Piva koje ima: Pola vijeka od puštanja u rad HE "Piva"

U ove vrele ljetnje dane, jedna srna, medijski propraćena, preplivala je Pivsko jezero...

I probudila sjećanje na preseljenje srednjevjekovnog Manastira Piva, izgradnju hidroelektrane i novih Plužina.

Još kada se začela ideja o hidroelektrani, bilo je jasno da će se drevni manastir, sagrađen krajem XVI vijeka za zemana vladike Savatija, naći na dnu budućeg akumulacionog jezera. Prihvaćen je predlog Zavoda za zaštitu spomenika kulture Crne Gore da se manastir preseli na novu lokaciju. Bio je to jedinstven podvig u svjetskim razmjerama. Šezdeset vrhunskih stručnjaka iz cijele Jugoslavije (među njima i jedan Meksikanac) radili su nekolkko godina na premještanju manastira.

Klokoće Pivsko oko, izvorište Pive.

Manastirska porta bila je pretvorena u veliku, nesvakidašnju radionicu. Na svakom koraku konzervatori, slikari, istoričari umjetnosti. Čiste tek skinute freske.

Skidanje fresaka je osjetljiv, težak posao. Prvo se čiste od prašine i čađi, zatim se ispunjavaju manji otvori kako bi ljepilo doprlo do svake čestice, nakon toga se lijepe slojevi platna. Kada se freska osuši prirodno, poslije četrdesetosam časova ili, pak, ubrzano, vještački, određuju se mjesta gdje će biti rezana. Nakon skidanja, postavlja se na kalupe, na figuru na kojoj je bila u manastiru, kako bi se zadržao njen oblik. Kada se obradi, skine sloj kreča i maltera, freska se vraća na staro mjesto novomontirane crkve, ravno na zid.

Miris tutkala. Bez njega se ne može zamisliti skidanje fresaka.

- Radim na armiranju skinutih fragmenata živopisa. Taj posao obavljam na klasičan način, upotrebom krečnog kazeinata, a kao sredstvo za armiranje služi mi gaza i laneno platno rjeđeg rastera. Skinuta freska ne gubi ništa od svoje autentičnosti. Zatim se slaže u depo i visi poput pršuta, do konačnog vraćanja na zid - priča mi Ivo Bogovčić, restaurator-konzervator iz Ljubljane.

Među konzervatorima iz svih ondašnjih jugoslovenskih republika i pokrajina, bio je i beogradski akademski slikar Dragomir Jašović. Kaže da je kroz konzervaciju dolazio do novih saznanja koja koriste njegovom slikarstvu.

- Piva je veliki poduhvat. Ona i po sastavu ekipe i po obimnosti posla, predstavlja veoma značajan poduhvat, tako da mi je čast što sam i ja uzeo učešća u ovom poslu - veli Jašović.

Skidanje fresaka je, kažu stručnjaci, riskantnije od njihovog vraćanja na zidnu površinu.

- Upotrebljavamo najsavremenija sredstva za ovu vrstu posla, Izradili smo detaljnu dokumentaciju za skidanje živopisa, izvršene su stručne analize, hidrometeorološka mjerenja - kazivao mi je Ljubo Kapisoda, direktor Zavoda za zaštitu spomenika kulture Crne Gore.

Da bi se skidanje živopisa vrhunski obavilo, postavljali su ventilatore koji spolja usisavaju topli vazduh, a hladan izbacuju napolje. Na taj način održavana je normalna temperatura tokom rada.

U Pivi sam tada susreo i Meksikanca, iz Sjudad Meksika. Mlađani Hulio Alberto Velasko Rodrigez, restauratorski tehničar, nalazio se na specijalizaciji u Rimu i kada je čuo za preselje Pivskog manastira, došao u Crnu Goru. Zanimala ga je, kaže, naša umjetnost. Doputovao je avionom u Dubrovnik.

- I kad sam iz Dubrovnika preko Bileće išao za Pivu, prolazeći kroz krševiti predio, osjećao sam se kao u mom Meksiku! Pivski manastir je divan! Do sada sam više pažnje obraćao na problem konzervacije fresaka, pa nijesam u potpunosti sagledao umjetničku stranu živopisa - kazao mi je Hulio.

A Ljubo Ivanišević, arhitekta iz crnogorskog Zavoda za zaštitu spomenika kulture, brinuo je o izmještanju arhitektonskog dijela objekta, što nije bilo ni lako ni jednostavno; istorija se seli.

Uvijek u žurbi, u pokretu, dr Anika Skovran, istoričarka umjetnosti, bdi nad radovima; nadgleda osjetljivi posao skidanja fresaka, gdje se može samo jednom pogriješiti.

Manastir je, gotovo na rukama, kamen po kamen, uspješno preseljen na tri i po kilometra udaljeni Sinjac, šestočetrdeset metara iznad nivoa Jezera, i sa svojim “Vaseljenskim saborom” i drugim veličanstvenim freskama ikonopisca Kozme, postao opet dostupan ljubiteljima drevnih spomenika kulture.

Ali, kako mi reče Anika, to će isto biti kao s bolesnikom kome je hirurg presadio srce, pa mu je, da bi ostao u životu, potrebna stalna njega.

Istovremeno s preseljenjem Pivskog manastira, odvijali su se obimni radovi na izgradnji novih Plužina, sa svim atributima grada; probijanju puteva... I: vode zajezeri, izvore utiša, dvjestadvadeset metara visoka brana, “ruža od betona”, kako je Pivljani nazvaše, u koju je uliveno osamstohiljada kubika betona...

