INTERVJU: Vujanović: Nasljeđe etike, estetike i morala, oblikovano Njegoševom poezijom i filozofijom

Nisam dio nijednog pravca, već kreiram svoj, kaže u intervjuu za “Vijesti” umjetnica Irena Vujanović, što i dokazuje svojim radom i stvaralaštvom. Jedan od pokazatelja toga je i “resetivizam” - pravac koji je razvila zarad sopstvenih potreba, a koji predstavlja čovjeka u savremenom društvu koji se ne vraća na staro, već se stalno prilagođava...

Crnogorskih korijena, Vujanović je rođena u Beogradu, studirala paralelno u Beogradu i Moskvi, a zatim magistrirala i doktorirala u Čikagu. Već se duži period stacionirala u Sjedinjenim Američkim Državama, a u julu se prvi put predstavila i podgoričkoj, odnosno crnogorskoj publici. Njena samostalna izložba “Novac na prodaju”, otvorena sredinom mjeseca u Galeriji “Most”, privukla je brojne posjetioce koji su se tom prilikom upoznali sa konceptom rada, pristupom, umjetnošću i filozofijom Irene Vujanović.

“Selekcija radova počiva na promišljanju klasičnih elemenata - zemlje, vode, vazduha i vatre - i njihovoj savremenoj reinterpretaciji kroz uvođenje novca kao petog elementa”, objašnjava ona “Vijestima” i ne krije da su impresije pozitivne, dok objašnjava dublji kontekst “Novca na prodaju” i načina na koji komunicira sa publikom, čemu pridaje poseban značaj.

Govoreći o svojoj povezanosti sa Crnom Gorom, odakle su njen otac i njegovi preci, konstatuje da su joj Sjedinjene Američke Države pružile slobodu i prostor za eksperimentisanje i inovaciju, ali da je njen identitet vezan za naše područje.

“Nasljeđe etike, estetike i morala, oblikovano Njegoševom poezijom i njegovim filozofskim uvidima, ostaje arhetip koji prožima moje radove i daje im prepoznatljivu dubinu”, poručuje Vujanović.

Izložba “Novac na prodaju”, koju je otvorio crnogorski književnik Dragan Mitov Đurović, obuhvatila je 15 likovnih radova na španovanom platnu koji, umjesto standardnih naziva, nose nadahnute poetske zapise umjetnice Vujanović. Postavka je ispraćena i katalogom za koji uvodni tekst potpisuje istaknuti crnogorski slikar i publicista Slobodan Bobo Slovinić.

“Istražujući i stvarajući na likovnom planu, Vujanović je postala samostalna, multimedijalna umjetnica. Kreirala je vremenom svoj inovirani likovni kredo, novi koncept ‘Resetivizam’. Sintetisala je više grana umjetnosti: vizuelnu, muzičku, baletsku i poetsku. Počela je da se intenzivno bavi digitalnim stvaralaštvom. Tokom rada, izmijenila je podlogu za svoje kreativno stvaralaštvo. Preparirano platno i papir ustupili su mjesto hladnom i čvstom elektronskom ekranu. Tim postupkom, otpočela je da raspolaže kompletnim, sunčevim, kolorističkim spektrom i brojnim digitalnim alatima - za kreiranje likovnih sadržaja - crtanje i slikanje. Godine 2025. nastali su njeni brojni multimedijalni, digitalni radovi”, navodi Slovinić.

Irena Vujanović je rođena u Beogradu gdje je završila srednju muzičku školu, dok je u državi Ilinois, u gradu Evanstonu, završila Umjetničku likovnu školu. Neko vrijeme je studirala u Beogradu i Moskvi, a magistrirala je, doktorirala i specijalizirala Audio-fiziologiju na Univerzitetu Nort-vestern u Čikagu. Duže vremena se bavila naučnim radom. Bila je gostujući profesor na Univerzitetu. Više od tri decenije živi i stvara u Americi, upoznaje Slovinić javnost sa biografijom Irene Vujanović.

Duže vrijeme je pohađala Art studio poznatog američkog slikara Sava Rakočevića. Iako naučnica, prevladala je velika ljubav prema likovnoj umjetnosti. Izlagala je na više međunarodnih izložbi i salona. Za svoj kreativni rad, dobila je brojne nagrade i priznanja. Svojim konceptom “Resetivizam”, potencira resetovanje optikalnog i spajanje više umjetničkih disciplina: likovne, performansa, poezije.

U intervjuu za “Vijesti” Irena Vujanović govori više o svojoj umjetnosti, izložbi, predstavljanju u Podgorici...

