Arheologija: Risan, od praistorije do srednjevjekovlja - Teutina prijestonica

Ukoliko se odlučite da posjetite Risan i okolinu, znajte da ćete iz pravca Nikšića ili Herceg Novog krenuti od duboke prošlosti i da je to najbolja ruta ukoliko želite da saznate više o ovom magičnom mjestu. Prvo ćete naići na informativnu tablu koja Vam ukazuje na Lipce i kada skrenete sa magistrale uskim lokalnim putem vrlo brzo ćete doći do parkinga, a kratka pješačka staza će Vas nagraditi prelijepim pogledom na prirodu i stijenu sa praistorijskim crtežima. Pažljivim posmatranjem uočićete scenu lova sa predstavama dva lovca na konjima i sedam jelena u dva niza koji su prikazani u hodu s lijeva na desno. U gornjem nizu sa lijeve strane nalazi se i predstava psa ili mladunče jelena. Pored jelena, prikazane su i četiri svastike sa zatvorenim kracima, kao simbol poštovanja Sunca. Scenu dopunjuje i predstava broda sa razvijenim jedrima. Najverovatnije se ovdje nalazilo svetilište u kome su obavljani ritualno-magijski obredi namijenjeni postizanju što bogatijeg lova povezani sa kultom božanstva plodnosti. U naučnoj javnosti su podijeljena mišljenja o periodu nastanka ovih crteža koje je otkrio čuveni Artur Evans krajem XIX vijeka. Predstave se datuju u bronzano doba (1.600-1.200. g. p. n. e.), starije gvozdeno doba (VIII v. p. n. e.), dok su najnovija istraživanja ukazala na najveću sličnost sa crtežima u Vale Kamonika u italijanskim Alpima datovanim u X v. p. n. e.

Dalje Vas put vodi ka nešto mlađem istorijskom razdoblju - u Risan, gradić sa preko hiljadu i po stanovnika, koji se nalazi u sjevernom dijelu Boke Kotorske, odnosno, u Risanskom zalivu. Danas turističko mjesto, nekada je bio ilirska prijestonica, po kojoj se u antici nazivao i Bokokotorski zaliv, Sinus Rizonicus. Kada dođete do hotela Teuta skrenite lijevo i doći ćete ispred Osnovne škole Veljko Drobnjaković, gdje Vas očekuju ostaci ilirske prijestonice i jednog od najvećih trgovačkih centara u antici na istočnoj obali Jadrana. Ilirski Rizon je upravo ovdje formiran, na desnoj obali rječice Spile, odnosno, na polju Carine i brdu iznad osnovne škole koje se naziva Gradina. Artur Evans se bavio i antičkim Risnom, dok su arheološka ispitivanja vršena još od 1930-tih godina kada je istraživana Vila Hipnosa, koja se nalazi blizu kapije Specijalne bolnice Vaso Ćuković, zatim u više kampanja tokom XX vijeka na različitim lokacijama u gradu i Carinama, dok su najnovija istraživanja trajala, sa kraćim prekidima, u kontinuitetu dvadeset tri godine. Rizon je formiran u V, odnosno IV vijeku prije nove ere prvobitno kao emporion, zatim naseobina, potom ilirska prijestonica polovinom III vijeka prije nove ere za vrijeme zagonetnog kralja Balajosa sa svojom kovnicom novca, kao i tokom kratke, ali dinamične vladavine kraljice Teute, a kasnije je moguće bio i polis tokom II vijeka prije nove ere. Nakon vođenja tri Ilirska rata i pada Ilirskog kraljevstva (168. g. p. n. e.), Risan je ušao u sastav rimske države i njegovi stanovnici su bili privilegovani u pogledu oslobađanja od svih dažbina. U vrijeme rimske vladavine, grad je najvjerovatnije imao status kolonije, što predstavlja najviši rang jednog grada u tom periodu i jedinog urbanog centra na području današnje Crne Gore sa tim statusom. Na uzvišenju Gradina, odakle se kontrolisao ulaz u ovaj dio zaliva, nalazila se akropola, dok je ispod nje izgrađeno naselje. Navedeni sistem gradnje je pod direktnim uticajem formiranja antičkih grčkih gradova sa uzvišenjem, koje služi kao utočište prilikom oružanih sukoba, i podgrađem u kome se živi tokom perioda stabilnosti. Podgrađe je zauzimalo veliki dio polja Carine, površine od oko 6 hektara, ali se ostaci grada nalaze i u podmorju, što je posljedica postepenog spuštanja jadranske obale. Arheološka istraživanja su otkrila postojanje veoma razvijenog urbanog centra. Na akropoli je postojao hram boga Medaura, zaštitnika Risna, jedinog ilirskog božanstva čije je postojanje potvrđeno kod nas. Na Gradini je postojao hram i u rimsko doba, dok je tokom srednjeg vijeka postajala crkva, a u Osmansko doba vladavine tim područjem, nalazila se džamija. Na Carinama su i danas vidljivi, na desnoj obali rijeke Spile, ostaci megalitskog bedema sa kapijom, ulicama, stambenim i trgovačkim objektima. Nešto dalje, ispod osnovne škole, u podnožju Gradine otkriven je kompleks palata, za sada istražene površine od oko 200 m². Najstariji kulturni sloj na ovom mjestu potiče iz IV vijeka prije nove ere, ali starija faza kompleksa palatâ je datovana od polovine III vijeka prije nove ere, dok je mlađa faza iz perioda vladavine kraljice Teute, koja je vladala iz Risna tokom Prvog ilirskog rata (229-228. godine p.n.e.). U starijoj fazi pronađen je megaron, prijemna dvorana vladara. Na ulazu mlađe faze palate pronađeni su pokretni nalazi koji upućuju na nakedašnje postojanje masivnih drvenih vrata sa jelenskim rogovima iznad i bronzanim zvekirima sa predstavom grčkog boga rijeka Aheloja. Nešto bliže današnjoj magistrali, u rimsko doba nalazio se forum sa ostacima stilobata u dužini od oko 20 m, odnosno, kolonade stubova koji su nekada na njemu stajali i predstavlja dio javne reprezentativne građevine ili hrama, čiji su monumentalni arhitektonski ostaci pronađeni još 1968. godine i prenijeti u prostor današnjih Rimskih mozaika. Na ovom mjestu su pronađeni i ostaci zidova i bunar iz ilirskog perioda, kada je ovdje najvjerovatnije bila agora.

