Nova računica za stolom lidera EU

Četiri nova premijera pridružiće se liderima Evropske unije danas u Briselu, mijenjajući političku računicu unutar najmoćnijeg tijela za donošenje odluka u bloku.

Od posljednjeg sastanka Evropskog savjeta, održanog prije osam sedmica, promjene na čelu četiri države članice - odnosno oko 15 odsto od 27 šefova vlada EU - unijele su novu neizvjesnost u pogledu toga kako će se lideri svrstavati u najvećim sporovima unutar Unije.

Te promjene dolaze baš u trenutku kada se vlade pripremaju za bitke oko narednog budžeta bloka, vrijednog dva biliona eura, energetske politike i spoljnopolitičkih pitanja.

Nad samitom se nadvija još jedno pitanje: ko će naslijediti ulogu koju je dugo imao Viktor Orban?

Bivši mađarski premijer je godinama frustrirao kolege blokiranjem, odlaganjem i pregovaranjem oko odluka EU. Sada, kada Orban više nije na funkciji, diplomate traže naznake gdje bi se u narednom poglavlju Savjeta mogao pojaviti otpor.

„Najveća promjena u vezi s tom četvorkom biće onaj koji neće biti tamo“, rekao je jedan evropski diplomata za Politiko, govoreći o Orbanu. Kao i drugi sagovornici u ovom tekstu, insistirao je da ostane anoniman kako bi mogao otvoreno da govori.

Proevropski konzervativac: Mađar Peter Mađar

Četrdeset dana nakon što je 9. maja preuzeo dužnost, poslije ubjedljive pobjede koja je preokrenula mađarski politički poredak, Peter Mađar je već transformisao odnos Budimpešte sa Briselom. Njegova vlada je odblokirala milijarde eura iz fondova EU koje su godinama bile zamrznute pod njegovim prethodnikom Viktorom Orbanom.

Time što se povukao u stranu po pitanju Ukrajine i omogućio Kijevu da ove sedmice pokrene prvu fazu pregovora o pristupanju EU, Mađar je dodatno učvrstio reputaciju konstruktivnog, proevropskog lidera. Kao bivši mađarski diplomata u Briselu i poslanik u Evropskom parlamentu, dobro poznaje institucije i očekuje se da će izbjegavati konfrontacioni stil koji je obilježio Orbanove odnose sa blokom. Prvi evropski diplomata opisao ga je kao „vještog“ političkog igrača.

Veće je pitanje gdje će Mađar, konzervativac desnog centra čija je stranka Tisa dio Evropske narodne partije, zadržati elemente Orbanove agende. Kada je riječ o energetici, obećao je da će Mađarsku osloboditi zavisnosti od ruskog uvoza - ali tek do 2035, znatno nakon cilja EU da se to učini do 2027. godine.

U vezi s migracijama, Mađar je nagovijestio sličan kontinuitet. Planira da zadrži graničnu ogradu koju je Orban podigao 2015. i protivi se kvotama bloka za preraspodjelu migranata, čime se u širem smislu svrstava uz lidere poput danske premijerke Mete Frederiksen i poljskog premijera Donalda Tuska. Nije slučajno što je kao premijer prvo zvanično otputovao u Varšavu. Takođe je pozvao na oživljavanje - i proširenje - Višegradske četvorke, grupe srednjoevropskih zemalja.

Tenzije između Budimpešte i Brisela mogle bi se ipak ponovo pojaviti. Ali kada Mađar danas prođe crvenim tepihom zgrade Evropa, oivičenim zastavama, stići će osnažen svježim izbornim mandatom i novoobnovljenim vezama sa EU - i biće dočekan kao predvidljiviji partner, što u Briselu doživljavaju s olakšanjem poslije njegovog prethodnika koji je s neskrivenim zadovoljstvom unosio pometnju.

Skeptik prema Ukrajini: Bugarin Rumen Radev

Bivši bugarski predsjednik je okončao višegodišnju unutrašnju političku blokadu kada je u januaru podnio ostavku, osnovao sopstvenu stranku i ubjedljivo pobijedio na izborima koji su uslijedili. Iako je i ranije prisustvovao sastancima Evropskog savjeta zbog ustavne specifičnosti koja je tehničkim premijerima onemogućavala da predstavljaju Sofiju u Briselu, ovo će biti njegov prvi samit u svojstvu šefa vlade.

Njegov dolazak bi mogao zakomplikovati napore da se održi jedinstveni front EU prema Ukrajini.

Radev je prošle godine tvrdio da je Kijev „osuđen na propast“ u ratu protiv Rusije i protivio se povećanju vojne pomoći EU ili „slanju još oružja“ Ukrajini. Takođe je okrivio evropske lidere za podršku ukrajinskoj kontraofanzivi, rekavši da je ona dovela do „stotina hiljada“ žrtava.