Vaša samostalna izložba “Novac na prodaju” predstavljena je u podgoričkoj Galeriji “Most”. Kako je došlo do saradnje i kakve su Vaše impresije sa otvaranja?

Saradnja sa Galerijom “Most” nastala je nakon što je Slobodan Bobo Slovinić vidio likovnost u mojim radovima umjetničkog koncepta “Novac na prodaju”, koji su pripremani za samostalnu izložbu u Čikagu za septembar. On je predložio da se radovi prikažu publici u Crnoj Gori u Galeriji “Most”. Izložba je otvorena i prvobitno je trebalo da traje do 26. jula, ali je produžena zbog velikog interesovanja. Impresije sa otvaranja su sjajne, publika je reagovala radoznalo i otvoreno, što mi je posebno drago jer je tema novca u umjetnosti prilično neuobičajena.

Da li je ovo Vaše prvo predstavljanje u Crnoj Gori? Koje radove ste odabrali i na osnovu čega, te kako biste Vi kao autorka predstavili sam koncept postavke “Novac na prodaju”?

Ovo predstavljanje u Crnoj Gori je moj prvi izlazak pred crnogorsku publiku. Selekcija radova počiva na promišljanju klasičnih elemenata - zemlje, vode, vazduha i vatre - i njihovoj savremenoj reinterpretaciji kroz uvođenje novca kao petog elementa. Inspirisana savremenim socio-ekonomskim kontekstom, nastojala sam da pokažem paradoks savremenog potrošačkog društva, u kojem ne samo da su elementi prirode podvrgnuti tržišnoj logici, već i sam novac, kao univerzalni medijum razmjene, biva objektizovan i stavljen na prodaju. Koncept “Novac na prodaju” tako postaje kritička refleksija o tome kako su materijalna i simbolička vrijednost isprepletane, ukazujući na krhkost granice između prirodnog i društveno konstruisanog pojma vrijednosti.

I sami naziv izložbe je interesantan i može se tumačiti na različite načine, a uz to djeluje i provokativno i otvara brojna društvena pitanja. Kakvu poruku želite da pošaljete ovim radovima i šta za Vas simbolizuje novac u savremenom svijetu? Šta nam govori sam kontekst novca na prodaju?

Koncept “Novac na prodaju” namjerno je višeznačan i provokativan. Željela sam da otvorim diskusiju o tome kako novac u savremenom svijetu funkcioniše ne samo kao sredstvo razmjene, već i kao simbol moći, statusa i društvenih odnosa. Radovima pokušavam da istaknem kontradikciju: dok se novcem kupuje gotovo sve, on sam postaje roba, predmet spekulacije i instrument moći. Na taj način, koncept izložbe poziva na preispitivanje našeg odnosa prema vrijednosti, etici i smislu materijalnog bogatstva u svijetu u kojem je granica između realnog i simboličkog sve tanja.

Svako djelo prati i poetski zapis. Da li poezija nastaje zajedno sa slikom ili jedna umjetnost pokreće drugu?

Proces stvaranja započinje idejom koja prerasta u riječ i vizuelni izraz. Poezija pruža smisao i emociju, dok vizuelni izraz te elemente prenosi na drugačiji, ali jednako važan način. Riječ i slika su u stalnoj razmjeni, dopunjuju se i zajedno grade slojevitu cjelinu, otvorenu za različite interpretacije.

Vaš profesionalni put nije bio uobičajen, od nauke i univerzitetske karijere do umjetnosti. Koliko su Vas ta dva svijeta oblikovala kao osobu i kako se prožimaju?

Nauka ima uticaj na moj umjetnički proces, što se vjerovatno osjeća u analitičkom pristupu, temeljnom istraživanju i metodičnom oblikovanju ideja, dok mi umjetnost istovremeno pruža slobodu da te strukture prilagođavam i intuitivno razvijam.

Više od tri decenije živite i stvarate u Sjedinjenim Američkim Državama. Na koji način je američka umjetnička scena uticala na Vaš razvoj, a šta ste iz svog podneblja sačuvali kao neodvojivi dio sopstvenog izraza? Uz to, Slobodan Slovinić navodi i da su Vaši korijeni crnogorski? Da li i kako oni utiču na Vas?

Sjedinjene Američke Države pružaju mi slobodu i prostor za neprestano eksperimentisanje i stvaralačku inovaciju. Ipak, moj identitet je vezan za crnogorsko porijeklo mog oca, djeda i pradjeda. Nasljeđe etike, estetike i morala, oblikovano Njegoševom poezijom i njegovim filozofskim uvidima, ostaje arhetip koji prožima moje radove i daje im prepoznatljivu dubinu.