U toku rimske vladavine, sada pod imenom Risinium, grad je i dalje bio prosperitetna i važna trgovačka luka, što potvrđuju brojni pokretni nalazi, kao i vila Hipnosa koja dokazuje širenje grada na lijevu obalu rijeke Spile i dalje ka jugoistoku. Da biste bolje upoznali ovaj period, pođite do čuvene Vile Hipnosa, zvanično nazvane Rimski mozaici. To je jedini arheološki lokalitet u Crnoj Gori u potpunosti prilagođen savremenoj turističkoj posjeti površine od oko 800 m² u kome se nalazi više prostorija sa mozaicima. Najljepši i najznačajniji jeste mozaik sa predstavom grčkog boga sna Hipnosa sa prelijepim koloritom. Bog sna je u centralnom medaljonu, čiju ivicu predstavlja bijeli meandar na crnoj podlozi. Medaljon je smješten u polje podijeljeno na šesnaest kvadrata ispunjenih stilizovanim pupoljcima maka. U ostalim prostorijama nalaze se crno bijeli (sivi) mozaici sa geometrijskim i floralnim ukrasima. Ovdje su izloženi veoma reprezentativni arhitektonski elementi doneseni sa foruma i manji broj antičkih pokretnih nalaza. Ovaj objekat, koji je bio aktivan od polovine II do IV vijeka, okarakterisan je kao vila urbana, ali najnoviji nalazi ukazuju da je on predstavljao antički hotel, odnosno, hospitium. U neposrednoj blizini, na prostoru današnje kapije specijalne bolnice, pronađen je još jedan potpuno očuvani mozaik sa motivom meandra i ostacima privatne rimske kuće, zbog čega je ovaj lokalitet nazvan Vila sa Meandrom. U predivnom parku ispod nalazi se Crkva Sv. Petra i Pavla iz 1601. godine i čuvena ulica Gabela u starom dijelu grada.

Dalje Vas put vodi prema Perastu i Kotoru, a nakon što izađete iz Risna dočekuje Vas srednjovjekovni manastir Banja, za koji se vjeruje da je podignut na mjestu rimskih termi. Dakle, vozeći od zapada prema istoku Risan Vas upoznaje sa lokalitetima od praistorije do srednjeg i novog vijeka. Takođe, njegovo podmorje nekada je bilo riznica amfora i druge vrste fragmenata posuda iz različitih epoha. Ogroman broj pokretnog fonda sa izvanrednim nalazima poput masivnog zlatnog prstena sa predstavom boginje Artemide, navedenih zvekira, jedinog u potpunosti očuvanog natpisa na starogrčkom jeziku iz II vijeka prije nove ere pronađenog u Crnoj Gori, poklopaca i ulomaka amfora, kalupa za livenje novca, gemâ, luksuznog i kuhinjskog posuđa, jedne od najvećih ostava novca kralja Balajosa sa preko 4500 bronzanih novčića, dovoljni su za popunjavanje muzejske zbirke. Obzirom na raznovrsnost i bogatstvo nalaza koji dokazuju da je Risan bio u više navrata prijestonica sa jedinim ilirskim kraljevskim palatama ikad pronađenim, mogući polis, pomjeranje datovanja vladavine Balajosa iz druge polovine II vijeka prije nove ere u polovinu III vijeka prije nove ere, rijedak mozaik sa predstavom boga Hipnosa, kao i jedna od najvećih ostava novca ukazuju da je neophodno oformiti naučno-istraživački centar i muzej u Risnu, a na Carinama i Gradini konačno izgraditi arheološki park.

Pored praistorijskih crteža u Lipcima, arheološki park sa jedinim ilirskim gradom kod nas zajedno sa muzejom, rimskim mozaicima, crkvom, ulicom Gabela i manastirom Banja dao bi kompletan uvid posjetiocu u razvoj različitih kultura na ovom prostoru od praistorije do srednjeg vijeka uz predivnu obalu koja bi ga još duže zadržala, a Risan bi konačno dobio zasluženu valorizaciju i ponovo vrio od živosti i raznolikosti, kao u antičko doba na vrhuncu svoje slave.

( Dejan Gazivoda )