Nova ekonomija za 21. vijek

Uoči ovogodišnjih proljećnih sastanaka Međunarodnog monetarnog fonda (MMF) i Svetske banke (SB), jedina priča koja se probila kroz buku bila je vijest da Svjetska banka odobrava industrijsku politiku iako je decenijama nije preporučivala. I dok se veliki dio debate koja je uslijedila fokusirao na to da li je ovaj “zaokret” dobar ili loš, da li okasnio ili je opasan, malo ko je razmišljao o suštinskom pitanju: šta se zapravo promijenilo?

Banka je upravo potvrdila ono o čemu su mnogi od nas već dugo govorili: ekonomski okvir koji je promovisala od 1993. godine (kada se u izvještaju “Istočnoazijsko čudo” izjasnila protiv instrumenata industrijske politike) nije dobro poslužio zemljama u razvoju. Takve preporuke, kako je nedavno primijetio glavni ekonomista Svjetske banke Indermit Gil, “danas imaju praktičnu vrijednost kompjuterske diskete”. Ali braneći taj izvještaj, on je takođe dao do znanja koliko ovaj zaokret ostaje ograničen. Industrijska politika, po njegovom mišljenju, treba da bude “ciljana i privremena”, izuzetak u tržišno orijentisanom modelu, a ne instrument podsticanja opšte ekonomske transformacije.

Najnovije publikacije SB potvrđuju da je industrijsku politiku moguće uspješnije primjenjivati u zemljama sa različitim nivoima dohotka i institucionalnim uslovima u odnosu na ono što je dopuštao raniji konsenzus, kao i da se njen instrumentarijum ne svodi samo na carine i subvencije. Državna podrška privatnim akterima, tvrdi sada SB, treba da se pruža uz “štap i šargarepu”, uključujući i uskraćivanje finansiranja kompanijama sa lošim rezultatima. Ovaj novi stav u skladu je s našim argumentima iz knjige “The Entrepreneurial State”, kao i s našim kasnijim radovima o ulozi misija i uslovima dodjele finansiranja.

Ipak, ovi novi zaključci ne stvaraju novu ekonomiju automatski. Banka i dalje vidi državu samo kao tehničkog pomoćnika koji ispravlja tržišne greške, a ne kao stvaraoca koji oblikuje tržišta. Pitanje, međutim, nije da li vlasti treba da intervenišu u slučaju tržišnih neuspeha, već kakvu ekonomiju uopšte želimo da izgradimo. Kojim društvenim ciljevima treba da budu vođene investicije i kako institucije mogu urediti odnose između privatnog i javnog sektora tako da se vrijednost stvara kolektivno i raspodjeljuje pravično?

Posmatrano iz te perspektive, banka i dalje zaostaje, jer prostor fiskalne politike smatra fiksnim ograničenjem unutar kojeg treba optimizovati, umjesto da ga vidi kao institucionalni potencijal koji se može razvijati. U rezultatu, banka će i dalje organizovati industrijsku politiku oko konkretnih sektora i razmatranja komparativnih prednosti. Međutim, energetska tranzicija, bezbjednost vode i hrane, zdravstvo, ekonomska otpornost - nisu sektorska pitanja. Ona zahtijevaju misije koje obuhvataju čitavu ekonomiju.

Ovo je naročito važno sada kada je sama banka počela da usvaja jezik “misije”. I “Misija 300” (pristup električnoj energiji u Africi), i inicijativa Water Forward, predstavljena na proljećnim sastancima s ciljem jačanja bezbjednosti vode, namijenjene su rješavanju velikih, sistemskih, međusektorskih problema. Ali naša analiza 30 nacionalnih energetskih planova (NEC) u Africi otkrila je jaz: ambicije su sistemske, a arhitektura ostaje sektorska.

Svjetska banka nije usamljen slučaj. I u MMF-u ekonomisti potvrđuju da politika stroge fiskalne štednje i liberalizacije nije donijela očekivane rezultate. Ali ti zaključci za sada nisu doveli do odgovarajuće promjene u metodama rada.

