Crna Gora preko Atlantika: Istraživanje dijaspore, promocija kulturnog nasljeđa i jačanje veza između Crne Gore i SAD

Projekat “Crna Gora preko Atlantika” ovog proljeća pokrenuo sam sa dr Srđom Martinovićem, profesorom Pravnog fakulteta Univerziteta Crne Gore, istraživačem međunarodnih odnosa, istorije diplomatije i crnogorske dijaspore. Želja nam je bila da na nov i drugačiji način sagledamo istorijske i savremene veze između Crne Gore i Sjedinjenih Američkih Država, kazao je u razgovoru za “Vijesti” Dušan Medin, arheolog i izvršni direktor Društva za kulturni razvoj “Bauo”.

Prema njegovim riječima, prva faza projekta realizovana je tokom nešto više od 40 dana intenzivnog turističkog boravka, terenskih obilazaka, radnih sastanaka i predavanja u oko 20 saveznih država širom SAD, od Floride i Kalifornije, preko pacifičkog sjeverozapada i planinskog Zapada, do područja Velikih jezera, istočne obale i glavnog grada Vašingtona.

“Naš osnovni cilj ovoga puta bio je dvostruk. S jedne strane, nastojali smo da kroz predavanja, stručne susrete i razgovore sa kolegama predstavimo bogatstvo crnogorskog kulturnog i istorijskog nasljeđa međunarodnoj akademskoj i stručnoj javnosti. S druge strane, željeli smo da putujući kroz SAD sistematski istražimo tragove crnogorskog iseljeništva, od prvih migracionih talasa iz XIX vijeka do savremenih zajednica koje danas žive i djeluju širom Amerike. Posebno nas je zanimalo na koji način su migracije oblikovale identitete pojedinaca i porodica, kakve veze dijaspora i danas održava sa Crnom Gorom i kako se sjećanja na porijeklo prenose kroz generacije. Kroz obilaske i terenski rad, posjete arhivima, muzejima, grobljima, kulturnim centrima i razgovore sa brojnim sagovornicima nastojali smo da bolje razumijemo te višeslojne veze koje su generacije naših ljudi gradile preko Atlantika, ali i da ukažemo na značaj njihovog mjesta u ukupnoj istoriji Crne Gore”, istakao je Medin.

Ključna podrška Fondacije Miloša Karadaglića

Medin naglašava da je prvu i ključnu finansijsku podršku njihovoj ideji pružila Fondacija Miloša Karadaglića kroz Program u oblasti kulture i umjetnosti za 2026. godinu, koji realizuje u saradnji sa svojim partnerima, prijateljima i donatorima.

“Naknadno je podrška stigla i od Ministarstva dijaspore Crne Gore, čime su stvoreni uslovi za realizaciju prve faze ovog zahtjevnog projekta. Koristim priliku da izrazim iskrenu zahvalnost donatorima i njihovim predstavnicima, prije svega gospodinu Milošu Karadagliću, svjetski čuvenom umjetniku, i njegovom timu: Vanji Vukčević, Tijani Radulović i Nataši Stefanović. Veliko hvala i ministru Mirsadu Azemoviću i njegovim saradnicima, naročito Ivanu Ivanoviću i Jasminu Lukačeviću”, istakao je Medin.

Posebnu zahvalnost duguje i brojnim crnogorskim iseljenicima i njihovim potomcima koji su tokom boravka nesebično pomagali kao domaćini, vodiči, sagovornici i saradnici na terenu.

