Ko govori u ime Evrope? Zapadni etnocentrizam kroz primjer klima-uređaja

Ljeto 2026. godine još nije završeno, ali su temperature već oborile rekorde u više djelova Evrope, podsjećajući nas da klimatske promjene sada primoravaju društva da preispitaju način života, ali i ko određuje šta predstavlja „evropski izazov“.

U Francuskoj, Njemačkoj, Ujedinjenom Kraljevstvu, Belgiji i Švajcarskoj temperature iznad 40°C ponovo su otvorile raspravu koja je do sada u tim društvima uglavnom bila tabu: da li klima-uređaji treba da postanu široko rasprostranjeni? Mediji su brzo prepoznali ovu temu. Neki, poput britanskog lista The Guardian, opisali su je kao novu „kulturnu bitku“, dok su drugi govorili o „ideološkom ratu“ u Evropi između zagovornika prilagođavanja klimatskim promjenama i onih koji pozivaju na veću uzdržanost. Da li je klima-uređaj postao javnozdravstvena potreba ili simbol kolektivnog neuspjeha u borbi protiv klimatskih promjena? Da li je riječ o komforu bez kojeg bi Evropa trebalo da nauči da živi?

No, možemo li zaista govoriti o „ideološkom ratu u Evropi“ ili je to pretjerivanje? U Podgorici, gdje trenutno obavljam stručnu praksu, ova navodna rasprava - koja se predstavlja kao evropska -zapravo ne postoji. Na Balkanu, kao i u drugim mediteranskim regionima i dijelovima Iberijskog poluostrva, klima uređaji već dugo predstavljaju uobičajenu infrastrukturu za prilagođavanje visokim temperaturama, jednako kao što su sistemi grijanja neophodni tokom zime.

U Crnoj Gori, zemlji naviknutoj na topla i suva ljeta, klima uređaji prisutni su u gotovo svim javnim prostorima: bibliotekama, kancelarijama, prodavnicama i školama. To, naravno, ne znači da je zemlja pronašla savršeno rješenje za klimatske promjene niti da široka upotreba klima uređaja nema ekološku cijenu. Međutim, oni se smatraju jednim od alata koji omogućavaju lakše podnošenje ekstremnih vrućina, uz druge mjere prilagođavanja.

Uprkos tome, brojni francuski, britanski, njemački, pa čak i kanadski mediji ovu raspravu predstavljaju kao novi „evropski“ izazov. To odražava etnocentričnu perspektivu prema kojoj je klima uređaj postao evropska moralna dilema tek onda kada je Zapadna Evropa posljednjih godina počela češće da se suočava sa ekstremnim toplotnim talasima.

Međutim, osim same klimatske teme, medijsko izvještavanje otkriva i zastarjelu upotrebu pojma „Evropa“ u zapadnom dijelu kontinenta - shvatanje koje i dalje opstaje. Značenje tog pojma često zavisi od teme o kojoj se govori, naročito u geopolitičkom izvještavanju. Moje zapažanje je da kada problem pogodi Francusku, Njemačku, Ujedinjeno Kraljevstvo ili neku drugu zapadnoevropsku državu, vrlo brzo postaje predstavljen kao „evropski“ izazov. Iskustva Zapadne Evrope tada se poistovjećuju sa iskustvima čitavog kontinenta.

Rasprava o klima-uređajima samo je jedan primjer ove šire tendencije. Ona otvara pitanje: čija se iskustva smatraju reprezentativnim za Evropu, a čija ostaju svedena na regionalne izuzetke? Širom kontinenta brojne države imaju složene odnose prema nacionalnom jedinstvu, regionalnim identitetima i pokretima za autonomiju. Ipak, kada se rasprave o etničkim identitetima vode na Balkanu, one se često mnogo brže tumače kroz prizmu nestabilnosti, prije svega zbog nedavne istorije nasilnih sukoba u regionu.

Ukoliko Evropska unija zaista želi da gradi političku zajednicu zasnovanu na razmjeni iskustava, dijeljenju znanja i međusobnom poštovanju, ne može nastaviti da Zapadnu Evropu posmatra kao podrazumijevanu referentnu tačku iz koje se tumači ostatak kontinenta. Civilno društvo Zapadne Evrope trebalo bi da razvije kritičniji odnos prema sopstvenoj perspektivi i da bude svjesnije posebnosti vlastitog iskustva. To podrazumijeva i preispitivanje načina na koji razumije kontinent, posebno ukorijenjene sklonosti da sopstveni razvojni put poistovjećuje sa razvojnim putem „Evrope“ u cjelini.

Čak i kada sebe doživljavamo kao otvorene i tolerantne, teško je u potpunosti pobjeći od pogleda na svijet koji je oblikovan prvenstveno ličnim iskustvom. Takva perspektiva često se neprimjetno provlači kroz javni diskurs, a masovni mediji je dodatno pojačavaju. Rasprava o klima-uređajima predstavlja samo jedan od novijih primjera.

Na kraju, lako je povjerovati da je riječ tek o ostatku prošlosti, zastarjelom konceptu koji će postepeno iščeznuti u sve povezanijem svijetu. Ipak, stvarnost pokazuje suprotno: percepcija nadmoći Zapadne Evrope i dalje je prisutna i manifestuje se u mnogo više segmenata svakodnevnog života nego što se to na prvi pogled čini.

Autorka je studentkinja master studija Centralnoevropskih studija na Univerzitetu Sorbona u Parizu i međunarodna stažistkinja u Centru za građansko obrazovanje (CGO)

( Melodi Tran Tuan )