Muzika svake zemlje u sebi nosi istoriju pretočenu u zvuk

Kako se međusobno nadopunjuju muzika i psihologija, koliko su bliske crnogorska i portugalska kultura, zašto koncert u Kotoru doživljava kao razgovor preko mora, te šta bi sa aspekta funkcionera u opštini u blizini Lisabona poručio crnogorskim donosiocima odluka, otkriva u intervjuu za “Vijesti” operski pjevač, diplomirani psiholog, menadžer u oblasti kulture Karlos Faria dos Reiš (Carlos Faria dos Reis) iz Portugala.

On je početkom februara u Kotoru održao koncert pod nazivom “Omaž Kamoišu”, koji je bio posvećen najvećem portugalskom pjesniku Luižu de Kamoišu (Luis de Camões) koji je živio u 16. vijeku (1524-1580), a u organizaciji KotorArt festivala.

Tenor Karlos Faria dos Reiš tom prilikom je nastupio sa pijanistkinjom Jovankom Višekruna Janković, donoseći publici bogat i rijetko izvođen program portugalske umjetničke pjesme, koji obuhvata više od jednog vijeka muzičkog stvaralaštva, od ranog romantizma do modernih interpretacija nacionalnog identiteta Portugala.

Programom je obilježeno 500 godina od Kamoiševog rođenja, a ambasada Portugala je događaj uvrstila u segment proslave Nacionalnog dana Portugala 10. jun. Reiš u intervjuu za “Vijesti” kaže da je tom prilikom “fragment poetske duše Portugala” donio i u Crnu Goru.

“Postoji sasvim prirodan most između crnogorske i portugalske umjetnosti i kulture, s obzirom na to da obje razumiju more, istoriju i čežnju kao univerzalne jezike”, ocjenjuje on.

Tenor Karlos Faria dos Reiš muzičko obrazovanje je počeo studijama čembala na Nacionalnom konzervatorijumu u Lisabonu. Kao solista i član Kamernog hora Lisabona nastupao je na brojnim koncertima u zemlji i inostranstvu, učestvujući i u produkcijama Nacionalnog teatra “Sao Karlos”. Posvećen je istraživanju istorijskih interpretacija portugalske vokalne tradicije i različitih muzičkih kultura. Pored umjetničkog rada, diplomirani je psiholog i vodi Odjeljenje za kulturu i umjetnost u Opštini Oeiraš.

U razgovoru za “Vijesti”, Reiš priča o značaju Kamoiševog stvaralaštva, ali i o muzici i umjetnosti generalno.

“Psihologija je u velikoj mjeri obogatila moj umjetnički život. Produbila je moje razumijevanje karaktera, emotivnih nijansi i treme... Muzika je emotivna komunikacija. Psihologija pruža uvid u to kako se emocije obrađuju, izražavaju i primaju. S druge strane, umjetnost uči psihologiju o složenosti i ambivalentnosti”, ističe on uz poruku kolegama i funkcionerima u Crnoj Gori da “održivi kulturni sistemi zahtijevaju kontinuitet i viziju”...

Crnu Goru ste posjetili povodom koncerta u Kotoru koji je posvećen čuvenom portugalskom umjetniku, pjesniku Luižu De Kamoišu. Šta za Vas, kao izvođača, ali i Portugalca, znači ovaj nastup i omaž u Crnoj Gori, kako ga doživljavate?

Dolazak u Kotor 4. februara, na poziv KotorArt festivala, kako bih odao počast Luižu de Kamoišu, za mene ima duboko simboličko značenje. Kamoiš nije samo temeljna figura portugalske književnosti, već je on i stub našeg kulturnog identiteta.

Odati mu počast izvan Portugala, u gradu poput Kotora, s njegovim slojevitim istorijskim nasljeđem i snažnim pomorskim pamćenjem, za mene je posebno značajno. Kao portugalski umjetnik, ovaj nastup sam doživio kao čin kulturnog dijaloga. Kamoiš je pisao o putovanjima, susretima i prelascima mora... Pjevati njegove stihove na obali Jadrana znači nastaviti tu ekspediciju u jednom drugačijem obliku.

Lično, ovaj trenutak doživljavam s poniznošću i emocijom. Osjećam i izvjesnu odgovornost: ne izvodim samo muziku, već nosim jedan fragment poetske duše Portugala u Crnu Goru.

Kako biste opisali susret muzike i poezije Luiža de Kamoiša, te zbog čega se njegov stih i danas pokazuje kao snažan muzički impuls?

