Povratak Crne Gore na francusku scenu: Opera “La Montagne noire”, novo izvođenje nakon 130 godina
Publika Auditorijuma u Bordou bučno je pozdravila umjetnike na kraju ove istorijske izvedbe, koja prethodi istorijskoj posjeti Emanuela Markona Crnoj Gori
Da li ste znali da je prva opera koju je komponovala jedna žena u istoriji pariske Palate Garnije nosila naziv Crna Gora (La Montagne noire)? Reč je o remek-delu francuske kompozitorke irskog porekla Ogiste Holmes (Augusta Holmès) iz 1895. godine, podatak o kome se danas nažalost vrlo malo zna i u Francuskoj i na našim prostorima. Istorija nije bila blagonaklona prema ženskim stvaraocima: Holmes je tek peta žena u istoriji institucije Pariske opere (nastale još 1669) koja je dobila čast da joj delo bude izvedeno na velikoj pozornici. Nakon samo 12 izvođenja, delo je zauvek potonulo u zaborav, a osim neskrivene ljubomore i mizoginije pojedinih kritičara, optuživali su je i za “vagnerizam”, uticaj nemačkog kompozitora Riharda Vagnera koji je u domaćoj javnosti omražen još od francusko-pruskog rata, a čija se estetika 1895. smatrala prevaziđenom (pažnja pariskih slušalaca je sada okrenuta Debisiju i modernijem izrazu). Spomenimo i to da je ovo delo na premijeri bilo direktno prenošeno telefonskom vezom putem “Teatrofona” (koji je naročito koristio pisac Marsel Prust), svojevrsnog pionirskog striming servisa ondašnjeg vremena.
Nije poznato šta je uticalo na autorku pri odabiru sadržaja za svoju operu. Crna Gora kao tema se u francuskoj javnosti afirmiše nakon sticanja nezavisnosti 1878. na Berlinskom kongresu. Francuski čitaoci i javnost doživljavali su ovu malu planinsku državu kao bastion slobode i otpora prema Osmanlijama, branik hrišćanske civilizacije koji se nije dao pokoriti ni napoleonskim trupama, zadivljeni prirodnom lepotom i intrigirani egzotičnošću tamošnjih običaja (seoski život i stroga patrijarhalna kultura). Libretista i kritičar Luj Gale je povodom praizvedbe opere Crna Gora najrečitije opisao to viđenje: “Crna Gora je jedna od retkih istinski romantičnih zemalja koje su nam preostale; još uvek je obavijena velom legende. Na padinama svojih visokih planina, među bukvama i divljim borovima, ili u svojim pustim i kamenitim klancima, živi stanovništvo gorštaka - narod žestok i velikodušan, smele hrabrosti, u isto vreme ratnički i pastirski, odan porodičnim i otadžbinskim tradicijama, strasno ljubomoran na svoju slobodu. [...] Eto, svakako, pored živopisne lepote predela, osobenosti nošnji, crta karaktera i pojedinosti iz narodnih običaja, svega onoga što je smišljeno da rasplamsa maštu jednog dramskog pisca ili lirskog pesnika.” O ovome svemu i o prisutnosti Crne Gore u delima francuskih umetnika i pisaca piše i Dragan Bogojević, profesor Filološkog fakulteta UCG, za specijalni broj francuske revije L’Avant-scène opéra posvećene ovom naslovu.
Radnja opere Crna Gora je smeštena u 1657. godinu, tokom borbe Crnogoraca za oslobođenje od Turaka. Vojskovođe Mirko i Aslar se trijumfalno vraćaju iz bitke, ozvaničavaju svoje bratstvo, dovodeći Turkinju Jaminu kao ratni plen. Otac Sava blagosilja junake i prisutni narod koji traži smrt Turkinje. Ipak, Mirko spasava Jaminu narodne odmazde i omađijan njenom lepotom, oslobađa je ropstva i beži sa njom iz sela. Ovu povredu časti mu ne oprašta majka Dara koja ih oboje proklinje, kao i ostavljena verenica Helena. Aslar kreće u potragu za odbeglim drugom i pronalazi ga u zagrljaju Jamine, najpre ga ubeđuje da se vrati ali potom shvata da ne uspeva, da bi na kraju opere usmrtio Mirka, a potom i sebe. Zanimljivo da imena poput Mirka i Save pronalazimo i u opereti Jabuka Johana Štrausa Mlađeg (iz 1894.) kao mogući uticaj, dok će u Leharovoj Veseloj udovici (iz 1905.) lik crnogorskog ambasadora u Parizu nositi ime baron Mirko Zeta. Imenu Aslar je blisko Guslar, a možda je kompozitorki bilo poznato i delo Prospera Merimea Guzla pa je svirače na guslama uvrstila u svoju operu (više kao statiste i horiste nego kao svirače).
