Pjesnici Brazila 1525-2025: Naći pravi izlaz iz tradicije u pravi čas - Bento Teišeira Pinto i Kalila Das Merses

BENTO TEIŠEIRA PINTO

(1550 - 1600)

Dualizam i proturečnost rodili su pjesnike baroka. Senzualan i opskuran u isto vrijeme, doktrinaran i profan, s dušom anđela i kostimom đavla, u tijelu bremenitom strastima, barokni pesnik je znao da je život kratak. Provodio ga je sa voljenom ženom, uz glazbu, i u blizini zločina i ljudske krvi.

Ni u kojoj epohi istorije pjesnik nije bio tako fatalno svjestan kratkoće življenja kao on, dendi u spučenom okovratniku, uspavan u onim čipkama, sa cipelom manjom od šnale na cipeli, sa jedinstvenom figurom, i sabljom o kajasu čije su korice, unutra, skorane od svježe krvi rivala. Riječ je o brazilskom pjesniku Bentu Teišeiri Pintu.

Zna se da je bio Jevrejin, što će reći pjesnik čija se biografija zadovoljava jednom jedinom riječju: judaizam (vjera, filozofija i način života jevrejskog naroda). Odista, Bento Teixeira Pinto (1550-1600) spada među pjesnike čija egzaktna biografija je zagubljena, ali život i pjevanje nije. Istorija ga čašćava atributom prvog baroknog pjesnika u Brazilu.

Veličina Brazila

Dijaloge o veličini Brazila Bento je, izgleda, napisao krajem 16. stoljeća, vjerovatno u sjevernoj provinciji Paraibi. Prvi put je objavljena tek 1930. u izdanju Brazilske književne akademije, s uvodom Kapistrana (João Capistrano Honório de Abreu, istoričar iz Rija, 1853-1927) i bilješkama Garsije (Rodolfo Augusto de Amorim Garcia, 1873-1949).

Djelo je bilo zaboravljeno sve dok istoričar književnosti Francisco Adolfo de Varnhagen nije napravio kopiju 1874. godine s apografa koji je pronašao u jednom arhivu u Nizozemskoj. Kao autor se još pominje Brandao (Ambrósio Fernandes Brandão, 1555-1618), u čemu ne vidim protivurečnost, jer napisati, i prepisati, u baroku i nije neka razlika. Pokršteni Jevrejin (Cristão-novo), Brandao, jedva koju godinu mlađi od Benta, progonjen od Inkvizicije možda je i sam prećutao svoje autorstvo i sakrio se u Brazilu, zemlji koju će opisati s otvorenim očima humaniste i bez straha od evropskih inkvizitora.

Malo je šta biografski čisto kod Benta, ima onih koji misle da je naseljen u Brazilu, država Pernambuko, pošto neki sudski dokumenat govori o učesniku suđenja imenom Bento Tejžejro, pokrštenom u Portu i pridošlom u Brazil. Drugi smatraju da je rođen na brazilskoj zemlji, treći da je bio profesor gramatike i latinskog, četvrti da se vjenčao sa ženom imena Filipa Raposa, peti da je svojim rukama ubio ovu, ili neku drugu ženu i, najzad, otkrivši svoje jevrejsko prijeklo morao da bježi u manastor Sao Bento.

Tu je napisao svoje životno djelo s naslovom Prosopopeja. Ep broji stotinak dobrih strofa. Inspiracija bio Kamoeš (Luís Vaz de Camões, 1524-1580, otac portugalske književnosti, prvi veliki pjesnik Zapada poslije renesanse, na jeziku koji danas govori 300 miliona).

Mitološka avantura

Bento kreće u mitološku avanturu kao toliki barokni pjesnici, počinje o Tritonu, bogu mora i sinu Posejdona i nimfe Amfitrite, kojeg će nešto kasnije obesmrtiti umjetnički brat po baroknom osjećaju za pretjerivanje, Bernini (Gian Lorenzo Bernini, 1598-1680), osuđen da posmatra stvari očima pet puta širim nego drugi ljudi; među onima čiji život je predodređen za dramu Bento se osjeća kao riba u vodi.

Bento Teišeira je primio jevrejsku doktrinu od svoje majke iako je studirao jezuitsku školu. To ga je navelo da odustane od svešteničkog poziva. Nakon smrti roditelja preselio se u Brazil. Oženio se hrišćankom Filipom Raposo koju je ubio izgleda iz vjerskih razloga; u pravu su oni koji kažu da jedna barokna priča može biti okrutnija od drugih slučajeva. Razlog je taj što je žena prijavila inkvizitoru da njen muže odbacuje hrišćanske a praktikuje judejske običaje; suđeno mu je i deportovan je na dalji postupak u Lisabon. On je tu negirao navode, ali je pod pritiskom novog inkvizitora priznao i bio prinuđen da se svečano, na autodafeu, odrekne vjere predaka; priznanje dato pod prisilom, međutim, u judaizmu se ne smatra validnim i čovjek se može vratiti u krilo vjere.

