Evropa: Dolče vita sa AI?

Čini se da će Evropska unija, u mnogim aspektima, biti među najvećim gubitnicima revolucije vještačke inteligencije (AI), dok će Kina i Sjedinjene Države ostaviti njene privrede daleko iza sebe. Čak i kada evropske energetske politike već ne bi činile izgradnju velikih data centara maltene finansijski neizvodljivom, njena fragmentisana tržišta kapitala učinila bi da prikupljanje neophodnih sredstava bude izuzetno teško.

Visoko poresko opterećenje u Evropi dodatno otežava stvaranje i zadržavanje vrhunskih AI stručnjaka, a o njihovom privlačenju iz inostranstva da i ne govorimo. Istovremeno, sve obimnija državna regulativa obeshrabruje osnivanje novih preduzeća i preduzetničke poduhvate.

Ali čak i bez procvata AI, evropske države blagostanja, suočene sa starenjem stanovništva, djeluju sve manje stabilno. Privredni rast je gotovo zamrznut - Njemačka, najveća evropska ekonomija, praktično stagnira - dok ponovno naoružavanje nameće sve veći pritisak na javne finansije. Situaciju dodatno otežava nedostatak političkih lidera centrističke orijentacije sposobnih da obuzdaju populističke pokrete i na ljevici i na desnici, koji bi, ako dođu na vlast, najvjerovatnije bili skloni daljem povećanju javne potrošnje. Zbog svega toga, velika kriza djeluje gotovo neizbježno.

Pa ipak, Evropa ima jednu ključnu prednost: njena društva su, u prilagođavanju svijetu izobilja, otišla mnogo dalje od američkog i onih azijskih. Zahvaljujući izdašnim sistemima socijalne zaštite i poreskim sistemima koji podstiču ljude da utočište traže u aktivnostima van tržišta, Evropljani su, uopšteno govoreći, manje usmjereni na karijeru nego većina Amerikanaca ili Azijata, i mnogo više vrednuju slobodno vrijeme, zajednicu i kulturu. Oni koriste duže odmore, rade manje sati i više vremena provode sa porodicom i prijateljima, iako ni to nije isključilo Evropu iz globalnog pada nataliteta.

Doduše, Evropska unija trenutno pokušava da gradi društvo izobilja, a pritom istovremeno potkopava ekonomsku dinamiku neophodnu da bi to izobilje zaista ostvarila. Ako globalne realne kamatne stope ostanu povišene tokom dužeg perioda, veliki teret javnog duga nastaviće da usporava privredni rast. S obzirom na opterećene javne finansije, nimalo nije jasno kako bi evropske privrede mogle da podnesu neki veliki šok - bilo da je riječ o sajber ratu, sukobu oko Tajvana ili nekom drugom događaju - a da pritom ne izazovu novu dužničku ili finansijsku krizu.

Ipak, dobra vijest je da se dužničke krize prije ili kasnije završavaju. Ako vještačka inteligencija zaista donese izuzetno povećanje produktivnosti, a da se pritom ne ostvari nijedan od katastrofičnih scenarija na koje upozoravaju skeptici iz tehnološkog sektora, Evropa bi mogla da postane vodeća svjetska destinacija kada je riječ o kvalitetu života. Ljudi bi mogli da dolaze ne samo da kupuju luksuznu robu, već i da nauče kako da na najbolji način iskoriste novoosvojeno slobodno vrijeme.

Ako je Evropa u stanju da nauči svijet kako da živi u dobu izobilja, mogla bi isto toliko da ponudi i kreatorima javnih politika kada je riječ o upravljanju takvim društvom. Njen sistem poreza na dodatu vrijednost (PDV), na primjer, sve više liči na poreski model osmišljen za ekonomiju poslije ere rada - ili barem za ekonomiju u kojoj se potrošnja oporezuje više nego dohodak od rada. Porezi na potrošnju uopšteno su efikasniji i manje narušavaju ekonomske podsticaje od poreza na dohodak, a istovremeno podstiču štednju, iako njihova primjena može biti nešto složenija.

