Evo zašto se Južni pol zaledio prije Sjevernog pola
Antarktik je nekada bio dio južnopoluloptinskog superkontinenta Gondvane, koji je obuhvatao i kopnene mase koje danas čine Afriku, Južnu Ameriku, Australiju, Arabiju i Indijski potkontinent
Iako je nekada bio umjeren i bujan, najjužniji kontinent na Zemlji, Antarktik, zaledio se prije oko 34 miliona godina, prekriven ledenim pokrivačem koji je danas debeo i do oko pet kilometara. Nasuprot tome, najsjevernija oblast planete, Arktik, nije se zaledila još narednih 25 miliona godina.
Ova polarna asimetrija dugo je zbunjivala naučnike, ali istraživači sada možda imaju rješenje misterije, prenosi agencija Rojters.
Oni su procijenili topografiju antarktičkog regiona i koristili računarske modele kako bi rekonstruisali kako se površina razvijala tokom više miliona godina. Utvrdili su da je snažan geološki proces pokrenuo ponovno izdizanje planinskog lanca u istočnom Antarktiku, koji je na kraju prešao visinski prag ključan za formiranje i širenje planinskih glečera, kao i za trajno zadržavanje leda.
Rezultat je bila pojava ogromnog Istočnoantarktičkog ledenog pokrivača u vrijeme kada su globalne temperature bile oko 5 stepeni Celzijusa, više nego danas. To je značilo da je Južni pol dobio ledenu kapu mnogo prije nego što je dugoročni trend globalnog hlađenja omogućio formiranje ledene kape oko Sjevernog pola. Istočnoantarktički ledeni pokrivač već je postojao na početku poglavlja Zemljine istorije poznatog kao oligocenska epoha, koja je uslijedila nakon eocenske epohe.
Antarktik je nekada bio dio južnopoluloptinskog superkontinenta Gondvane, koji je obuhvatao i kopnene mase koje danas čine Afriku, Južnu Ameriku, Australiju, Arabiju i Indijski potkontinent. Kao dio procesa zvanog tektonika ploča, koji podrazumijeva neumoljivo kretanje kontinentalnih ploča na površini planete, ove kopnene mase su se vremenom razdvojile i polako pomjerile ka svojim sadašnjim položajima, prenosi Rojters.
"Naša studija pokazuje da je drevni geološki proces, koji je počeo prije više od 160 miliona godina tokom razdvajanja Afrike i Antarktika i odvijao se tokom mnogo desetina miliona godina, odredio kada i gdje su se veliki Zemljini ledeni pokrivači mogli formirati tokom prelaza između eocena i oligocena, prije približno 34 miliona godina", rekao je geonaučnik Tomas Gernon sa Univerziteta Sautempton u Engleskoj, jedan od vođa studije objavljene u časopisu Science.
Taj prelaz označio je promjenu iz Zemljine tople "stakleničke" klime u sadašnji hladniji period, rekao je Gernon.
Antarktik je ostao povezan sa Australijom i Južnom Amerikom još desetine miliona godina nakon što se Afrika odvojila, da bi se na kraju razdvojio i od njih.
Geološki proces koji je Gernon pomenuo jeste fenomen nazvan mantijske talase - sporo pokretne poremećaje duboko u unutrašnjosti Zemlje, koji se pokreću tokom razdvajanja kontinenata.
"Ti talasi mogu ukloniti gustu stijenu sa donje strane tektonskih ploča, čineći kontinente lakšim i uzrokujući njihovo izdizanje, što na kraju dovodi do formiranja visokog reljefa, poput visoravni i planinskih lanaca", rekao je Gernon.
Kada su se ovi mantijski talasi pomjerili ispod Antarktika, doveli su do formiranja velike visoravni na čijem se vrhu nalaze Gamburcevljeve planine, lanac u centralnom dijelu istočnog Antarktika. Iako ove planine dostižu visinu od 3.390 metara, danas su zatrpane ispod najvećeg ledenog pokrivača na svijetu.
Istraživači su rekli da su erozija i izdizanje, izazvani mantijskim talasima, postepeno podigli pejzaž na visine dovoljno velike da se led stabilizuje, čak i u vrijeme tople globalne klime.
Klima i topografija
"Naša studija naglašava važnost međusobnog djelovanja promjenljive klime i promjenljive topografije", rekla je geonaučnica sa Univerziteta Sautempton i jedna od vođa studije, Tea Hinks.
Za Antarktik na kraju eocena, visinski prag koji je omogućavao trajni led iznosio je između 1,5 i 2 kilometra, rekao je Gernon. Simulacije iz studije pokazale su da su do prije oko 45 miliona godina velika područja istočnoantarktičkog pejzaža bila izdignuta iznad tog praga.
"Baš kao što temperatura opada dok se penjemo na visoku planinu, tako je i na većim nadmorskim visinama vjerovatnije da će se snijeg zadržati tokom cijele godine. Otkrili smo da se, prije nego što se Antarktik zaledio, površina Gamburcevljevih planina iznad kritične visine za održavanje leda dramatično povećala. Do prije oko 34 miliona godina, skoro 90 odsto tog regiona nalazilo se iznad tog praga, u poređenju sa samo oko jednom trećinom prije 60 miliona godina", rekao je Gernon.
Situacija je bila drugačija na Arktiku, gdje su se glečeri povećavali i smanjivali tokom posljednjih 50 miliona godina, ali se veliki ledeni pokrivači nijesu stabilizovali sve do prije manje od 10 miliona godina. Na samom Sjevernom polu nema kopna. On se nalazi usred Arktičkog okeana. To znači da nije bilo terena koji bi ranije dostigao visinski prag potreban za stvaranje trajnog leda.
"Klima je morala da postane hladnija, usljed smanjenih koncentracija ugljen-dioksida u atmosferi, prije nego što je trajni led mogao da se formira na nižim nadmorskim visinama", rekao je Gernon.
( D.C. )