Heroji u kandžama poražene ideologije

Trinaestojulski ustanak počivao je na vrijednostima kojih u Crnoj Gori danas gotovo da više nema - iskri slobode mladih koji su bili spremni da podnesu najveću žrtvu zarad kolektivnog dobra i zajedništva, postajući dio najsvjetlijeg poglavlja istorije naše države.

“Vijestima” je to kazao Baranin Marko Vukosavović, ekonomski stručnjak, proučavalac istorije Drugog svjetskog rata i Crne Gore u stranim arhivima, koji živi u Njujorku, gdje je na engleskom jeziku objavio dvije knjige o partizanskom pokretu u Crmnici i Crnoj Gori - “”The Finest Sons and Daughters, Resistance” (“Najsvjetliji sinovi i kćeri, otpor”) i “The Finest Sons and Daughters, Glorious Brigade” (“Najsvjetliji sinovi i kćeri, Slavna brigada”).

Prva knjiga govori o formativnom periodu antifašističkog pokreta u Crnoj Gori, od ustanka 13. jula 1941. do odlaska crnogorskih partizana u Bosnu u junu 1942. godine. Druga knjiga prati IV Crnogorsku proletersku brigadu i obuhvata period od juna 1942. do decembra 1943 - formiranje partizanskih brigada i putovanje kroz Bosnu i Hercegovinu, Dalmaciju i Crnu Goru.

Ka ovim ostvarenjima ga je vodilo nekoliko puteva - činjenica da je živo sjećanje na Drugi svjetski rat gotovo izumrlo, da u Americi ne postoji skoro nijedna priča o jugoslovenskim i crnogorskim partizanima, a treći razlog je odgovor na lažnu reviziju istorije koju živimo u današnjici.

Za naziv “Najsvjetliji sinovi i kćeri” odlučio se zbog svog oca Radomira Raška Vukosavovića, jednog od organizatora i učesnika Trianestojulskog ustanka, komandanta oslobođenog grada Vira, komandanta treće čete slavne IV Crnogorske proleterske brigade…

Prema riječima Vukosavovića, njegov otac je baš tako nazivao one koji su tad oslobodili Crnu Goru a on je, tokom istraživanja, iako je imao drugi naslov na umu, i sam uvidio da je to “najsvjetliji momenat u crnogorskoj istoriji”.

Na pitanje ko su oni, Vukosavović odgovara da su to bili - mladi. Najmlađi vojnik imao je 11 godina, a najstariji 70. Skoro pola vojnika rođeno je između 1919. i 1925. godine što znači da su imali od 17 do 23 godine kad su krenuli u rat. Sedam od osam osoba koje su učestvovale u ustanku nijesu dočekale kraj rata.

“Većina vođa partizana su bili studenti i bivši studenti. To je bila najintelektualnija grupa Crnogoraca, koji su slavili tri stvari - svoj crnogorski identitet i jednakost, duboko vjerovanje da je socijalizam samo nastavak ideje plemenskog duha zajedništva koji je tu postojao i Španski građanski rat kao simbol čojstva, gdje su mnogi Crnogorci učestvovali u borbi protiv nepravde”, kazao je.

Vukosavović se u svojim knjigama bavi periodom od Trinaestojulskog ustanka do odlaska crnogorskih partizana u Bosnu i misli da je period ključan za razumijevanje antifašističkog pokreta u Crnoj Gori pa pojašnjava da postoje tri perioda partizanskog pokreta.

Prvi je formativni, od sloma Jugoslavije do odlaska partizana za Bosnu, drugi je “herojski period” koji počinje od formiranja brigada (april - jun 1942. do kraja 1943), a treći počinje kada partizani odu za Srbiju.

Formativni je, kaže on, ključan za razvoj partizanskog pokreta i pojašnjava da se u tom periodu nijesu nazivali partizani već “gerilci”. Tek se u novembru stvari mijenjanju, dobijaju uniforme, zvijezdu i postaju partizani.

U početku su, prepričava on, više bili organizovani kao plemena nego kao sela - Komunistička partija je u tom periodu bila veoma mala organizacija i većina mladih ljudi su bili dio radničkog pokreta, socijalnog pokreta jednakosti.

Vukosavović priča i da je početak veoma važan jer je kraljevska vlada bila nesposobna da vodi cijelu Jugoslaviju u borbi protiv Italije i potpisuje kapitulaciju dok Crnogorci nastavljaju da ratuju protiv Italijana.

“Crnogorci se nisu složili da se predaju kao što se većina drugih predala Njemcima i okupatorima, nego svako od njih uzima puške i ide u svoja sela, i tako počinje organizacija ustanka. Moj otac je, recimo, uzeo dvije puške i bio je na granici s Albanijom, kod Skadarskog jezera, kad su krenuli da idu nazad i vraćaju se u selo. Svako selo je bilo ćelija za sebe”, kazao je.

