INTERVJU Laketić za “Vijesti”: Kamate i kontrole uvećale poreski dug

Ukupan poreski dug u Crnoj Gori trenutno iznosi oko 750 miliona eura. Prema zvaničnim podacima sa “crne liste”, 200 najvećih poreskih dužnika duguje više od 95 miliona eura, a dodatno 100 poreskih dužnika u stečaju duguje oko 130 miliona eura, iz čega prozilazi da se na ove dvije liste nalazi oko 225 miliona poreskog duga pri čemu je najveći dio vezan za pravna lica.

Ovo je u intervjuu “Vijestima” kazao direktor Poreske uprave Sava Laketić.

“Poreski dug uglavnom se povećava zbog rasta kamate, koja iznosi 0,03% dnevno, i predstavlja značajan iznos duga, posebno kod poreskih obveznika sa starijim dugovima. Rast poreskog duga je u značajnoj mjeri posljedica sprovedenih inspekcijskih nadzora i naknadno utvrđenih poreskih obaveza. Tokom poreskih kontrola utvrđuju se neprijavljene ili pogrešno obračunate poreske obaveze. Takve korekcije uvećavaju ukupan poreski dug iako se ne radi o novonastalim dugovima, već o obavezama koje su postojale, ali nisu bile pravilno evidentirane. Stoga trenutno povećanje poreskog duga treba posmatrati i kroz rezultate inspekcijskog nadzora i kroz njihove aktivnosti na otkrivanju i evidentiranju ranije neprijavljenih poreskih obaveza”, kazao je Laketić.

Prema njegovim riječima, važno je napomenuti da je na kretanje ukupnog poreskog duga u 2026. godini uticala i realizacija najnovijeg reprograma poreskih obaveza opština, fonda, javne ustanove i privrednog društva čiji je osnivač jedinica lokalne samouprave, sprovedenog u skladu sa zakonom.

“Najveći izazov i dalje ostaje naplata starog poreskog duga, od kojeg je jedan dio teško naplativ ili nenaplativ. Od ukupnog duga, oko 300 miliona eura odnosi se na obračunate kamate. Iako Poreska uprava posljednjih godina bilježi kontinuiran rast naplate, ukupan akumulirani poreski dug i dalje raste”, istakao je Laketić.

Godinama se ne rješava pitanje otpisa nenaplativog poreskog duga. Zbog čega taj proces još nije sproveden, šta su glavne prepreke i kada se može očekivati da se konačno otpiše dug za koji je izvjesno da se ne može naplatiti?

Shodno važećim propisima, kao osnov za ocjenu naplativosti poreskog duga je, prije svega, nastupanje apsolutne zastarjelosti prava na naplatu poreske obaveze, u skladu sa Zakonom o poreskoj administraciji. Po tom osnovu područne jedinice i ekspoziture kontinuirano donose rješenja o prestanku poreske obaveze, ali dinamika nije na zadovoljavajućem nivou, i po tom osnovu se sprovode organizacione i proceduralne promjene. Takođe, sa aspekta naplativosti poreskih potraživanja bitno je izdvojiti dugovanja poreskih obveznika nad kojima je otvoren stečajni postupak, od čijeg okončanja zavisi i eventualna naplata.

Plan koji aktivno sprovodimo u cilju efikasnije naplate poreskih dugovanja zasniva se na nekoliko ključnih mjera koje su predviđene Fiskalnom strategijom, Programom reforme javnih finansija i aktivnostima Poreske uprave, a to su digitalizacija Poreske uprave, odnosno unapređenje informacionog sistema, automatska razmjena podataka između institucija i bolja analiza rizika kako bi se dužnici ranije identifikovali, zatim pojačana prinudna naplata u vidu blokada računa, izvršenja na imovini i druge zakonom propisane mjere prema dužnicima koji obaveze ne izmiruju dobrovoljno, bolja procjena naplativosti poreskih potraživanja kao i podsticanje dobrovoljnog plaćanja kroz elektronske usluge i obavještenja poreskim obveznicima.

Koliki je iznos poreskog duga za koji Poreska uprava procjenjuje da je nenaplativ i kakva je struktura tog duga? Da li se najvećim dijelom odnosi na ugašena preduzeća, stečajeve ili druge slučajeve?

