Odlazak maestra američke ekonomije

Alan Grinspen, koji je po odlasku u penziju 2006. bio slavljen kao najveći predsjednik Federalnih rezervi, ali je već dvije godine kasnije bio na meti oštrih kritika zbog teške finansijske krize koja je uslijedila, preminuo je u ponedjeljak u 100. godini života, saopštila je njegova supruga.

Grinspen, koji je imao snažan uticaj na američku ekonomiju tokom svog mandata na čelu Federalnih rezervi od avgusta 1987. do januara 2006. godine, preminuo je u svom domu od komplikacija izazvanih Parkinsonovom bolešću, navela je Andrea Mičel u saopštenju.

„Bio je velikan koji je decenijama pomagao u oblikovanju američke ekonomije pod predsjednicima iz obje političke stranke, ali je uvijek iskreno priznavao svoje greške“, rekla je Mičel.

„Pamtiće ga po njegovoj briljantnosti i dobroti. Biti njegov životni saputnik bila je najveća radost mog života“, dodala je.

Grinspan je nadgledao drugo najduže razdoblje ekonomskog rasta u istoriji Sjedinjenih Država - neprekidnu deceniju privrednog širenja od marta 1991. do marta 2001. godine. Njegova odluka da dozvoli ekonomiji da nastavi da raste uprkos pritiscima da poveća kamatne stope zbog prijetnje inflacije koja se nikada nije ostvarila pomogla je da se stvore godine prosperiteta u SAD-u i donijela mu status zvijezde među ekonomistima, kao svojevrsnom ekonomskom „maestru“.

To razdoblje obilježila je njegova dalekovida procjena da će nagli rast produktivnosti sredinom devedesetih godina držati inflaciju pod kontrolom.

Njegova intuicija iz tog perioda i danas predstavlja važnu referentnu tačku za kreatore ekonomske politike, a bivši predsjednik Federalnih rezervi Džerom Pauel navodio ju je kao primjer kako stručna procjena ponekad može nadmašiti tehničke modele ekonomije.

Međutim, stručnost nekadašnjeg džez muzičara u vođenju monetarne politike kasnije je dovedena u pitanje, jer su kritičari tvrdili da su njegove politike doprinijele stvaranju niza mjehura na tržištu imovine i postavile temelje za finansijsku krizu iz perioda 2007-2009.

„Mislim da obožavanje koje je uslijedilo neposredno prije finansijske krize nikada nije bilo u potpunosti zasluženo, ali isto tako ni kritike kojima je bio izložen nakon odlaska nijesu bile sasvim opravdane“, rekao je Stiven Oliner, bivši visoki zvaničnik Federalnih rezervi.

Grinspen, koji je zavolio matematiku zahvaljujući opsjednutosti bejzbol statistikama, brzo je stekao priznanja zbog odlučne reakcije na berzanski krah poznat kao Crni petak iz 1987. godine, svega dva mjeseca nakon što je stupio na dužnost.

Takođe je vodio američku ekonomiju kroz recesiju 1990-1991, azijsku i rusku finansijsku krizu 1997-1998, pucanje mjehura tehnoloških (dot-com) akcija 2000. godine, kao i kroz turbulentne ekonomske posljedice napada 11. septembra.

Usput je, kako je opisao njegov biograf Sebastijan Malabi, postao vrhunski igrač moći u Vašingtonu, sposoban da predsjednike i članove vlade navede da donose odluke za koje je smatrao da su najbolje, ponekad a da oni nijesu ni bili svjesni ko zapravo vuče konce.

„Federalne rezerve sa dubokom tugom primaju vijest o smrti Alana Grinspena“, navodi se u saopštenju. „On je u vođenje monetarne politike unio strogu analitičku disciplinu i pomogao da se izgradi kredibilitet koji i danas predstavlja jednu od najvažnijih vrijednosti Federalnih rezervi.“

Samo nekoliko dana prije Grinspenove smrti, novi predsjednik Federalnih rezervi Kevin Vorš izazvao je brojna poređenja sa Grinspenom zbog sažetog saopštenja o monetarnoj politici koje je sastavio nakon svog prvog sastanka o kamatnim stopama prošle sedmice.

Grinspen je u februaru 1994. uveo praksu izdavanja saopštenja nakon sastanaka Federalnih rezervi, objavivši kratku poruku od svega 99 riječi kojom je najavljeno povećanje kamatnih stopa. Varšovo prvo saopštenje od 17. juna, sa 130 riječi, bilo je najkraće u posljednjih nekoliko godina.

Neki ekonomisti su smatrali da je Grinsean, koji nikada nije krio da je republikanac, narušio svoju političku nezavisnost podržavajući poreske olakšice koje je 2001. predložio predsjednik Džordž V. Buš, iako je istovremeno blisko sarađivao i sa demokratskim predsjednikom Bilom Klintonom.

Kada je 2006. napustio Federalne rezerve Grinspen je imao 80 godina, ali je bez poteškoća započeo novu karijeru kao konsultant i savjetnik kroz sopstvenu firmu “Greenspan Associates”, nudeći svoje procjene o budućim ekonomskim kretanjima za visoke honorare.

Greenspan je često opisivan kao druga najmoćnija osoba u zemlji, odmah iza predsjednika, zbog sposobnosti centralne banke da utiče na ekonomiju promjenama kratkoročnih kamatnih stopa.

Zamišljen, ozbiljan i povučen, svoje stavove iznosio je kroz nejasna i složena svjedočenja pred Kongresom i govore koje su analitičari beskrajno tumačili. Jednom je grupi ekonomista rekao da značajan dio vremena provodi brinući da ne bude previše jasan.

„Otkako sam došao u Federalne rezerve, naučio sam novi jezik koji se zove ‘govor Federalnih rezervi’ (Fed speak). Naučili smo da mumlamo krajnje nerazgovijetno“, rekao je.

„Ako vam se učini da sam bio previše jasan, onda ste vjerovatno pogrešno razumjeli ono što sam rekao“, dodao je.

Znao je da govori toliko nejasno da je njegova supruga, Andrea Mičel, priznala da „jednostavno nije shvatila“ njegove prve bračne ponude. Par je bio u vezi 12 godina prije nego što su se vjenčali u aprilu 1997. godine. To je bio drugi brak za oboje.

Grinspen je govorio da najbolje razmišlja u kadi. Često je uživao u kupkama koje su trajale i po dva sata, tokom kojih je čitao izvještaje te pisao govore i svjedočenja za javne nastupe.

Muzika kao prva ljubav

Rođen u Njujorku 6. marta 1926. godine, Alan Grinspen bio je jedino dijete Rouz i Herberta grinspena. Njegovi roditelji su se razveli dok je bio mali, pa je odrastao sa majkom i bakom i djedom u skromnom stanu u četvrti Vašington hajts.

Grinspenova prva ljubav bila je muzika. Dvije godine je pohađao Džulijard u Njujorku, gdje je studirao klarinet. Kratko je nastupao sa orkestrom kao saksofonista prije nego što se okrenuo studijama ekonomije na Univerzitetu u Njujorku.

( Rojters, N.B. )