Ruske mreže, SPC i anti-EU narativi: Studija DFC-a ukazuje na prijetnje izbornom procesu u Crnoj Gori
SPC faktor sa značajnim mobilizacionim kapacitetom, čije djelovanje može prevazići vjerski okvir Kao potencijalni faktor destabilizacije uoči izbora označeno i pitanje biračkog spiska i prava glasa dijaspore
Crna Gora ulazi u parlamentarne izbore 2027. godine s nedovršenom izbornom reformom i ozbiljnim ranjivostima na strano miješanje, dok postoji realan rizik da mreže povezane s Kremljom, koristeći slične modele djelovanja kao u Moldaviji i drugim evropskim državama, pokušaju da utiču na izborni proces kroz anti-EU narative, društvene podjele i podršku proruskim i prosrpskim akterima - upozorava Digitalni forenzički centar (DFC).
Ta organizacija u studiji “Izbori pod lupom: Prijetnje izbornom procesu u Crnoj Gori” opisuje Srpsku pravoslavnu crkvu (SPC) kao faktor sa značajnim mobilizacionim kapacitetom, čije djelovanje može prevazići vjerski okvir i ući u zonu nacionalne i političke mobilizacije.
Pitanje biračkog spiska i prava glasa dijaspore označeno je kao potencijalni faktor destabilizacije uoči izbora 2027.
U studiji se ukazuje da udio upisanih birača u ukupnoj populaciji iznosi oko 88 odsto i da vladajuća koalicija taj podatak koristi kao argument za reviziju Zakona o prebivalištu, “čiji bi stvarni efekat bio brisanje dijaspore iz biračkih registara”.
“Takav potez može dovesti do drastičnih promjena u biračkoj strukturi države, naročito ako se jednoj grupi istovremeno dodjeljuje državljanstvo i biračko pravo, dok se drugoj oduzima”, upozorava se.
Ističe se da su sve dosadašnje izmjene izbornog zakonodavstva usvajane konsenzusom ili dvotrećinskom većinom, a sve susjedne države garantuju dijaspori pravo glasanja.
U studiji se ukazuje da nedovršena izborna reforma predstavlja ulaznu tačku stranog miješanja u Crnoj Gori i potencijalni izvor nestabilnosti i podsjeća da skupštinski Odbor za izbornu reformu formiran 2023. nije završio posao. Usvojene su samo izmjene Zakona o finansiranju političkih subjekata i izbornih kampanja i Zakona o izboru odbornika i poslanika, kojima je uveden koncept održavanja lokalnih izbora u jednom danu, uz planirani termin 13. juna 2027.
Odbor je takođe zadužen za izradu predloga zakona o biračkom spisku, registrima prebivališta i boravišta, ali nije definisao dezinformacije i strano uplitanje kao predmet rada, ističe DFC.
“Ambasadoristan” i viktimizacija Srba
U studiji se podsjeća da su izborni ciklusi u Crnoj Gori u periodu 2016-2023. obilježeni stranim uplitanjem, a da su dezinformacione kampanje rusko-srpskih proksija i kampanje uticaja oblikovale javno mnjenje u predizbornom i postizbornom periodu.
“Period prije i nakon parlamentarnih izbora 2023. obilježen je narativom o viktimizaciji srpskog naroda u Crnoj Gori”, navodi DFC.
Podsjećaju da je Kancelarija direktora Nacionalne obavještajne službe SAD (ODNI) objavila Godišnji izvještaj o globalnim bezbjednosnim rizicima, i da u dijelu o Zapadnom Balkanu navodi da Rusija koristi državne i povezane strukture za kampanje usmjerene ka opstrukciji NATO i EU, uz promovisanje narativa o viktimizaciji Srba u BiH, Crnoj Gori i Srbiji.
“Narativ o ‘ambasadoristanu’ - konstrukciji da zapadne ambasade ne dozvoljavaju ulazak Srbima u 44. Vladu, plasirao je Milan Knežević, predsjednik Demokratske narodne partije (DNP) u maju 2023”, piše u studiji.
Ocijenjeno je da je narativom o diskriminaciji prema nacionalnim i etničkim Srbima, prosrpski državni i ne-državni akteri stvaraju uslove za kandidovanje tema koje polarizuju društvo.
“U tom smislu, teme uvođenja u Ustav srpskog jezika kao službenog i narodne trobojne zastave mogu polarizovati javnost. Takođe, insistiranje na tim temama u predizbornom ambijentu omogućilo bi režimu u Beogradu jednostavniji upliv u demokratske procese u državi”, upozorava DFC.
SPC aktivna u periodima tenzija
Prema studiji, dosadašnja praksa ukazuje da je SPC bila aktivna u periodima pojačanih društveno-političkih tenzija, uključujući i izborne procese. Posebno je značajno to što, kako se navodi, SPC u kontinuitetu koristi narativ o zaštiti tradicionalnih vrijednosti, vjere, naroda i svetinja, naročito uoči važnih društvenih i političkih događaja.
“Takav obrazac bio je uočljiv i pred lokalne izbore u Kotoru i Podgorici u septembru 2024. Tada je, kroz široko postavljenu svešteničku infrastrukturu, s liturgija i javnih okupljanja emitovana poruka sa snažnim identitetsko-političkim sadržajem”, ukazuje DFC.
Na taj način je, kako dodaje, kreiran ambijent pogodan za političku homogenizaciju biračkog tijela, prije svega u korist prosrpskih političkih opcija.