Poreska uprava kontinuirano radi na unapređenju upravljanja poreskim dugom, što uključuje i klasifikaciju poreskih potraživanja prema stepenu njihove naplativosti. Taj proces podrazumijeva provjeru kvaliteta podataka, usklađivanje evidencija i analizu statusa svakog poreskog obveznika pojedinačno, kako bismo jasno razgraničili naplativi, nenaplativi i potencijalno nenaplativi dug.

Moram naglasiti da je precizno utvrđivanje tačnog iznosa nenaplativog duga zahtjevan proces, s obzirom na to da se status pojedinačnih obveznika mijenja u zavisnosti od statusnih promjena, ishoda stečajnih i likvidacionih postupaka, kao i drugih okolnosti koje utiču na mogućnost naplate.

Ono što mogu reći s punom sigurnošću jeste da Poreska uprava ne odustaje od naplate potraživanja sve dok za to postoji zakonski osnov i realna mogućnost, te da se nenaplativost duga ne utvrđuje proizvoljno, već isključivo kroz propisan postupak i na osnovu dokumentovanog statusa poreskog obveznika.

Skupština je krajem prošle godine usvojila zakon kojim je opštinama, fondovima, javnim ustanovama i preduzećima čiji su osnivači lokalne samouprave omogućeno da poreski dug za poreze i doprinose reprogramiraju na rate uz otpis kamata i troškova. Koliki je bio ukupan iznos poreskog duga koji je mogao biti obuhvaćen ovim zakonom, koliki dio tog duga je do sada ušao u reprogram i koliko je po tom osnovu do sada naplaćeno?

Zakon koji je opštinama, fondovima, javnim ustanovama i preduzećima čiji su osnivači lokalne samouprave omogućio reprogram poreskog duga uz otpis kamata i troškova predstavlja snažnu podršku stabilizaciji lokalnih finansija, a njegove efekte već možemo mjeriti kroz konkretne rezultate primjene.

Na osnovu ovog zakona, doneseno je i realizovano 55 rješenja o reprogramu. Ukupan iznos reprogramiranih obaveza po osnovu glavnog duga iznosi 54,5 miliona eura, dok obračunata kamata na neizmirene dospjele obaveze iznosi 21,5 miliona eura.

Dio obveznika je iskoristio zakonsku mogućnost da u novi reprogram uključi i obaveze koje su ranije bile obuhvaćene reprogramom iz 2015. godine, uključujući i one obaveze koje po tom, starijem reprogramu, još nijesu ni bile dospjele za plaćanje. Na taj način su objedinjene sve njihove obaveze u jedinstven reprogram, što nam, s jedne strane, otežava jednostavno poređenje sa polaznom osnovicom, ali s druge strane olakšava dalje praćenje i analizu izmirivanja obaveza jer sada postoji jedan konsolidovan pregled po svakom obvezniku umjesto više paralelnih evidencija.

Što se tiče dosadašnje naplate, uvidom u službenu evidenciju možemo potvrditi da poreski obveznici obuhvaćeni najnovijim reprogramom uredno izmiruju svoje obaveze, do sada su, u skladu sa uslovima utvrđenim pojedinačnim rješenjima o reprogramu, uplaćene dvije dospjele rate.

Da li obveznici koji su zaključili sporazume o reprogramu redovno izmiruju rate i da li je do sada bilo raskida ugovora zbog nepoštovanja preuzetih obaveza? Ako jeste, o koliko se slučajeva radi i koliki je iznos duga obuhvaćen raskinutim sporazumima?

Trenutno pratimo realizaciju četiri programa reprograma i odloženog plaćanja poreskih obaveza, uspostavljena na osnovu različitih zakonskih rješenja donesenih u prethodnom periodu. Riječ je o reprogramu poreskih obaveza opština i njihovih preduzeća iz 2015. godine, zaključenog između Ministarstva finansija i opština, programa odloženog plaćanja poreskih obaveza koji se sprovodi u skladu sa Uredbom iz 2018. godine; reprograma poreskih potraživanja iz 2022. godine kao i najnovijeg reprograma poreskih obaveza jedinica lokalne samouprave, fondova, javnih ustanova i privrednih društava čiji je osnivač jedinica lokalne samouprave, iz 2025. godine.