Ta ćelija je morala da ima između deset i petnest vojnika. Oni su trenirali, prikupljali oružje jer nijesu imali zajednička mjesta za njega. U Crnoj Gori se tada, kako prenosi Vukosavović, na selu radilo od rane zore do oko podneva, pa se do četiri sata odmaralo.

Sagovornik pojašnjava da su upravo u tom periodu odmora, koji su poštovali i italijanski vojnici u garnizonima, crnogorski vojnici trenirali i bili organizovani kao plemenske jedinice. Svaka jedinica je imala vođu, a njegov otac je bio vođa one u Sotonićima.

“Oni su znali da će napraviti ustanak, ali nisu znali kojeg će dana biti. To je kasnije određeno, ali su od aprila trenirali za ustanak”, kazao je.

Dualna lojalnost prema ustanku i porodici

Jedan od glavnih ciljeva jeste da objasni sudbinu i način razmišljanja što više ljudi i zato u knjizi ima preko 300 ljudi koji se pominju i njihove sudbine. Ono što je njemu bilo posebno zanimljivo za istraživanje je odnos mlade osobe prema svojoj jedinici i porodici, prema selu i tradiciji.

Mladi su, dodaje on, htjeli da se bore, ali su isto imali privrženost prema porodici, a tada je važilo pravilo i da se očeva riječ ne smije prekršiti. Neki su imali očevu podršku, dok drugi nijesu pa se tokom organizovanja ustanka stvarala, kako je naziva Vukosavović, dualna lojalnost prema ustanku i porodici.

To se, tvrdi on, najviše vidi poslije 13. jula, kad je nakon dvije nedjelje došlo do sloma ustanka i do velike gladi, budući da su Italijani opkolili Crmnicu, pa dolazi do problema među mladima - žele da im porodice opstanu, ali i da nastave herojski običaj.

Autor priča da su mlade generacije tada znale za žrtvu, da je indvidualno bilo efemerno naspram zajedništva. Pitanje je, nastavlja on, koliko su oni uopšte vjerovali u pobjedu u tom trenutku.

“Šanse za preživljavanje su bile veoma male. To je bilo unikatno ovdje. U Crnoj Gori je masovnost bila ogromna, pošto se u staroj Crnoj Gori još vjerovalo da je žrtvovanje za društvo jedna od najvećih vrlina koja se može ostvariti”.

Druga knjiga prati put IV crnogorske proletarske brigade, a Vukosavović kaže da je ono o čemu se malo zna činjenica su prvih pet brigada, koje su se oformile, 60 odsto vojnika činili Crnogorci - dva od šest bataljona prve proleterske, imate tri od pet bataljona Treće proleterske, cijela IV i cijela V proleterska.

Po njegovom mišljenju, IV proleterska i I (prva) su dvije najznačajnije brigade koje su postojale u tom partizanskom pokretu, a on dodaje i kuriozitet da je Tito uvijek htio da ga IV štiti, kao što je bilo i tokom Bitke na Sutjesci.

Vukosavović je za potrebe svog istaživanja i pisanja prikupio preko trista svjedočanstava ljudi koji su učestvovali u Trinaestojulskom ustanku i Drugom svjetskom ratu, uključujući svjedočanstvo svog oca.

Podijelio je i angedotu iz perioda kad su njegov otac Raško i čuveni Vladimir Rolović bili na jednoj od prvih teških bitaka, na Sutjesci (pored Ljubinog Groba), gdje je preko 70 Crnogoraca poginulo u samo par sati.

Budući da tamo oko mjesec dana nijesu mogli da se operu, a kamoli okupaju ili obriju, potpuno su promijenili lični opis pa se dva dobro poznata druga nijesu prepoznala pri susretu. Rolović je upitao Vukosavovića u kojoj je brogadi, pa je ovaj odgovorio da je u četvrtoj, na šta je Rolović uzviknuo: “Raško, jesi li to ti?” i rekao mu da ispruži ruku, u koju je stavio dvadesetak zrna pšenice jer su, između ostalog, gladovali.

“Čitati o njima i o žrtvi koju su podnijeli je transformativno. Mi volimo Crnu Goru, ali toga danas više nema. Takav oblik zajedništva koji je tada postojao i učenje o njemu promijeni vam mišljenje o svemu. Mi nemamo taj kapacitet žrtvovanja kao što su oni imali u to vrijeme. I stvarno su bili najsvjetliji”.

Većina originalnih dokumenata o ratu su zapravo uništeni tokom rata, kao što je to bio slučaj u Crmnici. U formativnom periodu, kad su partizani otišli za Bosnu, sva svjedočanstva su bila zakopana u jednoj njivi u Gluhom dolu, a problem je što je čovjek koji ih je zakopao poginuo na Sutjesci.