“Njihova otvorenost, gostoprimstvo i spremnost da podijele porodične priče, dokumenta, fotografije i dragocjena iskustva predstavljali su jedan od najvažnijih segmenata čitavog istraživanja. Među velikim brojem ljudi koji su dali doprinos projektu ipak moram posebno pomenuti gospodina Milutina Perovića iz San Franciska i gospodina Džona Borozana iz Sijetla, kao i članove njihovih porodica, koji su nam pružili izuzetnu podršku i povezali nas sa mnogim iseljenicima i njihovim potomcima. Naravno, bilo je još mnogo pojedinaca koji su na različite načine pomogli realizaciju projekta i svima njima dugujemo iskrenu zahvalnost. Ipak, imajući u vidu obim i kompleksnost projekta, njegovo trajanje, broj saveznih država koje smo posjetili, kao i značajno više troškove života, prevoza i smještaja u Sjedinjenim Američkim Državama u odnosu na Crnu Goru, bilo je neophodno jednim dijelom i sopstveno finansijsko učešće u njegovoj realizaciji. To smo od samog početka očekivali i smatrali potpuno prirodnim jer, na kraju, ovo putovanje nije predstavljalo samo turistički, istraživački i profesionalni poduhvat, već i izuzetno životno iskustvo koje nas je, uvjeren sam, obogatilo kao ljude”, kazao je Medin.

Obilježavanje 21. maja u Njujorku

Boravak u Njujorku, kako je naglasio, poklopio se i sa obilježavanjem velikog jubileja - 20 godina od obnove nezavisnosti Crne Gore.

“Imali smo priliku da svjedočimo nizu aktivnosti kojima je ovaj jubilej promovisan u jednom od najvažnijih svjetskih gradova. Posebno je upečatljiv bio projekat Generalnog konzulata Crne Gore u Njujorku, zahvaljujući kojem su se na Tajms skveru emitovali promotivni sadržaji posvećeni Crnoj Gori i ovoj prigodi. Crnogorska zastava i poruke posvećene jubileju tako su se našle pred milionima prolaznika i turista iz cijelog svijeta, što je predstavljalo snažan simbolički i promotivni gest prema međunarodnoj javnosti. Ujedno, bilo je inspirativno vidjeti koliko su pripadnici crnogorske dijaspore s ponosom učestvovali u obilježavanju ovog važnog datuma i koliko snažno, uprkos geografskoj udaljenosti, njeguju veze sa svojom domovinom. Upravo 21. maja prisustvovali smo velikoj svečanosti i zabavnom programu u njujorškom klubu Casa CeCe, koji je organizovala crnogorska emigracija”, istakao je Medin.

Saradnja sa Ambasadom i Generalnim konzulatom

Medin naglašava da su podršku i predusretljivost tokom realizacije projekta pružili i Ambasada Crne Gore u SAD, na čelu sa ambasadorom Jovanom Mirkovićem, kao i Generalni konzulat i generalna konzulka Snežana Jonica.

“Njihova otvorenost za saradnju i spremnost da podrže aktivnosti usmjerene na promociju Crne Gore i povezivanje sa dijasporom mnogo su nam značili tokom boravka u SAD. Imali smo čast da 26. maja prisustvujemo prijemu koji je u hotelu Kimberly u Njujorku organizovala generalna konzulka povodom Dana nezavisnosti. Istog dana, nešto ranije, u organizaciji Ambasade Crne Gore u Vašingtonu, a povodom obilježavanja 250 godina nezavisnosti Sjedinjenih Američkih Država i 20 godina od obnove nezavisnosti Crne Gore, kolega i ja održali smo predavanje na Elliott School of International Affairs Univerziteta Džordž Vašington, jednoj od najuglednijih američkih visokoškolskih ustanova u oblasti međunarodnih odnosa”, navodi Medin.

Predavanje je, kako je dodao, bilo prilika da publici, koju su činili predstavnici akademske zajednice, diplomatskog kora, različitih institucija, crnogorske dijaspore i studenti, predstave Crnu Goru i Zapadni Balkan kroz prizmu istorijskog razvoja, savremenih političkih i društvenih izazova, ali i budućih razvojnih perspektiva.

“Posebnu pažnju posvetili smo predstavljanju crnogorske istorije, multikulturnog karaktera i evropskog puta Crne Gore, uz uvjerenje da upravo ovakvi susreti doprinose boljem međunarodnom razumijevanju naše zemlje, jačanju profesionalnih veza i otvaranju prostora za nove oblike akademske i institucionalne saradnje. Imali smo čast da nam uvodničarka i moderatorka bude ugledna crnogorsko-američka novinarka Milena Đurđić, koja živi i radi u Vašingtonu”, naglašava on.