Realizacija svakog od ovih programa podrazumijeva kontinuirano praćenje izvršavanja ugovorenih obaveza, kontrolu poštovanja utvrđene dinamike otplate, kao i preduzimanje zakonom propisanih mjera u slučajevima kada obveznik ne ispunjava uslove reprograma. Ovakav pristup, odlaganje duga i plaćanje na rate, pokazao se kao važan instrument upravljanja poreskim dugom, koji doprinosi povećanju stepena naplate i smanjenju ukupnog evidentiranog poreskog duga.

Najbolji rezultati ostvareni su primjenom Uredbe o odloženom plaćanju poreskih obaveza iz 2018. godine, ovaj model pokazao se kao najefikasniji instrument za izmirivanje dospjelih obaveza, sa stepenom naplate od 96 odsto.

Slabije rezultate bilježi reprogram iz 2022. godine, čiji stepen realizacije iznosi nešto preko 60 odsto. To znači da značajan broj obveznika, od ukupno 5.209 koliko ih je ušlo u ovaj reprogram, nije u potpunosti ispunio preuzete obaveze u skladu sa utvrđenom dinamikom plaćanja. Da odgovorim direktno na vaše pitanje o raskidima: da, bilo je slučajeva ukidanja reprograma zbog nepoštovanja uslova. Za 780 poreskih obveznika donesena su rješenja o ukidanju reprograma, kojima je obuhvaćeno ukupno potraživanje od oko 64,5 miliona eura

Kada je riječ o reprogramu poreskog duga opština iz 2015. godine, realizacija je na zavidnom nivou u dijelu koji se odnosi na izmirivanje ugovorenih mjesečnih rata. Treba, međutim, imati u vidu da opštine, javne ustanove i privredna društva obuhvaćena tim reprogramom nijesu uvijek blagovremeno izmirivale svoje tekuće obaveze paralelno sa ratama starog reprograma. Upravo je to jedan od razloga zbog kojih je uveden najnoviji reprogram iz 2025. godine, da bi se i te, naknadno nastale, neizmirene obaveze na zakonit način obuhvatile novim sporazumom o otplati.

Novi integrisani sistem za upravljanje prihodima (IRMS) Poreske uprave od početka primjene ove godine pratile su brojne primjedbe privrede, građana, računovodstvene struke, od otežanog podnošenja poreskih prijava i registracije preduzeća do problema sa izdavanjem potvrda i pristupom portalu. U kojoj mjeri su ti problemi danas otklonjeni, koliko je prijava tehničkih poteškoća evidentirano od početka primjene sistema i da li IRMS sada funkcioniše u punom kapacitetu?

Integrisani sistem za upravljanje prihodima (IRMS) predstavlja prvi veliki korak ka modernoj poreskoj administraciji, ali i važan dio šire digitalne transformacije javne uprave. Kao i kod svakog kompleksnog sistema ovog obima, početnu fazu implementacije pratile su određene tehničke poteškoće i period prilagođavanja, kako naših službenika, tako i računovođa i privrede. To je bilo očekivano i predviđeno, slični projekti u drugim državama, i to znatno manjeg obima, sprovodili su se postepeno i trajali i po nekoliko godina, dok je Crna Gora zbog značajnog kašnjenja u implemantaciji projekta, a shodno preuzetim obavezama iz EU integracija bila u situaciji da odjednom zamijeni sve module.

Svaka od uočenih poteškoća je pravovremeno prepoznata i sistemski rješavana, u partnerskom odnosu sa privredom i strukovnim asocijacijama, uz kontinuiranu podršku i edukaciju korisnika. U prvim mjesecima primjene posebno su se izdvojili izazovi u dijelu registracionih postupaka, gdje su procesi bili onemogućeni ne zbog samog IRMS-a, već zbog neusklađenosti zakonskih rješenja. Drugim riječima, dio problema nije bio pitanje da li sistem može da primi ili obradi zahtjev, već kako određeni postupak treba sprovesti kada se novi digitalni proces susretne sa starim normativnim i administrativnim obrascima, a upravo je taj segment bio predmet dodatnog usaglašavanja propisa krajem marta 2026. godine.

Od puštanja sistema u punu produkciju, velika većina identifikovanih tehničkih poteškoća je otklonjena, a preostala unapređenja se realizuju kroz redovnu fazu stabilizacije i unapređenja, na osnovu stvarnih slučajeva iz prakse.

