Zamršeno klupko sankcija između Irana i milijardi

Teheran bi mogao da dobije milijarde dolara zahvaljujući 60-dnevnom izuzeću od američkih sankcija, objavljenom u ponedjeljak, ali ukidanje više od četiri decenije ograničenja nosi pravne, političke i komercijalne izazove koji bi mogli potrajati godinama, piše agencija Rojters.

SAD su ublažavanjem sankcija, prvi put poslije više decenija, omogućile Teheranu da lakše prodaje naftu i naplaćuje je u dolarima. To bi Iranu u kratkom roku moglo donijeti milijarde dolara, ali ključno je pitanje da li privremeni sporazum SAD sa Iranom može da se pretvori u trajno ekonomsko rasterećenje, imajući u vidu složenost razgradnje režima sankcija koji obuhvata američko zakonodavstvo, međunarodne mjere i bojazni privatnog sektora od rizika.

Ujedinjene nacije, SAD i Evropska unija uvele su sankcije i trgovinske embargo i zamrzle imovinu još od kraja sedamdesetih godina, zbog iranskog nuklearnog programa, kršenja ljudskih prava i podrške militantnim grupama širom regiona.

Prema memorandumu o razumijevanju u 14 tačaka, koji su SAD i Iran potpisali prošle sedmice, Vašington treba da počne ukidanje svih vrsta sankcija prema rasporedu koji će biti utvrđen konačnim sporazumom u roku od 60 dana, uz mogućnost produženja tog perioda.

Američko Ministarstvo finansija je u ponedjeljak izdalo privremenu opštu licencu kojom se do 21. avgusta dozvoljavaju proizvodnja, isporuka i prodaja sirove nafte, petrohemijskih i naftnih proizvoda iranskog porijekla.

Licenca izdata u ponedjeljak, prema nekim procjenama, mogla bi Iranu u naredna dva mjeseca donijeti do tri milijarde dolara

Ukidanje preostalih sankcija, ukoliko do toga dođe, predstavljalo bi oštar zaokret u politici SAD prema Bliskom istoku, koja je dugo bila usmjerena na obuzdavanje uticaja Irana i korišćenje finansijskog pritiska kako bi se oslabila njegova teokratska vlast.

To bi takođe bilo teško sprovesti, jer bi za neke mjere bile potrebne izvršne odluke, za druge odobrenje Kongresa, kao i tijesna koordinacija sa UN i drugim zemljama koje su uvele sopstvene sankcije. Kompanije, oprezne poslije decenija ograničenja, takođe bi mogle da umanje efekat takvog poteza.

“Imate tu zamršeno klupko sankcija, i to nijesu samo izvršne uredbe, već i sankcije koje je donio Kongres”, rekao je za Rojters Huan Zarate, zamjenik savjetnika za nacionalnu bezbjednost za borbu protiv terorizma u administraciji bivšeg predsjednika Džordža V. Buša.

Kongres je skeptičan

Vašington je prvi put uveo sankcije Iranu 1979. godine, nakon što su revolucionarni studenti zauzeli američku ambasadu u Teheranu i držali diplomate kao taoce, podsjeća britanska agencija.

Od tada je Kongres usvojio nekoliko zakona o sankcijama, a predsjednici su izdavali izvršne uredbe zbog iranskog nuklearnog programa i njegove podrške grupama koje SAD smatraju terorističkim organizacijama, uključujući Hamas, Hezbolah i jemenske Hute.

Od početka 2025. godine, Kancelarija za kontrolu strane imovine američkog Ministarstva finansija, poznata kao OFAC, uvela je sankcije za više od 1.000 ljudi, plovila i aviona, prema podacima Ministarstva finansija.

Uklanjanje hiljada subjekata sa liste sankcionisanih OFAC-u bi oduzelo najmanje godinu, rekao je Džeremi Paner, partner u advokatskoj firmi Hughes Hubbard & Reed i bivši američki zvaničnik za sankcije.

Predsjednik Donald Tramp može povući izvršne uredbe izdate protiv Irana, ali neke mjere, uključujući sankcije Hamasu i Hezbolahu, propisane su zakonom i moraće da ih ukine ili izmijeni Kongres, gdje je privremeni sporazum već izazvao oštre javne kritike među njegovim republikanskim partijskim kolegama.

Ukidanje 40 godina sankcija bilo bi teško, dodao je Met Cvajg, direktor za politiku u FDD Actionu, lobističkom ogranku Fondacije za odbranu demokratija.

“Svaki pokušaj sveobuhvatnog uklanjanja sloja po sloja sankcija biće kao ljuštenje luka - izlažući administraciju ne samo pravnim složenostima već i političkim rizicima”, rekao je Cvajg, bivši saradnik Odbora za spoljne poslove Predstavničkog doma.

Licenca izdata u ponedjeljak, prema nekim procjenama, mogla bi Iranu u naredna dva mjeseca donijeti do tri milijarde dolara.

To bi moglo porasti na “najmanje desetine milijardi dolara” ukoliko licenca postane trajna, jer bi bio uklonjen popust na iransku naftu, Teheranu omogućena prodaja dodatnim kupcima osim Kine, a izvoz povećan, rekao je Edvard Fišman, viši saradnik u Savjetu za spoljne odnose. Kina sada kupuje oko 90 odsto iranske nafte, uprkos sankcijama.

Nova licenca opsežnija je od one izdate u martu, jer predviđa uključivanje ne samo nafte i naftnih proizvoda, već i bankarskih, osiguravajućih i transportnih usluga povezanih s trgovinom naftom, čime se Teheranu omogućava brži pristup prihodima.

“Tu je uključen niz osjetljivih pitanja”, rekla je Stefani Konor, bivša zvaničnica OFAC-a, a sada partnerka u advokatskoj firmi Holland & Knight, dodajući da bi ukidanje sankcija moglo značiti da novac počne da teče grupama koje SAD smatraju prijetnjom.

“Da li ćemo zaista dozvoliti da novac počne da teče iranskoj Islamskoj revolucionarnoj gardi?”, upitala je, misleći na moćnu paravojnu formaciju koju su SAD označile kao stranu terorističku organizaciju.

Kompanije su oprezne

Banke, naftne kompanije i osiguravajuće kuće suočiće se sa propisima koji se mijenjaju, strožim provjerama i izloženošću rizicima od zaobilaženja sankcija povezanih sa vezama Irana sa zemljama poput Kine, Sjeverne Koreje i Rusije. One i dalje podliježu posebnim sankcijama Britanije, UN, EU i drugih.

“Na neki način smo tržištima već usadili svijest o riziku poslovanja sa Iranom ili preko Irana, tako da ne možete samo pritisnuti prekidač i reći: ‘E, sada je u redu poslovati sa Iranom’”, rekao je Zarate za Rojters.

Kompanije koje posluju sa Iranom i dalje bi se suočavale sa tužbama žrtava napada, koje mogu tužiti investitore i kompanije za pomaganje označenim grupama prema Zakonu o pravdi protiv sponzora terorizma iz 2016, za koji saradnici kažu da vjerovatno neće biti ukinut.

S obzirom na takve rizike, kompanije bi mogle izbjegavati saradnju sa Iranom kako bi izbjegle pravni i reputacioni rizik sve dok je sadašnja iranska vlast na vlasti, rekao je Bret Erikson, direktor u kompaniji Obsidian Risk Advisors.

“Nećemo vidjeti ogromne obaveze vrijedne više milijardi dolara dok stvari ne budu mnogo čvršće postavljene i politički stabilne”, rekao je. “Još je dug put pred nama.”

( N.B. )