Situaciju treba mijenjati. MMF i Svjetska banka su u središtu međunarodnog poretka čije se osnovne preporuke i dalje oslanjaju na ekonomsku teoriju koja nema uporište u empirijskim podacima iz stvarnog svijeta. A upravo od toga šta ove institucije modeluju, mjere i preporučuju zavisi kako se sprovode razvojne i makroekonomske politike širom svijeta. One pomažu da se odredi ko dobija pristup likvidnosti i pod kojim uslovima; čiji se dug smatra održivim; čije javne investicije izgledaju opravdano; čija politička autonomija treba da bude ograničena.

Bogate zemlje koje finansiraju i kontrolišu ove institucije ni same nisu zaštićene od posljedica ove ekonomske teorije. Decenijama su njene pogrešne ideje oblikovale politike u Evropi i Sjedinjenim Državama: potiskivale su javne investicije; slabile državnu službu; tretirale zarade kao trošak, a ne kao pokretač agregatne tražnje; ostavljale domaćinstva nezaštićenim pred šokovima s kojima tržišta nisu uspjela da se izbore.

Kriza pristupačnosti cijena koja je uslijedila sada se pretvorila u političku krizu. Ekonomska teorija koja je ograničila razvojnu podršku u inostranstvu (urušavajući državni kapacitet i sužavajući manevarski prostor vlada) doprinijela je usponu krajnje desnih snaga kod kuće.

Reakcija Evrope na energetski šok 2022. godine pokazala je šta je na kocki. Od 2022. do 2025. zemlje članice EU i Ujedinjeno Kraljevstvo imale su dodatne troškove od 1,8 biliona dolara, koji su u najvećoj mjeri pali na teret domaćinstava i javnih budžeta, dok su akcionari kompanija koje su podigle cijene ostvarili dobit. Španija ukazuje na alternativni put. Investicije u energetsku bezbjednost tretirala je kao misiju, a ne kao još jedan oblik subvencionisanja, i danas ta zemlja proizvodi više od polovine potrošene električne energije iz obnovljivih izvora. To joj je pomoglo da se bolje od susjednih zemalja zaštiti od novog energetskog šoka.

Da bi takva otpornost postala pravilo, a ne izuzetak, potrebna je ekonomska koncepcija koju vlasti mogu dosljedno da primjenjuju. Inicijativa “Globalna progresivna mobilizacija”, koju je organizovao premijer Španije Pedro Sančez, nedavno je okupila predstavnike progresivnih vlada iz cijelog svijeta s ciljem da se pokrene proces oblikovanja novog ekonomskog konsenzusa.

Njegovi temelji su jasni. Potrebne su nam državne institucije sposobne da investiraju, koordiniraju i regulišu tržišta u interesu društva. Potrebno nam je finansiranje usmjereno na ostvarivanje misija, a ne na pokazatelje zaduženosti, kao i pravila koja fiskalni prostor ne posmatraju kao ograničenje zadato “plafonom” koji određuje tržište, već kao rezultat produktivnih investicija. Takođe su nam potrebna mjerila vrijednosti usmjerena ka opštem dobru.

Sve ove elemente povezaće Globalni savjet za novu ekonomsku nauku za 21. vijek. Jedna od autorki ovog teksta (M. Mazzucato) postala je njegova kopredsjednica, zajedno s prvim potpredsjednikom vlade Španije, Karlosom Kuerpom. Naš cilj je da principe nove ekonomije pretvorimo u operativna načela usmjerena na pravednost, jednakost, održivost i globalnu solidarnost. Argumenti u prilog novom ekonomskom promišljanju već počinju da prevladavaju. Sada treba da pokažemo šta slijedi.

M. Mazzucato je profesorica ekonomije inovacija na Univerzitetskom koledžu London (UCL)

L. Merling je istraživačka saradnica za industrijsku strategiju u Institutu za inovacije i javni interes Univerzitetskom koledžu London (UCL)

Copyright: Project Syndicate, 2026. (prevod: N. R.)

( Mariana Mazzucato, Lara Merling )