Što se tiče pitanja da li sistem danas funkcioniše u punom kapacitetu, važno je naglasiti da IRMS ne posmatramo statično, kao ni izdvojeno od Sistema drugih organa. Riječ je o živom sistemu kojim se zahtjeva kontinuirano prilagođavanje zakonskim izmjena, tehničkim prilagođavanjima, unapređenju stepena uvezanosti sa drugim institucijama i slično. Ono što mogu potvrditi jeste da se obim korišćenja sistema kontinuirano povećava, da je broj obrađenih predmeta dostigao 180.000, sa rekordnim junom sa preko 50.000 obrađenih predmeta, i da je sa velikim brojem insitucija unaprijeđen sistem automatske razmjene informacija.

Koliko je Poreska uprava od početka godine naplatila poreza kroz pojačane kontrole i mjere prinudne naplate, koliko je otkriveno slučajeva utaje poreza i u kojim djelatnostima su uočene najveće nepravilnosti?

Od početka godine, inspektori naše Grupe za analizu rizika, odabir predmeta za kontrolu i izvještavanje dostavili su Upravi policije ukupno 64 informacije, u cilju utvrđivanja da li kod poreskih obveznika kod kojih je utvrđeno nepoštovanje poreskih propisa postoje elementi krivične odgovornosti.

Na osnovu daljeg postupanja, Uprava policije je od početka godine podnijela ukupno 13 krivičnih prijava protiv pravnih lica i njihovih izvršnih direktora zbog postojanja osnova sumnje da su izvršili krivično djelo utaje poreza i doprinosa u produženom trajanju, čime je pričinjena materijalna šteta budžetu Crne Gore. Ukupan iznos poreza i doprinosa obuhvaćen tim krivičnim prijavama iznosi 1,7 miliona eura.

Kada je riječ o djelatnostima kod kojih su uočene najveće nepravilnosti, najveći broj podnesenih krivičnih prijava odnosi se na poreske obveznike koji obavljaju djelatnost građevinarstva, a slijede trgovina i ugostiteljstvo.

Želim da naglasim da je saradnja sa Upravom policije u ovom segmentu kontinuirana i da Poreska uprava svaki slučaj kod kojeg postoji osnovana sumnja na krivično djelo dosljedno prijavljuje nadležnim organima, bez obzira na veličinu poreskog obveznika ili djelatnost kojom se bavi.

Nijesmo odustali od fiskalizacije advokata, raste broj registrovanih

Pitanje fiskalizacije advokatske djelatnosti i dalje nije riješeno. Da li se od tog procesa odustalo ili Poreska uprava i dalje radi na njegovoj realizaciji? Ako se nije odustalo, šta su trenutno glavne prepreke i kada se može očekivati da advokati budu uključeni u sistem fiskalizacije?

Poreska uprava nije odustala od procesa fiskalizacije advokatske djelatnosti, niti to predstavlja opciju o kojoj bismo razmišljali. Advokatura, kao i sve druge djelatnosti koje ostvaruju promet proizvoda i usluga, podliježe zakonskoj obavezi evidentiranja tog prometa putem sistema elektronske fiskalizacije, ovdje nema izuzetaka niti odstupanja od zakona.

Kada je riječ o trenutnom stanju, 579 obveznika je do sada izvršilo registraciju za fiskalizaciju. Važno je istaći da je broj registrovanih u kontinuiranom porastu uz značajniji rast početkom 2026. godine.

Za advokate kod kojih se u postupku kontrole utvrdi da ne poštuju obavezu fiskalizacije, zakonom je propisana novčana kazna u rasponu od 2.000 do 12.000 eura, a Poreska uprava tu mjeru dosljedno primjenjuje u okviru svojih nadležnosti.

Rad na potpunom obuhvatanju ove djelatnosti sistemom fiskalizacije je kontinuiran proces, koji sprovodimo kroz redovne kontrolne aktivnosti na terenu i stalnu komunikaciju sa Advokatskom komorom, s ciljem da se eventualni nefiskalizovani obveznici što prije uključe u sistem. Na osnovu dosadašnje dinamike, očekujemo da će se taj broj i dalje postepeno povećavati, a Poreska uprava će nastaviti da prati realizaciju ove obaveze do potpunog obuhvata djelatnosti.

( Marija Mirjačić )