O Budvi i Crnoj Gori na Univerzitetu Berkli

Prema njegovim riječima, na Univerzitetu Kalifornije u Berkliju, jednom od najznačajnijih univerziteta na svijetu, imao je priliku da 29. aprila održi gostujuće predavanje u okviru programa Arheološkog istraživačkog centra (Archaeological Research Facility) i Odjeljenja za slovenske jezike i književnosti (Department of Slavic Languages and Literatures).

“Predavanje pod nazivom Cultural Heritage in a Small State: The Archaeology of Montenegro Through the Case of Budva bilo je posvećeno arheologiji i kulturnom nasljeđu Crne Gore, sa posebnim fokusom na Budvu kao jedan od najznačajnijih i najdugovječnijih urbanih centara na istočnoj obali Jadrana.

Kroz prikaz rezultata dosadašnjih istraživanja predstavio sam slojevitu istoriju Budve, od antičkog perioda do savremenog doba, ukazujući na značaj grada kao mjesta susreta različitih kultura, političkih uticaja i trgovačkih mreža tokom više od dvije i po hiljade godina”, istakao je Medin.

Kako je naglasio, predavanje je okupilo brojnu publiku jer je bilo otvoreno ne samo za akademsko osoblje, već i za širu javnost, što je omogućilo kasniju sadržajnu diskusiju o mjestu Budve i Crne Gore u širim mediteranskim i evropskim kulturnim tokovima.

“Za mene je ovo predstavljalo posebno važno iskustvo, ne samo zbog ugleda institucije domaćina, već i zbog činjenice da je riječ o rijetkoj prilici da se arheološko nasljeđe Crne Gore predstavi na jednom od vodećih svjetskih univerziteta. Takvi nastupi zaista doprinose međunarodnoj vidljivosti naše nauke i kulture, otvaraju mogućnosti za nove akademske kontakte i saradnje, ali i potvrđuju da teme iz crnogorske prošlosti mogu biti relevantne i zanimljive široj međunarodnoj publici”, naveo je on.

Predavanje na 91. godišnjem skupu Društva za američku arheologiju

Na 91. godišnjem naučnom skupu Društva za američku arheologiju (Society for American Archaeology - SAA) u San Francisku, jednom od najvećih i najvažnijih naučnih okupljanja arheologa u Sjevernoj Americi, Medin je imao priliku da predstavi raznovrsnost arheološkog nasljeđa Crne Gore, ali i dugu tradiciju međunarodne saradnje koja je obilježila razvoj arheološke nauke u Crnoj Gori.

“Predavanje pod naslovom Internationalizing Archaeology in Montenegro: A Long Tradition of Collaboration with Foreign Scholars bilo je dio sesije Knowledge Creation with Communities, Stakeholders, and Archaeologists, kojom je predsjedavala Michelle Taylor (American University, Washington D. C.). U izlaganju sam ukazao na činjenicu da je crnogorska arheologija, uprkos ograničenim institucionalnim i finansijskim kapacitetima kroz različite istorijske periode, od samih početaka bila snažno povezana sa međunarodnim naučnim tokovima. Posebna pažnja posvećena je radu brojnih stranih istraživača, putopisaca, diplomata, kolekcionara i naučnika koji su od XIX vijeka pa sve do sredine XX vijeka istraživali prostor Crne Gore, dokumentovali njene spomenike i doprinijeli boljem razumijevanju njene prošlosti. Njihov rad predstavlja relevantan dio istorije crnogorske arheologije i svjedoči o činjenici da je interesovanje za kulturno nasljeđe ovog prostora postojalo mnogo prije formiranja savremenih naučnih institucija”, naglašava Medin.

Istovremeno, predavanje je, kako je dodao, bilo prilika da se govori i o savremenim procesima internacionalizacije arheologije u Crnoj Gori, koji se danas ogledaju kroz zajedničke istraživačke projekte, međunarodne konferencije, studentske razmjene, stručna usavršavanja i saradnju sa univerzitetima, institutima i muzejima širom Evrope i svijeta.

“Posebno sam naglasio da upravo međunarodna saradnja predstavlja jedan od ključnih mehanizama za unapređenje naučnih standarda, razmjenu iskustava i veću vidljivost crnogorskih istraživanja u globalnim akademskim okvirima”, kazao je Medin.