Strava i užas, polje za koje je književnost možda naodgorovnija oblast ljudskog razuma, ili, barem, najkompetetnija, relativno kasno je ušla u kulturne tokove kao svakodnevnica. Za to što je postala dio svakodnevnice odgovorna je lijepa riječ sa svojim derivatima, film, pozorište, novinarstvo. Eksperimentalni talenti su skloniji stravi i užasu, Euripid, Dante, dočim veliki racionalisti, Tolstoj, Man, na primjer, ne poklanjaju dovoljno pažnje ovom žanru, koji bi, vjerovatno, da može sam govoriti, izjavio kako ne smatra ništa prirodnije nego da se književnost bavi hororom i samo hororom.

U tami melodije

Ne znam zašto, sve pjesnike kolonijalnih književnih procesa, Brazil, Boka Kotorska, Vojvodina, koliko god bili neujednačeni po školskim parametrima, doživljavam eksperimentalnim i bližim gotičkoj slici svijeta. Možda zato što su dvojezični i znaju tajnu svakog jezika: “tek u dvostrukoj sferi/ on postaje vječan i blag” (R. M. Rilke).

No, to je malo u poređenju sa najvećim književnim dijasporama, na primjer Magna Grecia, na Siciliji: većina njih, Aristofan, Euripid, Teokrit, Empedokle (osnivač prve Demokratske partije u istoriji, 5. vijek st. ere), svi su rođeni na Siciliji a pisali su na grčkom; praški Jevreji, Kafka, Frojd, Huserl, Rilke, rođeni su u Pragu, ili tu negdje, a pisali su na njemačkom; moji “minorni pisci”, Gavrilo Trojičanin, Danil iz Šudikove, Sava iz Zastupa, Venijamin Crnorizac, živjeli su na teritoriji današnje CG a pisali su na staroslovenskom.

Kad pišeš na jeziku koji se ne govori oko tebe, ne čuješ ga na ulici, u kafani, u susjedstvu, ne čuješ ga na radiju, ne padaju ti pod ruku knjige na tom jeziku - a ti ipak pišeš, to je nešto posebno. Neki pisci to znaju, a bojim se da sam i ja više od pola svojih knjiga tako napisao. U tami melodije koju oko tebe niko živ ne zna.

KALILA DAS MERSES

(1989)

Calila das Mercês (1989) je pjesnikinja, teoretičarka, doktor književnih nauka na univerzitetu u Braziliji; katedratika na Univerzitetu Sao Paulo (USP); autorka teorijskih radova u međunarodnom književnom opštenju, i zbirki, među kojima najviše odjeka ima Molitvena biljka (Planta Oração); dobitnica najviše brazilske književne nagrade (Prêmio Jabuti); to bi otprilike bilo površinsko viđenje jedne pojave u stupanju na široku književnu scenu Brazila.

Na brazilskoj sceni je teoriju kao uslov i urgenciju promovisao posljednjih decenija najviše Antonio Sisero (Antonio Cicero Correia Lima, 1945-2024), prozaista, filozof, nacionalni radnik na planu istorije ideja, kritičar u scenskim djelatnostima, najviše na filmu, politički kritičar. Ukratko, totalni pisac sa impozantnim djelom u svim tekstualnim smjerovima.

Banka ideja

Najviše su ga inspirisali Amerikanci (Richard Rorty, 1931-2007), Jevreji iz Praga (Ernest André Gellner, 1925-1995), zemljak iz Sao Paula i kritički mislilac (Bento Prado, 1937-2007), epski pjesnik iz Kariba (Derek Walcott, 1930-2017, Nobel za književnost 1992), ali i brazilski pjesnici João Bosco (1946), Waly Dias Salomão (1943-2003), Adriana da Cunha Calcanhotto (1965) i Lulu Santos (1953) s kojima je radio u scenskom koautorstvu.

Kraj prošlog stoljeća, i ovo od tekućeg, u Brazilu je obilježila teorijska misao tako što se infiltrirala svuda gdje može. Čini se da ni estrada na Kopakabani, u Riju, za doček nove godine, nije van dometa teorije, ne što estradna svirka leži na teoriji, daleko bilo, već stoga što su teorijski akteri na pozorišnoj i filmskoj sceni tu negdje, i ništa ih ne dijeli od ukupnosti kulturne klime, uključujući folklor.

Na dnu plaže Kopakabana, u kvartu Leme, a to je elitni kvart Rija, djeluje instuticija zvana Folozofija na plaži. Vodi je književnik, bivši ministar kulture Brazila, ambasador Jeronimo Moscardo de Souza (1940). Priznao sam mu da mi je čast što me zove, i smatra, svojim iskrenim prijateljem.