Vojni institut Jugoslavije je uložio puno truda da ta dokumenta pronađe, ali bezuspješno. Dokumenti IV Crnogorske proleterske brigade su potpuno uništeni na Sutjesci, a samo kopirani dio je sačuvan.

“Nema puno originalnih dokumenata. Brojni ljudi su se javljali u Vojni institut i davali svjedočanstva pa su se polako rekonstruisali događaji. Postoje četiri perioda tih svjedočanstava. Prvi je odmah poslije Drugog svjetskog rata, i ti podaci su bili tačni, ali bez konteksta, zato što se istorija još nije napisala. Drugi period - većina istorije rata je napisana od 1965. do 1975. kad dolazi do davanja punih svjedočanstava. Treći period je kad, u tom trenutku već stari, partizani i učesnici daju svoja sjedočanstva”, ispričao je redakciji Vukosavović.

Žene kao srž oslobodilačke borbe

Vukosavović se u svojim djelima bavio i načinom života Crmničana, ali i svih ostalih Crnogoraca i Crnogorki tokom Drugog svjetskog rata. Brojne informacije i trivijalnosti pronašao je upravo u stranim arhivima jer su Njemačke, Francuske i Italijanske misije do detalja opisivale život naših ljudi što je, smatra on, posebno dragocjeno jer naši dokumenti nemaju one sitne stvari, koje su kod nas bile podrazumijevane.

Na taj način se posebno bavio i ulogom žena u ratu i Trinaestojulskom ustanku za koje kaže da “bez njih ne bi bilo ni crnogorskog partizanskog pokreta” jer su imale ključno mjesto u tom periodu.

Pojašnjava da je tada došlo i do masovne emancipacije žena koje su tad većinski bile neobrazovane i nije ih bilo moguće vidjeti bez muškaraca. Rat je to promijenio.

“U to vrijeme, pošto nema oružja, žene i dalje imaju tradicionalnu ulogu jer one nijesu u vojnim jedinicma. Međutim, kad je došlo do sloma ustanka, većina muškaraca i žena su poslati u koncentracione logore gdje su žene bile mučene kako bi odale lokaciju vojnika. Recimo, sestra mog oca je bila mučena, ali nije priznala gdje se on nalazi”, ispričao je “Vijestima”.

Već u novembru, većina žena je puštena iz logora pod jednim uslovom - da se dnevno ili nedjeljno javljaju u italijanske garnizone. Umjesto toga, one su otišle u planine i pridružile se muškarcima i, pošto je falilo vojnika, žene su uzimale pušku, mitraljez i pridružile se borbi.

Neke od njih su bile kurirke, medicinske sestre. Prolazile su period obuke i u jedinicima su učene da čitaju, pišu, a Vukosavović ocjenjuje da je to “velika stvar za prelazak žena iz tradicionalne u modernu ulogu”.

Istakao je i njihovu veliku ulogu u spašavanju muškaraca, liječenju i njegovanju i dodao da su tokom rata postajale sve dominantnije u svojoj ulozi, ali čak i u ideologiji jer su u partizanskom pokretu doživjele oslobađanje od stega tadašnjeg patrijarhata.

Neznanje hrani ideološke podjele

Ove godine, kao i svih prethodnih, Dan državnosti otvara pitanja odnosa prema Trinaestojulskom ustanku. Upitan zašto je važno da se o tom periodu govori na osnovu istorijskih izvora i činjenica a ne ideološkim viđenjima, Vukosavović odgovara da je i među partizanima bilo grešaka, mada se nijesu krile koliko se danas to misli, već se o nekim sretanjima pisalo još sedamdesetih godina, ali on ocjenuje da su današnje ideološke podjele u Crnoj Gori manje opravdane od onih koje su se dešavale od 1941. do 1945.

On misli da se danas, kad se govori o podjelama u ideologijama tokom tih godina, zapravo misli na rat iz devedestih godina.

“Problem je što većina ljudi danas stvara ideološko mišljenje iako činjenice postoje i objašjavaju ono što je istina, a to je da su partizani bili dio antifašizma. Veliki, veliki problem je što se činjenice ne čitaju nego se ideološki sagledavaju”, poručio je.

Do revizije istorije kojoj danas svjedočimo Vukosavović misli da dolazi zbog toga što se u Crnoj Gori ne istražuje rat i ne bavimo se činjenicama, što otvara vrata iskrivljenoj interpretaciji.

Naglašava da je ideologija rezultat našeg nečitanja i da nemamo spremnost da posvetimo više vremena istraživanju problema. Pominje i da Crna Gora ima problem inteligencije jer je mišljenja da se oslanjamo na kratke, brzo i lako ponuđene informacije naspram temeljnog informisanja i dugotrajnog saznavanja.