Predavanje u memorijalnom centru u Kolmi

Kako je naglasio, zajedno sa Srđom Martinovićem, 2. maja održao je predavanje u kulturnom i memorijalnom centru u Kolmi kod San Franciska, u okviru programa California and Montenegro: Historical Connections and Contemporary Perspectives, organizovanog povodom 146. godišnjice Srpskog i crnogorskog književnog i potpornog društva (Serbian & Montenegrin Literary and Benevolent Society), osnovanog davne 1880. godine.

“Riječ je o jednoj od najstarijih aktivnih organizacija iseljenika sa prostora Crne Gore i Balkana u Sjedinjenim Američkim Državama, koja već gotovo vijek i po predstavlja važan stub očuvanja zajedničkog nasljeđa, identiteta i međusobne solidarnosti. Predavanje je otpočelo predstavljanjem geografskih, istorijskih, kulturnih i socijalnih aspekata Crne Gore. Potom je kolega Martinović govorio o istorijskim migracijama iz Crne Gore i formiranju crnogorskih zajednica u Kaliforniji, a ja o migracijama iz Paštrovića i Budve prema zapadnoj obali SAD. Za mene je ovo predavanje imalo i dodatnu ličnu dimenziju, budući da je upravo interesovanje za sudbine mojih predaka i rođaka koji su tokom XIX i XX vijeka odlazili u Ameriku predstavljalo jedan od podsticaja za bavljenje ovom istraživačkom temom. Nažalost, danas niko od njih nije živ, ali njihovi grobovi za mene predstavljaju važna mjesta koja sam posjetio i na koja sam položio po jedan kamen donesen iz Paštrovića”, naglasio je Medin i dodao:

“Prepuna sala i izuzetna posjećenost predavanja, te veoma sadržajna diskusija koja je uslijedila, potvrdile su da interesovanje za istoriju crnogorske dijaspore i danas snažno postoji, kako među potomcima iseljenika, tako i među istraživačima i predstavnicima lokalnih zajednica. Ujedno, ovaj događaj predstavljao je jednu od najljepših prilika tokom cijelog putovanja da se o zajedničkoj istoriji, nasljeđu i identitetu govori upravo na mjestu gdje su mnogi naši iseljenici prije više od jednog vijeka započinjali svoje nove živote”, zaključio je Medin.

Medin: Ovo putovanje nije kraj, već početak novih međunarodnih saradnji

Prema njegovim riječima ovo putovanje svakako ne doživljava kao završetak jednog procesa, već prije kao njegov početak.

“Ipak, budući da nijesmo nastupali kao zvanični predstavnici državnih institucija niti kao donosioci odluka, već prvenstveno kao pojedinci koji su projekat pokrenuli i realizovali na sopstvenu inicijativu, njegov uspjeh prije svega mjerimo kvalitetom iskustva koja smo stekli, kontakata koje smo ostvarili, razmjenom znanja, kao i mogućnostima za buduću saradnju koje su se tokom putovanja otvorile. Ukoliko makar dio tih kontakata preraste u konkretne projekte, istraživanja, publikacije ili druge oblike saradnje, vjerujem da će koristi od toga imati ne samo učesnici projekta, već i šira naučna, stručna i kulturna zajednica u Crnoj Gori. Iz moje perspektive, ovo putovanje predstavlja nastavak procesa internacionalizacije profesionalnih aktivnosti koje gradim kroz putovanja i saradnju sa kolegama i institucijama u Sjedinjenim Američkim Državama. Očekujem nastavak saradnje sa istraživačima koje sam upoznao ili sa kojima sam tokom ovog, ali i prethodna dva boravka u Americi dodatno produbio profesionalne veze. Tu prije svega mislim na učešće u programu International Visitor Leadership Program (IVLP) Stejt departmenta SAD tokom avgusta prošle godine, kao i na godišnji skup Archaeological Institute of America i Society for Classical Studies održan u januaru ove godine u San Francisku”, kazao je Medin.

( Vuk Lajović )