Kamoiševa poezija posjeduje izuzetnu muzikalnost. Njegova vladavina ritmom, unutrašnjom kadencom i emotivnom arhitekturom čini da njegovi stihovi gotovo pa traže da budu otpjevani. On se sa izuzetnom lakoćom kreće između epske veličine i intimne lirike. Ta dualnost - monumentalno i duboko lično - upravo je ono što i muzika nastoji da izrazi. Njegovi stihovi ostaju snažni jer govore o bezvremenim ljudskim iskustvima: čežnji, izgnanstvu, ljubavi, sudbini... Te emocije nadilaze vjekove. Kada se pretoče u muziku, dobijaju dah i vibraciju; postaju utjelovljene. A upravo to utjelovljenje ih održava živim.

Kako biste predstavili odabrani repertoar, kako on korespondira sa portugalskim kulturno-umjetničkim nasljeđem i kako biste opisali posebnost portugalske vokalne tradicije u odnosu na druge, velike, pa čak i poznatije evropske muzičke pravce?

Repertoar koji sam predstavio ukorijenjen je u portugalskoj baštini: poezija od renesanse nadalje povezana je sa muzikom koju su komponovali portugalski autori 19. i 20. vijeka. Portugalsku vokalnu tradiciju obilježava poseban odnos prema “saudade” - riječi koja nema precizan prevod. Ona istovremeno nosi čežnju, nježnost, sjećanje, odsustvo i nadu. Ta emocionalna ambivalentnost definiše veliki dio naše muzike.

U poređenju sa velikim evropskim tradicijama poput italijanskog belkanta, njemačkog Lieda ili francuske melodije, portugalska vokalna umjetnost često daje prednost introspekciji nad spoljašnjom ekspresijom. Čak i kada je virtuozna, ona ostaje emotivno okrenuta ka unutra, gotovo ispovjedna. Naša posebnost ne leži u jačini ili briljantnosti, već u dubini osjećanja i suptilnom oblikovanju teksta.

Kakve su Vaše impresije iz Crne Gore, da li i koliko znate o našoj zemlji, kulturi, umjetnicima?

Crna Gora me je odmah dojmila kao zemlja izuzetne ljepote i snažnog identiteta. Kotor, sa planinama koje se spuštaju u more, djeluje gotovo teatarski, kao da je sama priroda osmislila scenu.

Svjestan sam složene istorije Crne Gore i njenih kulturnih interakcija, dodira i uticaja Mediterana i Balkana. Želim da upoznam vaše kompozitore, tradicionalne stilove pjevanja i sakralne muzičke tradicije, veoma sam radoznao što se toga tiče. Muzika svake zemlje u sebi nosi istoriju pretočenu u zvuk.

Kako doživljavate izvođenje nacionalne/tradicionalne portugalske muzike izvan njenog kulturnog konteksta i šta smatrate da ona može univerzalno da prenese slušaocima? Šta je odlikuje, čime može biti zanimljiva crnogorskoj publici?

Kada izvodim nacionalni ili tradicionalni portugalski repertoar izvan njegovog kulturnog konteksta, ne nastojim da “izvozim folklor” ili tradiciju, već da prenesem zajedničke ljudske emocije.

Portugalsku muziku odlikuju lirizam, suptilne ritmičke nijanse i emocionalne finese. Čak i kada je jezik publici nerazumljiv, emotivna arhitektura se može osjetiti. Vjerujem da sa crnogorskom publikom postoji prirodan most. Obje kulture razumiju more, istoriju i čežnju. To su univerzalni jezici.

Vaš muzički put započeo je studijama čembala, danas ste operski pjevač, ali i diplomirani psiholog, a onda i menadžer u kulturi. Kako se taj put oblikovao i šta Vas je vodilo?

Moj muzički put započeo je čembalom i starom muzikom. Ta edukacija usadila mi je disciplinu, stilsku svjesnost i poštovanje prema strukturi. Glas je prirodno došao kasnije, možda zato što je pjevanje djelovalo kao neposredniji oblik emotivnog izraza.

Psihologija je u moj život ušla iz radoznalosti prema ljudskom ponašanju i unutrašnjem iskustvu.

Kulturni menadžment proistekao je iz osjećaja građanske odgovornosti.

Svaki korak bio je vođen željom da dublje razumijem i umjetnost i čovjeka.

Da li Vas je i na koji način rani dodir sa istorijskim instrumentima i starom muzikom oblikovao kao vokalnog umjetnika?

Apsolutno. Studije istorijskih instrumenata snažno su oblikovale moj vokalni pristup. Rana muzika zahtijeva jasnoću teksta, retoričku svjesnost i stilsku preciznost. Naučila me je da je muzika jezik i da je fraziranje uzdignuti govor. To ostaje temelj mog pjevanja i danas.