Italijansko-francuska fondacija Palazzetto Bru Zane koja oživljava zaboravljenu opersku baštinu francuskog romantizma, je već 2024. prvobitno scenski rekreirala ovu operu u Operi u Dortmundu, u produkciji Emili Hel sa učešćem guslarke Bojane Peković. Sada se Crna Gora (La Montagne noire) seli u Bordo, za prvo francusko izvođenje ovog naslova posle 130 godina. Za razliku od Dortmunda, Opera u Bordou pristupa ovom delu sa manje sredstava ali i sa drugačijom logikom. Delo se izvodi u koncertnoj dvorani Auditorijuma iz 2013. koji pak ima orkestarsku rupu i hibridnu namenu, koncertno-scenskih izvođenja. Projekat u Bordou podrazumeva snimanje diska, što će biti prvi ikada zvučni zapis ove opere. Reditelj Dominik Pitoaze odlučuje da u ovakvim okolnostima dâ jedno sasvim originalno čitanje: publika prisustvuje “generalnoj probi” snimanja dela, gde čujemo glasove tonaca, tehničara, uputstva dirigenta i ostalog što inače ostaje sakriveno za javnost na probama muzičara. Ovakav postupak imerzivno uvodi publiku u stvaralački proces jednog dela, da bi se u svakom sledećem činu opere išlo ka sve više scenskom prikazu radnje, dok u poslednja dva dela imamo i kostime i scensko osvetljenje. Ova metateatralnost je svakako vrlo originalna i kreativna, iako sasvim štura po pitanju kostima i scene, ostavljajući publiku gladnom za malo bogatijim prikazom zaboravljenog dela.
Ipak, muzika je u glavnom fokusu ove poluscenske predstave u Bordou. Spomenimo najpre orkestar uz ogroman efektiv koji impresionira slušaoce od prvog takta gromoglasnim sazvučjima i dramatičnošću gde dominiraju limeni duvači. Junaštvo i liričnost crnogorskog naroda je muzički izvanredno portretisano. Ujednačenost unisonih deonica, preciznost picikata, tananost solo violine, treperavost flauta, upliv orijentalizama uz tarabuku ili pak punoća tutti orkestarskog zvuka čine od ansambla glavnog protagonistu, uz vrlo precizno i posvećeno dirigovanje maestra Pjera Dimisoa. Hor operske kuće isto tako ubedljivo nastupa punim i vrlo dramskim zvukom na obe strane zvučnog spektra (muškog i ženskog), kompaktnom i rezonantnom projekcijom i uz bogate dinamičke nijanse koja ide od pastoralne nežnosti do herojskog izraza.
Među vokalnim solistima nalazimo pre svega mecosopran Od Ekstremo (Aude Extrémo) u ulozi zavodnice i pomalo čarobnice Jamine, lika koji neodoljivo podseća na Karmen. Ova femme fatale se glasovno predstavlja jako širokim dijapazonom, ekstremnim registarskim skokovima koje francuska pevačica izvodi uz potpunu stabilnost tona. Vrlo je ubedljiva i uhranjena u dubinama svog opsega, uz jako dramski izraz punog intenziteta tokom cele večeri. Žilijan Anrik tumači Mirka vagnerijanskim tenorom, snažno ali i lirski, uz istančan izgovor i topao izraz. Grčki bariton Tasis Hristojanis je jedini stranac u podeli, i kao specijalista za francuske melodije briljira u izgovoru i artikulaciji teksta. Glas je taman i uz puno štofa, vrlo dramatičan i dugačkog daha. Lik Dare u tumačenju mecosoprana Mari-Andre Bušar-Lezije je nošen patriotizmom, pevajući svoj krik za slobodom snažnom projekcijom grudnog glasa i muzikalnom frazom, dok je Helena sopranistkinje Elen Karpantje nežnijeg tona, svetlije boje i zvučnog aparata. Otac Sava (Giljem Vorms) je vokalno uhranjen i taman, jasne artikulacije i rezonantan, ali pak uz znatan vibrato.
Publika Auditorijuma u Bordou bučno je pozdravila umetnike na kraju ove istorijske izvedbe, koja prethodi istorijskoj poseti Emanuela Markona Crnoj Gori 5. juna, što je prema dostupnim podacima prvi ikada zvanični boravak jednog francuskog predsednika u Crnoj Gori.
( Vojin Jagličić )