“Ideološka revizija ima cilj da opravda nešto što nije bilo dobro, što je bilo jednostavno zlo. Izjednačavanje pokreta koji u suštini ne mogu da se izjednačavaju”, naveo je.

Postoji u političkoj i medijskoj svakodnevici, po njegovim riječima, da je 50 odsto ljudi stalo uz partizane a 50 odsto uz okupatore što, kako on tvrdi, nije tačno, a dodaje da je takvim informacijama najlakše manipulisati. Činjenica je, napominje on, da je oko 80 odsto ljudi u Crnoj Gori bilo dio partizanskog pokreta na različite načine.

Isitče da ovo što se dešava danas nije nije nešto novo, jer se u regionu dešava već preko 100 godina a napominje, čega se posebno dotiče u svojim knjigama, da je propagande i izvrtanja činjenica bilo i tokom Drugog svjetskog rata.

Kao primjer za to navodi odalazak partizana u Bosnu, kad je cijeloj Crnoj Gori rečeno da su poginuli pa niko nije znao da IV proleterska birgada zapravo ratuje u Bosni - i pobjeđuje. Kad su se neki od njih vratili, crnogorska javnost je bila šokirana.

Kao razlog korišćenja dezinformacija kao oružja, on navodi mogućnost odsustva upravo tog plemenskog sistema koji je zapravo čuvao identitet, a kao drugo ponovo navodi problem inteligencije u Crnoj Gori.

“Onog trenutka kad ne istražujete sopstvenu istoriju i ne istražujete činjenice, neko sa strane može da vam kaže drugu i vi jednostavno ili vjerujete ili ne vjerujete. Po meni, problem propagande posljednjih 40 godina, otkad se taj nacionalizam vratio, je suštinski problem da mi ne istražujemo sopstvenu istoriju. Kad bi je istraživali, ne bismo bili pod tolikim uticajem svega toga”, poručio je. Zaključuje da se za istinom mora tragati, da se mladi moraju obrazovati jer je to odgovor na ideologiju neznanja kojoj smo intenzivno izloženi.

Interesovanje u svijetu, ali ne i u Crnoj Gori

Vukosavović još nije odlučio da li će njegove knjige biti prevedene na crnogorski jezik, jer ne misli da za to postoji interesovanje, iako se suprotno pokazalo u SAD-u, Hrvatskoj, Sloveniji…

Posebno mu teško pada to što je posljednjih godina, tokom istraživanja, upoznao puno unuka i praunuka heroja o kojima je pisao, ali oni ne samo da ne znaju ništa o životima svojim đedova i prađedova, već su i promijenili ideologiju za koju su njihovi preci ginuli.

“To su najsvjetliji sinovi i kćeri koje smo imali i koje ćemo imati. Oni su se doboko osjećali kao Crnogorci i kao nosioci prošlosti Crne Gore. Ako tu istoriju zaboravimo ili uništimo ili dozvolimo da druga ideologija dominira, neće biti budućnosti Crne Gore Gora i to je jedan od razloga zašto je toliko jaka ta ideologija - da se uništi sjećanje crnogorskog pokreta i onog trenutka kad ga uništite, jednostavno više nemate korijene tog društva i te svijetle prošlosti koja nam donosi budućnost”, kazao je Vukosavović.

On posjeduje jednu od najvećih biblioteka na svijetu o crnogorskoj istoriji na stranim jezicima koju planira da jednog dana pokloni Narodnoj biblioteci Crne Gore na Cetinju.

Tamo gdje je pukla prva puška

U Virpazaru je 13. jula 1941. počeo ustanak, prvi te vrste u Crnoj Gori, najveći i najenergičniji ustanak u porobljenoj Evropi u Drugom svjetskom ratu, svjedoče brojni istorijski spisi. Oko 30.000 boraca širom Crne Gore učestvovalo je u ovom ustanku.

Trajao je do polovine avgusta, kada je ugušen jakom italijanskom ofanzivom, a borbe su nastavljene dugo nakon toga.

Ustanak je organizovan kratko nakon početka formiranja proitalijanske crnogorske marionetske vlade, a ustaničke formacije su, koristeći iznenađenje, napale Italijane, zadale im teške gubitke i preuzele vlast nad mnogim oblastima Crne Gore.

Iako je planirano da ustanak bude mnogo manji, istorijska građa pokazuje da je u njemu bilo oko 30.000 ljudi. Pisano je da su razbili i zarobili do tada najveći okupatorski garnizon u porobljenoj Evropi, od oko 1000 vojnika i starješina.

U znak sjećanja na poginule borce ustanka, 1963. podignut je memorijalni spomenik u centru Virpazara, a 13. jula te godine je svečano otvoren.

( Marija Pešić )