DFC smatra da dodatni bezbjednosni rizik proizlazi iz činjenice da su pojedini visoki predstavnici SPC pokazivali spremnost da se direktno ili indirektno stave na raspolaganje političkim akterima čiji programi korespondiraju sa srpskim nacionalnim i ruskim geopolitičkim interesima u regionu.
“U kontekstu parlamentarnih izbora 2027, poseban značaj imaju kulturno-vjerske i simboličke aktivnosti koje SPC promoviše, naročito one vezane za inicijativu vraćanja Zavjetne kapele na Lovćenu”, piše u studiji.
Ukazuje se da takve aktivnosti ne treba posmatrati isključivo kao pitanje religijskog ili kulturnog identiteta, već i kao potencijalni instrument strateške pripreme terena za pojačavanje društvenih tenzija.
“Manifestacijama poput obilježavanja 100 godina od obnove Njegoševe kapele kreiraju se narativni, simbolički i informacioni uslovi za intenziviranje identitetskih podjela i moguće izazivanje političkih kriza”, upozorava se.
U najnepovoljnijem scenariju, ocjenjuje DFC, takve aktivnosti mogu biti iskorišćene za destabilizaciju predizbornog ambijenta, delegitimisanje proevropskih politika, usporavanje procesa evropskih integracija i dodatno antagonizovanje crnogorskog društva.
Sinergija s ekstremističkim strukturama
DFC upozorava da u Crnoj Gori postoji razvijena infrastruktura za strano miješanje u izbore, koju čine politički akteri, prosrpske desničarske organizacije i mreže na društvenim mrežama, a koja je već pokazala kapacitet za destabilizaciju tokom incidenata na Zabjelu (sukob sa stranim državljanima u oktobru prošle godine) i postavljanja spomenika četničkom komandantu Pavlu Đurišiću u beranskom selu Gornje Zaostro.
Kao poseban rizik navodi se sinergija ekstremističkih struktura i dijela SPC, koja bi mogla predstavljati značajan izvor nestabilnosti pred izbore 2027.
“Evidentno miješanje Kremlja u izbornim procesima u EU nakon agresije na Ukrajinu, te snažna proruska infrastruktura u Srbiji ukazuju na evoluciju proruskih metoda stranog miješanja. Režim u Beogradu ostaje potpuni oslonac Moskvi za plasiranje malignih operacija u regionu Zapadnog Balkana”, piše u studiji.
U kontekstu crnogorskih izbora, kako se dodaje, interesi Moskve i Beograda su istovjetni, a približavanjem Crne Gore članstvu u EU ponovo su aktivirani narativi režima u Beogradu o Crnoj Gori kao o kriminalnoj državi.
Navodi se da se u predizbornoj godini organizuju događaji koji polariziju društvo i sklanjaju EU agendu u drugi plan, pa je tako DNP inicirao povlačenje odluke o priznanju Kosova u lokalnim parlamentima gdje obavlja vlast.
Nuklearna energija novi vid ruskog hibridnog djelovanja
DFC navodi da to što se ruska nuklearna energija i državna kompanija "Rosatom" ne nalaze se pod direktnim sankcijama EU, otvara prostor zvaničnoj Moskvi da sačuva ili proširi prostor za djelovanje u bliskom inostranstvu.
"U modelu plasiranja stranog uticaja, nuklearna energija predstavlja novu vid ruskog hibridnog djelovanja. Nuklearni projekti stvaraju višedecenijsku zavisnost države primaoca od ruskog goriva, tehnologije, obuke kadra, održavanja, regulatorne ekspertize, finansiranja i političke koordinacije", piše u studiji.
Kao primjer se navodi mađarski projekat "Paks II", gdje je "Rosatom" dobio mogućnost da izgradi dva nova nuklearna bloka na istoimenoj lokaciji, a na osnovu međudržavnog sporazuma Rusije i Mađarske iz januara 2014.
U tom kontekstu treba posmatrati i otvaranje prostora za nuklearnu saradnju Rusije i Srbije, smatraju u DFC-u.
Dodaju da je potencijalna saradnja Srbije i Rusije u nuklearnoj energiji indikativna u kontekstu izlaska ruskog kapitala iz "Naftne industrije Srbije" (NIS). Američke sankcije NIS-u, uvedene zbog ruskog vlasništva - a u kontekstu agresije na Ukrajinu - dovele su do zahtjeva za izlazak "Gazprom Nefta" i "Gazproma" iz vlasničke strukture. Vlada Srbije je u novembru 2025. saopštila da SAD traže potpunu promjenu vlasništva ruskih akcionara, odnosno, izlazak ruskog vlasništva iz NIS-a.
"Takođe, DNP je najavio da će Skupštini podnijeti rezoluciju o poništenju priznanja nezavisnosti Kosova. Takva koordinisana aktivnosti već je organizovana 2023, nakon nemira koji su se dogodili na sjeveru Kosova", podsjeća se.
DFC ukazuje da istorijski revizionizam i negacionizam predstavljaju kohezioni faktor koji vezuje SPC i proruske desničarske strukture.
Smatraju da krucijalnu ulogu u konsolidovanju tih elemenata ima mitropolit budimljansko-nikšićki Metodije, koji je, nakon što je u maju 2025, unaprijeđen u mitropolita SPC, postao glavna figura koja okuplja proruske i prosrpske ekstremne elemente.
( Biljana Matijašević )