Pored toga, PDV je politički znatno lakše sprovesti nego porez na bogatstvo, a ipak ostvaruje mnoge iste ciljeve, jer umanjuje kupovnu moć kapitala. Istina, PDV može imati regresivne efekte, ali oni postaju mnogo manje problematični kada se prihodi od tog poreza koriste za finansiranje značajnih transfera domaćinstvima sa niskim i srednjim prihodima.

Dugogodišnji evropski politički konsenzus u korist preraspodjele dohotka i bogatstva mogao bi da se pokaže kao neočekivana prednost. Ako AI znatno smanji udio rada u ukupnom dohotku, društva koja su već navikla na redistributivne politike vjerovatno će se lakše prilagoditi od onih u kojima je rad glavni izvor prihoda i osnov društvenog poretka.

Veliki izazov, međutim, ostaje imigracija. Evropskim državama sa relativno velikodušnim sistemima socijalne zaštite mnogo je teže da integrišu velike prilive migranata nego tržišno orijentisanom sistemu u SAD. U Americi imigranti znaju da moraju da pronađu posao, budući da pravo na savezne socijalne naknade uglavnom zavisi od njihovog imigracionog statusa. U većem dijelu Evrope, nasuprot tome, tražiocima azila i osobama kojima je odobren izbjeglički status obezbijeđeni su smještaj i socijalna davanja o javnom trošku, što dodatno opterećuje već prenapregnute sisteme socijalne zaštite. Budući da će ljudi imati više slobodnog vremena, a manje ekonomskih mogućnosti, građani bi mogli postati još osjetljiviji na ono što doživljavaju kao konkurenciju doseljenika, a to bi stvorilo plodno tlo za otrovniju političku atmosferu.

Uprkos svim sadašnjim energetskim problemima Evrope, slika bi za desetak godina mogla izgledati sasvim drugačije. Pod pretpostavkom da zelene tehnologije nastave da napreduju, kontinent bi na kraju mogao da se nađe na pravoj strani energetske istorije. Nasuprot tome, obnovljeno oslanjanje Amerike na fosilna goriva tokom mandata predsjednika Donalda Trampa moglo bi dovesti do toga da se SAD suoče sa relativno visokim troškovima energije, umjesto da zadrže troškovnu prednost u kojoj su dugo uživale.

Evropa ima još jednu, manje vidljivu političku prednost: na njenom tlu nije nastala ista ona klasa tehnoloških oligarha kakva se razvila u Sjedinjenim Državama. To je, zajedno sa izostankom političke figure nalik Trampu, možda jedan od razloga zbog kojih je Evropa bila donekle uspješnija u očuvanju demokratskih normi.

Ništa od toga, međutim, ne umanjuje ozbiljnost izazova sa kojima se Evropa suočava u svijetu u kojem vještačka inteligencija ima centralnu ulogu. Njeno relativno ekonomsko zaostajanje moglo bi da potraje još godinama. Ipak, ako AI ispuni očekivanja i uvede svijet u eru materijalnog izobilja, Evropa bi mogla da otkrije da njena najveća komparativna prednost ne leži u razvoju najnaprednijih sistema, već u demonstriranju toga kako se može dobro živjeti u svijetu koji će ti sistemi stvoriti.

Nažalost, kako vole da kažu šahisti, između otvaranja i završnice, bogovi su stvorili središnjicu. Evropa možda ima uvjerljivu viziju života u dobu izobilja, ali najprije mora da pronađe put da do tog doba uopšte stigne.

Autor je profesor ekonomije i javnih politika na Univerzitetu Harvard; dobitnik je nagrade Deutsche Bank za finansijsku ekonomiju 2011; bio je glavni ekonomista MMF-a (2001-2003)

Copyright: Project Syndicate, 2026.

( Kenneth Rogoff )