U prkosu Moskvi, Ukrajina bira pogrešne „heroje”

Mada je bio malo poznat široj ukrajinskoj javnosti, povratak njegovih posmrtnih ostataka, obilježen velikom ceremonijom na groblju u Kijevu, predstavljao je novu fazu u ukrajinskom odnosu prema sopstvenoj prošlosti. Ponovnu sahranu Andrija Meljnika (1890–1964) i njegove supruge Sofije Fedak-Meljnik (1901–1990) nadgledao je Volodimir Zelenski 25. maja, u prisustvu brojnih zvaničnika, među kojima su bili bivši predsjednik Viktor Juščenko, šef predsjedničke administracije Kirilo Budanov i predsjednik parlamenta Ruslan Stefančuk. Opisujući Meljnika kao “veliku ukrajinsku ličnost”, Zelenski je napravio značajan korak u jednom od najosjetljivijih pitanja istorijskog pamćenja u zemlji, temi kojoj je ranije pristupao veoma oprezno.

Meljnik nije bio obična istorijska figura. Kao ključna ličnost ukrajinskog nacionalizma 20. vijeka, bio je jedan od lidera Organizacije ukrajinskih nacionalista (OUN), a potom je predvodio frakciju koja je nosila njegovo ime (OUN-M), nakon što se pokret podijelio sa Stepanom Banderom (1909–1959), koji je postao njegov glavni rival. U borbi za nezavisnost Ukrajine od Sovjetskog Saveza, pristalice OUN-a sarađivale su sa nacističkom Njemačkom i učestvovale u Holokaustu. Meljnik je 1944. nakratko bio interniran u koncentracionom logoru Zahsenhauzen u Njemačkoj, kada su se ukrajinske težnje za nezavisnošću sukobile s ciljevima Trećeg rajha. Umro je u egzilu u Luksemburgu 1964. i decenijama je ostao marginalna figura u Ukrajini, uglavnom poštovana u nacionalističkim krugovima dijaspore.

U kontekstu rata, postoji ogroman prostor za nacionalistički pokret, dok oni koji naglašavaju složenost tih izbora imaju manje prilike da se čuju. Tim prije što kritičari lakše mogu biti osumnjičeni da služe ruskim interesima, kazala je sociološkinja Ana Kolin Lebedev, stručnjakinja za postsovjetska društva

Reakcije na ponovnu sahranu lidera OUN-M odmah su uslijedile u Izraelu. Izraelsko Ministarstvo vanjskih poslova saopštilo je da “nema mjesta za ignorisanje istorijske istine i sjećanja na žrtve koje su ubili nacisti i njihovi saradnici”. Jad Vašem, Međunarodni centar za sjećanje na Holokaust, takođe je osudio taj potez na Iksu 25. maja, navodeći da je “duboko zabrinut” zbog komemoracija: “Odavanje počasti lideru pokreta koji je podržavao nacističku Njemačku i sarađivao s njom tokom progona i ubistava miliona Jevreja podriva moralni integritet neophodan za sjećanje na Holokaust”, napisala je ta institucija.

Delikatna pozicija

Taj zaokret u politici istorijskog pamćenja ukrajinskog predsjednika nije se tu zaustavio. Samo nekoliko dana kasnije, 27. maja, Zelenski je jednu vojnu jedinicu nazvao po “herojima Ukrajinske ustaničke armije” (UPA). Ta odluka ponovo je rasplamsala bitku sjećanja između Kijeva i Varšave, koja decenijama tinja zbog masakara civila na kraju Drugog svjetskog rata. Dok Ukrajina UPA, oružano krilo OUN-a, predstavlja kao nacionalni pokret otpora protiv sovjetske vlasti, Poljska podsjeća na njenu odgovornost za masakre poljskih civila u Voliniji, na sjeverozapadu Ukrajine, pripisujući borcima UPA smrt više od 100.000 Poljaka između 1943. i 1944. godine.