S obzirom na to da posebnu pažnju posvećujete istorijski informisanim interpretacijama portugalske vokalne muzike, da li tražite pronaći ravnotežu između autentičnosti i savremenog izraza i onoga što bi bio senzibilitet publike?

Istorijski informisana interpretacija ne znači mehaničko oživljavanje prošlosti. Ona podrazumijeva razumijevanje konteksta, estetike i namjere, a zatim njihovo prenošenje kroz živo tijelo u sadašnjem trenutku.

Autentičnost mora koegzistirati sa iskrenošću. Ako interpretacija postane muzejska, gubi vitalnost. Moj cilj je da poštujem istorijski stil, ali i da obezbijedim emotivnu neposrednost za današnju publiku.

Vjerujete li da kultura može imati stvaran terapeutski i društveno iscjeljujući efekat, možda čak i osvješćujući, posebno u vremenima krize i polarizacije?

Čvrsto vjerujem da kultura ima terapeutski i društveno iscjeljujući potencijal. U vremenima krize i polarizacije, umjetnost može obnoviti dijalog. Ona nam omogućava da se suočimo sa složenošću bez agresije.

Muzika, naročito, zaobilazi intelektualne barijere i dotiče nešto dublje u nama. Ona može podići svijest, budeći empatiju.

Da li biste nešto dodali?

Na kraju bih dodao da mi je čast što sam imao priliku da podijelim portugalsku muziku sa Crnom Gorom. Kada se kulture susretnu kroz umjetnost, one se ne nadmeću, već se međusobno proširuju. Koncert u Kotoru za mene nije bio samo nastup, bio je to razgovor preko mora. Na kraju, ali ne i najmanje važno, izazov kreiranja programa za koncert u Kotoru je odgovornost Udruženja Artlink iz Beograda, tačnije Jovanke Višekrune Janković, sjajne osobe i pijanistkinje sa kojom imam čast da sarađujem kroz kulturu i muzičke nastupe.

Umjetnici često potcjenjuju značaj psihološkog rada

Diplomirani ste psiholog. Kako Vas to nadopunjuje kao umjetnika i obratno? Da li psihologija doprinosi dubljem razumijevanju emocionalnih i performerskih slojeva?

Psihologija je u velikoj mjeri obogatila moj umjetnički život. Produbila je moje razumijevanje karaktera, emotivnih nijansi i treme.

Muzika je emotivna komunikacija. Psihologija pruža uvid u to kako se emocije obrađuju, izražavaju i primaju. S druge strane, umjetnost uči psihologiju o složenosti i ambivalentnosti.

One se međusobno nadopunjuju.

Da li su umjetnici, prema Vašem mišljenju, dovoljno posvećeni mentalnom radu, s obzirom na vrijeme i okolnosti u kojima živimo, brojne pritiske i izazove s kojima se svi suočavamo?

Smatram da umjetnici često potcjenjuju značaj psihološkog rada. Pritisci javnog nastupa, izloženosti i profesionalne nestabilnosti mogu biti veliki. U vremenu brzine, digitalne prezasićenosti i neizvjesnosti, unutrašnja stabilnost je od presudne važnosti. Umjetnička izvrsnost ne može se održati bez emocionalne ravnoteže.

Ulaganje u obrazovanje, kontinuitet i viziju

Veći dio karijere proveli ste i kao rukovodilac Odjeljenja za kulturu i umjetnost u Opštini Oeiraš. Gdje se nalazi ta opština, koja su Vaša zaduženja i kako izgleda svakodnevni život umjetnika unutar jedne javne institucije - da li su izazovi i očekivanja veći? Šta biste rekli da je Vaša misija sa tog aspekta, koje segmente kulture i umjetnosti da poboljšate u društvu i na koji način? Da li biste imali neke savjete za Vaše kolege u Crnoj Gori?

Kao rukovodilac Odjeljenja za kulturu i umjetnost u Opštini Oeiraš, čije se sjedište nalazi u blizini Lisabona, moje odgovornosti obuhvataju strateško planiranje, kulturne programe, podršku umjetnicima i obezbjeđivanje pristupa kulturi za različite društvene grupe.

Rad u javnoj instituciji podrazumijeva balansiranje između umjetničke vizije, odgovornosti i javne službe. Izazovi su zaista veći: očekivanja su visoka, resursi se moraju odgovorno upravljati, a kulturna politika mora služiti cijeloj zajednici.

Moja misija je demokratizacija pristupa kulturi i jačanje uloge umjetnosti u javnom životu. Kolegama u Crnoj Gori poručio bih da ulažu u dugoročno kulturno obrazovanje i da vjeruju svojim umjetnicima. Održivi kulturni sistemi zahtijevaju kontinuitet i viziju.

( Jelena Kontić )