Kalila das Merses je objavila zbirku Bilješke iz okolnog enterijera i druge naklonosti (Notas de um interior circundante e outros afetos, 2019) u jeku sklopa, intersklopa, međusklopa, ili kako god nazvali podršku, sigurnost koju jednoj kulturnoj klimi daje teorijsko zaleđe. Mene lično su u posljednje vrijeme najviše inetresovali brazilski eksperimentalni prozaisti, i primijetio sam, ne bez iznenađenja, da na ovoj širokoj panorami, čak ni vizuelne umjetnosti, kamo li eksperimentalna proza, nisu vidljive bez teorije kao draperije i logistike. Veliki univerziteti i, posebno, veliki broj polaznika - stotine hiljada, milioni - mijenjaju makar i najtvrđu, najokoštaliju sliku svijeta vanteorijske površnosti i “nagonske književnosti” (Borhes).

Za umjetnika je, koliko poštovanje i shvatanje svojih preteča, isto tako, ako ne i više, važan izlaz iz tradicije - umjeti naći pravi izlaz iz tradicije u pravi čas - i to je pravi zadatak, u protivnom on se pretvara u parazita sa kratkim vijekom dejstva i uticaja. Uvjeravanja da je eksperimentalna proza najbolji izlaz iz okova tradicije nikad nisu suvišna. U Brazilu je do te pojave došlo početkom devedesetih kad se Sisero objavio svoj rad Relativizam umjesto vizije svijeta (O relativismo enquanto visão do mundo, 1994), što je dalo ubrzo rezulate.

Pojavila se nova generacija stvaralaca lojalnih eksploataciji, pa čak i eliminaciji relativizma (parazitiranja na tradiciji) iz svjetonazora o svom dobu. Među autorkama prve su Fabiana Carneiro da Silva (rođ. 1985. u Sao Paulu), sa svojim toposima tijelo, istorije i nacionalizma kao književne opsesije i, najzad, Kalila das Merses. Ni one se, kao toliki brazilski savremeni umjetnici, ne odriču usluga koautorstva.

“Nas dvije, brazilske istraživačice, uzele smo učešća u dijalogu s portugalskom publikom”, kaže prva o drugoj. “Suočavanje s duhovima prošlosti u stvari je izbjegavanje savremenih zamki. Kreirali smo kulturnu konekturu na distanci, veoma udaljena mjesta, Baija, Salvador, Sao Paulo, Žoao Pesoa, Brazilija. Kalila das Merses je crna žena u pokretu, unutrašnja migracija, ona ponovo stvara svoje mjesto porijekla, jedinstvene boje, teksturu, mirise i ukuse i tako daje gustoću istraživanju dijaspore u Brazilu.”

Afrika i Brazil

Kalila pripada velikom talasu afro-literature u Brazilu. Afrički autori, zapravo autori s afričkim korijenima ili, kako kaže kritičarka Beatriz Mello, lice s naslovnice (Folha de Rosto: Calila das Mercês), nikad nisu bili prisutniji u portugalskom govoru koji razumije trista miuliona ljudi. Počeli su da se javljaju pedesetih, prije svih pjesnički glasovi, prva je Carolina Maria de Jesus (1914-1977), slijede Beatris Nascimento (Maria Beatriz do Nascimento, 1942), Bjanka Gonsalves (Bianca Gonçalves), Criastiane Sobral (Rio, 1974), do najnovijih crnačkih glasova: Nina Rizzi (Sao Pualo, 1983), Mel Duarte (1988) i Kalila das Merses.

Toliko ima stvari koje treba dublje shvatiti na relaciji Afrika (Zapadna obala) - Brazil (Istočna obala), kroz milione doseljenika, migranata, što prodatih, odnosno kupljenih, što trbuhom za kruhom, i klasifikovati to znanje. Ali ne kroz pozitivističku istoriju, kada, kako, već kroz optiku budućnosti: kuda, zašto, i dokle?

Ako postoji sredina gdje svjetska književnost nije dominantno istorija, nego teorija, senzibilitet, treba je tražiti u Brazilu, i ne samo na Istočnoj obali, već i po unutrašnjosti, od Rio Grande do Amazonije, od Pernambuke do Sv. Katarine, i beskrajnih pokrajina Mato Groso, Minas Žerais, Gojas.

Teorija je, danas, u sredinama koje drže do sebe, ono što je istorija privatnog života na evropskom Zapadu i u SAD: vrh savremene kulturne misli. Kod nas je druga pjesma.

Balkan se još batrga u svojim ideološkim istorijama. Baci pogled na srpsku, hrvatsku, bugarsku, bosansku i sve druge balkanske književne i političke scene i biće ti jasno: tu je triput više mrtvih. Ovdje se čovjek teže nego drugdje oslobađa nečega što je davno završeno.

( Ben Golosovker )