšavi. Pored navedenih, učestvovao je i u istraživanjima arheoloških lokaliteta Mala gruda, helenističko-rimska nekropola u Budvi, Trikonhos na Topolici. Bio je koautor projekta Arheološka istraživanja, konzervacija i prezentacija Duklje iz 1997. godine, čiji je nosilac bila Crnogorska akademija nauka i umjetnosti.

Dao je veliki doprinos osnivanju Kotorskog lapidarijuma u Crkvi sv. Mihaila, otvorenog 2004. godine. Učestvovao je u projektu istraživanja Svača kao konsultant za srednjovjekovnu numizmatiku tokom 2015. godine. Objavljivanjem većeg broja naučnih i stručnih radova, kao i više monografija Martinović je ostavio neizbrisiv trag u crnogorskoj arheologiji. Tokom rada u Pomorskom muzeju objavio je veći broj članaka i rasprava iz oblasti arheologije, istorije pomorstva, istorije srednjeg vijeka i muzeologije, u Godišnjaku Pomorskog muzeja i u drugim stručnim publikacijama, poput Glasnika Odjeljenja umjetnosti CANU, Starine Crne Gore, Materijali, Prilozi povijesti umjetnosti u Dalmaciji, Novensia. U zborniku Stanje, uloga i razvoj nauke u Crnoj Gori iz 1986. godine Crnogorske akademije nauka i umjetnosti dao je veliki doprinos razumijevanju i poziciji arheologije u društvu kao koautor članka Značaj i uloga arheologije u kulturnom, društvenom i privrednom razvoju Socijalističke Republike Crne Gore. Autor je više monografija - Sto kotorskih dragulja iz 1995. godine, koja je doživjela tri izdanja, Crkvene prilike u Kotoru prve polovine XIV vijeka iz 2003, Antički natpisi u Crnoj Gori iz 2011. i 2016. godine, koautorske Epigrafike Crne Gore: latinski i italijanski kameni natpisi od IX do XVIII vijeka iz 2016. sa Tomašem Pločenikom, Socijalno-ekonomska struktura društva u Kotoru prve polovine XIV vijeka iz 2017. godine, Ostavština Venecije na Crnogorskom primorju iz 2018. godine, koja je objavljena i u drugom izdanju 2019. Dobitnik je nagrade grada Kotora “21. novembar” 1991. godine.

Kao istaknuti naučni, kulturni i javni radnik govorio je, čitao i pisao na italijanskom, francuskom, engleskom i ruskom jeziku. Služio se španskim i njemačkim, a čitao je i prevodio sa latinskog i starogrčkog jezika. Zbog svoje erudicije i posebno, ogromnog poznavanja kulturne prošlosti Kotora i Boke i istorijata pomorstva ovih krajeva, Martinović je bio nezaobilazan i izuzetno referentan sagovornik. Kao dugogodišnji turistički vodič, sa neskrivenom ljubavlju je posjetiocima iz svih krajeva svijeta, pokazivao prebogatu bokeljsku kulturno-istorijsku baštinu, plijeneći pažnju slušalaca zanimljivim izlaganjima u kojima je vješto oživljavao istorijske okolnosti nastanka kulturne baštine čiji je svjetski značaj priznao i UNESCO. Bio je dugogodišnji Kapo kotorskog karnevala, i urednik humorističko-satiričnog lista “Karampana”. Zahvaljujući njemu 1961. godine izdaje se prvi broj poslijeratne “Karampane” nakon dugogodišnjeg prekida, koja započinje svoje putovanje još 1926. godine, napunivši ove godine 100-tu godinu postojanja. Posebno se ponosio obnavljanjem ovog glasila, smatrajući njegovanje tradicionalnih vrijednosti posebnim zadatkom.

Kao svestrana ličnost bio je i graditelj brodova u boci, pisac i pjesnik, kao i počasni viceadmiral čuvene Bokeljske mornarice. Od svih njegovih veoma značajnih knjiga, mora se izdvojiti monografija Antički natpisi u Crnoj Gori. Ovo naučno djelo predstavlja bazu za proučavanje natpisa na starogrčkom i latinskom jeziku na tlu Crne Gore. Martinović je predano radio na formiranju ovog korpusa još od pedesetih godina XX vijeka i objavio ga u dva izdanja 2011. i 2016. godine zahvaljujući Matici crnogorskoj. Ovo djelo je nezaobilazno u proučavanju antičke arheologije. Koautorskom monografijom Epigrafika Crne Gore: latinski i italijanski kameni natpisi od IX do XVIII vijeka zaokružio je višemilenijumsko bitisanje pisane riječi na kamenu koja ukazuje na veoma dugu tradiciju ove vrste spomenika na području Crne Gore i njenu pripadnost civilizacijskom krugu još od najstarijih vremena. Naravno, i druge monografije moraju biti dio biblioteke stručnjaka, ukoliko žele da se bave istorijom Boke i primorja.

Kada budete prolazili kroz kotorsku riznicu diveći se njenoj raskošnoj arhitekturi sjetite se Jovice Martinovića, istinskog znalca i sanjara, koji je i dalje čuva.

(Autor je arheolog)

( Dr Dejan Gazivoda )