Ostao je upamćen i po sukobu s ukrajinskim predsjednikom Volodimirom Zelenskim tokom televizijski prenošenog sastanka 2023, kada ga je ukrajinski lider javno kritikovao zbog stavova koje su kritičari opisali kao naklonjene Kremlju. Ta epizoda je svrstala Radeva u tabor u kojem je i slovački premijer Robert Fico, još jedan čest kritičar zapadne podrške Ukrajini koji njeguje toplije veze s Moskvom.

Nekoliko upućenih u Briselu već je oprezno. Bugarska bi mogla postati prepreka u pregovorima o budućim sankcijama Rusiji, prema riječima drugog i trećeg evropskog diplomate. EU se nada da će u narednim mjesecima odobriti 21. paket sankcija, ali drugi diplomata je rekao da Sofija već „zauzima tvrd stav“, iako izvor njenih primjedbi ostaje nejasan.

Ipak, treći diplomata je doveo u pitanje da li bi Radev bio spreman - ili u stanju - da igra opstruktivnu ulogu kakvu je Orban dugo imao u Savjetu.

Branilac Izraela: Slovenac Janez Janša

Janez Janša, dobro poznato lice u Briselu, vraća se u Evropski savjet na četvrti mandat premijera Slovenije. Njegov povratak za sto dovodi još jednog desničarskog populistu - deklarisanog poštovaoca Trampa koji ima borben odnos prema medijima. Zvuči poznato?

Janša zaista ima neke tendencije nalik Orbanovim. Ali postoji jedna velika razlika: slovenački lider je među najčvršćim pristalicama Ukrajine, podržava i vojnu pomoć i kandidaturu Kijeva za članstvo u EU. Takođe je otputovao u Ukrajinu u prvim sedmicama ruske invazije punog obima, u znak solidarnosti.

On bi mogao predstavljati veći problem po pitanju Izraela.

Nekoliko zemalja EU želi da uvede sankcije izraelskom ministru nacionalne bezbjednosti Itamaru Ben-Gviru, pripadniku tvrde struje, zbog postupanja prema Evropljanima pritvorenim na brodu iz flotile pomoći koja je plovila ka Gazi, navodi se u nacrtu zaključaka samita od 12. juna, u koji je Politiko imao uvid. Međutim, očekuje se da će se Janša usprotiviti takvim mjerama, zajedno sa zemljama među kojima su Njemačka i Češka.

On je posljednjih sedmica otišao dalje od mnogih evropskih branilaca Izraela: ukinuo je slovenački embargo na izvoz oružja Izraelu i zabranu ulaska Ben-Gviru i izraelskom premijeru Benjaminu Netanjahuu. Izrael je potom najavio planove da otvori ambasadu u Ljubljani, što je Janša pozdravio kao „novu eru u slovenačko-izraelskim odnosima“.

Međutim, to protivljenje možda neće biti presudno. Ako Njemačka ublaži stav o sankcijama, druge zemlje koje im se protive - uključujući Sloveniju - mogle bi biti spremnije da se svrstaju uz većinu, prema riječima prvog evropskog diplomate.

Oštar prema Rusiji: Letonac Andris Kulbergs

Letonski parlament je prošlog mjeseca izglasao da Andris Kulbergs, biznismen zaljubljenik u automobile koji je ušao u politiku, postane novi premijer, nakon što je politička kriza izazvana nizom slučajnih upada ukrajinskih dronova u letonski vazdušni prostor dovela do ostavke bivše premijerke Evike Silinje.

Kulbergs je prvi put ušao u parlament 2022, ne pripada nijednoj stranci i nikada nije bio ministar, ali ima podršku široke koalicije. Pošto su do opštih izbora u Letoniji ostala svega četiri mjeseca, prioritet njegove vlade je jačanje protivdronovske odbrane zemlje kako bi bolje odgovorila na buduća narušavanja vazdušnog prostora.

To dolazi u trenutku kada bi lideri bloka danas i sjutra trebalo da razgovaraju o tome kako da obezbijede vazdušni prostor bloka na njegovom istočnom krilu, navodi se u nacrtu zaključaka samita, i da izraze „punu solidarnost“ sa državama članicama izloženim takvim prijetnjama.

Letonski premijer je obećao da će nastaviti čvrstu podršku Rige Ukrajini, potpisavši sporazum o dronovima s Kijevom u prvim danima svog mandata. Letonija je u društvu zemalja EU koje najviše izdvajaju za odbranu, kao i drugih država koje zastupaju tvrdu liniju prema Rusiji - Poljske, Litvanije i Estonije.

( Politiko, A.Š. )