Izbečilo jezero. Barke plove Pivom.

Osvanuo je 13, jul 1976. godine. Svečano puštanje u rad Hidroelektrane “Piva”; na vratima Sutjeske...

Masa naroda. Pivljani i gosti. Veliki događaj na Dan ustanka crnogorskog naroda.

Simboličnim pritiskom na dugme, Džemal Bijedić, predsjednik Saveznog izvršnog vijeća (Savezne vlade) pušta u rad složeni projekat, koji je samo mogla da iznese zemlja poput Titove Jugoslavije.

U ovim krajevima, tokom Drugog svjetskog rata, boravio je Tito s Vrhovnim štabom od 24. maja do 9. juna 1942. godine, gdje je odlučeno da se od udarnih bataljona formiraju crnogorske brigade, Četvrta i Peta udarna brigada i Treća sandžačka, koje su se junački borile protiv fašističkog okupatora.

Pivljani to nijesu zaboravili pa su sa svečanog puštanja u rad Hidroelektrane, uputili Titu telegram:

“Dragi druže Tito, s proslave Trinaestog jula, Dana ustanka crnogorskog naroda i otvaranja Hidroelektrane “Piva”, šaljemo ti najsrdačnije pozdrave i najiskrenije želje da nas vodiš u nove bitke kao što su ove koje danas slavimo. Dva čina u jenom slavlju, dva dana u jednom danu, dva vremena u jednom vremenu damaraju snagom života ovoga kraja kao vatre trinaestojulske, kao oči Sutjeske i Vučeva. Devetnaestog jula 1941. godine prve puške ustaničke svanuše u ovom kraju, niče veliko sjeme bune. Više od trista boraca, više od hiljadu i dvjesta žrtava fašističkog terora dade Piva u toku Narodnooslobodilačkog rata. Gorjela je Piva krikom majki iz Dola gdje ostade pet stotina ubijenih. Hranila je ranjenike što sa tifusom koračahu preko ovih vrleti, gladne i ranjene pojila mlakim mlijekom i ljubavlju. Dao je ovaj kraj mladost Revoluciji. Mladi kao jutra durmitorska, kao vode rijeke što se evo u svjetlosnu pticu pretvaraju. Mladi kao graditelji što u liticama kanjona, u neprohodu, otvoriše kapije novog ljeta. Ova visoka brana kanjone približi, prostore premosti i prsten svjetlosti ovoj zemlji dariva. Sve smo to, druže Tito, zahvaljujući tebi skovali. Živi nam još dugo!” - kaže se u telegramu koji su sa svečanog puštanja u rad Hidroelektrane u Mratinju, uputili Titu graditelji, gosti i stanovnici Opštine Plužine.

Pritisnuto ogromnom vodurinom, nestalo je Pivsko oko. Žalili su za Okom ponajviše umjetnici. Rođeni Pivljanin, pjesnik, Kosta Radović reče mi da ta jezerska voda ima “bolesnu boju”.

Ko zna, možda će u nekim dalekim vjekovima vrijeme istesati sadašnje strme “vještačke” obale njene i pretvoriti ih u “prirodne”. Možda.

Tri moćna generatora u Mratinju već pedeset godina proizvode struju.

A Piva, ona stara, nastavila je da živi u čudesnim skulpturama Mija Mijuškovića, po struci meteorologa, a u duši vrhunskog vajara, koji je decenijama hodočastio Pivom, skupljajući čapure i kamenje i sve pretvarao u sjajne skulpture.

Kako reče crnogorski pjesnik i novinar Petar Đuranović, dio Pive, dio onoga što bijaše Piva ostalo je u Mijuškovićevom djelu. Piva se sva podala ljudskoj ruci i umu da iz njenih voda kao ogroman mlaz šikne svevideća svjetlost. Piva je pretvorena u svjetlost. A Ljudskim naporom i stvaralačkom snagom, Mijo Mijušković je spasao i uobličio dio onoga što je vjekovima trajalo i drugovalo s pivskom zemljom i stijenjem, od njena modrog oka, pa sve do Šćepanice... Nema Pive. Umjesto nje stasala je drugačija ljepota...

Mijo Mijušković je izlagao samostalno na Cetinju, u Titogradu, Nikšiću, Dubrovniku, Herceg Novom, Budvi, Ulcinju, Rimu, Beogradu... Učestvovao je na izložbama Udruženja likovnih umjetnika Crne Gore i svim izložbama Likovnog salona “13. novembar” na Cetinju.

Otimajući Pivu zaboravu, Mijo je oplemenio umjetničkim izrazom u brojnim skulpturama kao što su “Mudrac iz Pive” (bronza), “Pivska ptica” (bronza), “De Gol iz Pive” (mermer), “Prognanik ispod brane” (kamen), “Čuvar crkve Šćepanice” (drvo, kamen i malter), “Glava s oreolom” (drvo), “Mratinjska idila” (drvo i kamen), “Labud sa Oka Pive” (drvo), “Oko Pive” (drvo), “San pivskog oka” (drvo), “Pivski vez” (drvo), i mnoge druge.

... A ona graciozna srna, koja je onomad preplivala Pivsko jezero, kao da je poručila - Pive ima!

( Slobodan Vuković )