“Odavanjem počasti banditima UPA, predsjednik Ukrajine uvrijedio je mene, kao i sve naše sunarodnike koji su masakrirani”, reagovao je bivši poljski predsjednik i dobitnik Nobelove nagrade za mir Leh Valensa. U predvidljivijoj reakciji, s obzirom na njegovo neprijateljstvo prema Kijevu, nacionalistički predsjednik Poljske Karol Navrocki ocijenio je da to veličanje UPA pokazuje da “Ukrajina nije spremna da bude dio evropske porodice”.

Promjena stava Zelenskog prema tim pitanjima istorijskog pamćenja dolazi u trenutku kada je invazija Kremlja na Ukrajinu u februaru 2022. duboko promijenila odnos Ukrajinaca prema sopstvenoj istoriji. Vlasti sada nastoje da stvore nacionalni panteon kojim bi odale počast brojnim ličnostima ukrajinskog nacionalizma kroz vjekove. Zelenski se tako našao u osjetljivoj poziciji, između rizika da ne ispuni zahtjeve narativa usredsređenog na otpor Moskvi i međunarodnih posljedica takve politike istorijskog pamćenja.

Prst u oko Rusiji

Ličnosti ukrajinskog nacionalizma, dugo izvor dubokih podjela u društvu, doživjele su ubrzanu rehabilitaciju od 2022. godine. “Invazija u izvjesnom smislu ponovo legitimiše borbu ukrajinskih nacionalista iz sredine 20. vijeka, koji su Rusiju vidjeli kao glavnog neprijatelja”, objasnila je sociološkinja Ana Kolin Lebedev, stručnjakinja za postsovjetska društva. “Što rat duže traje, što Rusija više pokazuje spremnost da uništi ono što Ukrajinu čini Ukrajinom, to će Ukrajinci više opravdavati tu staru borbu, ne obraćajući nužno pažnju na istorijski kontekst.”

Ona kaže da rat pojednostavljuje istorijski narativ i time zamagljuje stvarnost kolaboracije: “Današnji nacionalistički predstavnici ne ističu borbu tih ličnosti 20. vijeka uz naciste, već njihovu borbu protiv Moskve, koja se vrlo jasno dijeli.” Lebedev ovaj oblik rehabilitacije pripisuje i želji Ukrajinaca da “provociraju” Ruse. Figura poput Bandere tako se u dijelu ukrajinskog javnog mnjenja sve više posmatra pozitivno. Takva rehabilitacija često je pogrešno shvaćena u inostranstvu. “Mnogi Ukrajinci osjećaju da time prkose Rusiji”, primijetila je Lebedev. “Ali manje su svjesni da se to može doživjeti i kao prkošenje Evropskoj uniji.”

Ta promjena kursa Zelenskog, koji potiče iz jevrejske porodice daleko od nacionalističkih uporišta zapadne Ukrajine, odražava i promijenjene odnose moći u društvu. Odluka da se Meljnikovi posmrtni ostaci vrate u Ukrajinu uslijedila je nakon što je rukovođenje izrazito politizovanim Institutom nacionalnog pamćenja u junu 2025. preuzeo istoričar Oleksandr Alfjorov, koji nastoji da rehabilituje te kontroverzne ličnosti.

Uticaj pojedinih veoma vidljivih komandanata na prvim linijama fronta takođe, prema mišljenju Lebedeve, može objasniti promjenu stava Zelenskog. “Danas je ukrajinskim vlastima komplikovano da ospore zahtjev koji dolazi od harizmatičnih oficira”, rekla je. “U kontekstu rata, postoji ogroman prostor za nacionalistički pokret, dok oni koji naglašavaju složenost tih izbora imaju manje prilike da se čuju”, dodala je istraživačica. “Tim prije što kritičari lakše mogu biti osumnjičeni da služe ruskim interesima.”

Prevod: N. B.

( Mond )