U Vašem stvaralaštvu prepliću se slikarstvo, poezija, muzika i performans. Čini se da Vas više zanima proces istraživanja nego pripadanje postojećim umjetničkim pravcima. Koliko Vam je, kao umjetnici, važno da pronađete sopstveni jezik, umjesto da slijedite već uspostavljene modele i da li umjetnost danas uopšte treba posmatrati kroz granice pojedinačnih disciplina ili one postaju sve manje važne?

Za mene, kao umjetnicu, izuzetno je važno imati i sopstveni jezik, a ne slijepo pratiti postojeće modele. Smatram da umjetnost danas ne mora da se posmatra kroz granice pojedinačnih disciplina, jer te granice postaju sve manje važne. Moj rad je multimedijalan, jer vjerujem da kombinovanjem različitih disciplina mogu autentično da izrazim svoje misli i stavove. Nisam dio nijednog pravca, već kreiram svoj, koji mi je svojstven i omogućava mi punu slobodu izražavanja i angažovanja.

Kad smo kod toga, samostalno ste razvili koncept “Resetivizam” koji, navodi se, nije samo likovni izraz, već spaja sliku, poeziju, muziku i performans. Šta zapravo “Resetivizam” predstavlja, jednako za Vas, ali i za publiku, te šta Vas je navelo da napustite granice jedne umjetničke discipline i stvorite sopstveni koncept koji Vas neće ograničavati?

Resetivizam je pravac koji sam razvila i u kojem obrađujem različite teme kroz konceptualne izložbe. Svaka izložba nosi vizuelnost, performans, poeziju i često muziku. Teme se bave čovjekom koji se preispituje i prilagođava različitim uslovima života. Sve se resetuje: vizuelni izrazi, čovjek, njegovi pogledi. Resetivizam predstavlja čovjeka u savremenom društvu koji se ne vraća na staro, već se stalno prilagođava. U okviru pravca resetivizam, realizovane su različite konceptualne izložbe: “Novi krug u spirali uma”, “Ciganski ćilim”, “Život je cirkus - cirkus je život” i sada “Novac na prodaju”. Svaka od tih izložbi posmatra čovjeka u različitim situacijama savremenog društva - čovjeka koji se resetuje, prilagođava novim uslovima i reaguje na različite probleme. On je u centru posmatranja.

Kažete da želite da posmatrač postane učesnik djela. Kako prepoznajete da je umjetničko djelo zaista uspostavilo dijalog sa publikom i da li se to desilo i u Podgorici?

Kada posmatrač postane učesnik, to ukazuje da je umjetničko djelo uspostavilo autentičan dijalog sa publikom, prevazilazeći pasivno posmatranje i podstičući aktivno promišljanje i interakciju. Na izložbi “Novac na prodaju” u Podgorici, sama po sebi, provokativna tema - mogućnost da se “novac” izloži, propituje i simbolički “prodaje” - probudila je niz reakcija posjetilaca. Oni su međusobno diskutovali, postavljali pitanja i preispitivali značenje vrijednosti, materijalnog i simboličkog kapitala. Njihove reakcije, od iznenađenja do kritičkih opservacija, pokazale su da je izložba otvorila prostor za razgovor i podstakla intelektualni nivo promišljanja.

S obzirom na to da ste izlagali na različitim mjestima, od male privatne galerije u podnožju Malog brda u Podgorici, pa dalje preko regiona, Evrope i Amerike, šta možete reći, koliko se publika i njihov prijem razlikuju od podneblja?

Tokom niza izlaganja u Italiji, Španiji, Japanu, Francuskoj, Sjedinjenim Američkim Državama i drugim zemljama, primjećujem da publika reaguje prilično uniformno na univerzalne teme koje obrađujem. Novi projekat posvećen konceptu novca pokazuje da su ekonomski i društveni odnosi univerzalni i razumljivi u svakom kulturnom kontekstu. Ipak, posebnu vrijednost pridajem svom kulturnom prostoru, jer potičem iz njega i najdublje razumijem njegove tradicije i vrijednosti. Kritika iz tog okruženja ima za mene neprocjenjivu težinu, a dijalog s publikom je intimniji i dublje ukorijenjen. To je razlog što najviše volim da izlažem kod nas.

Kakvi su planovi za dalje, čemu težite, šta priželjkujete?

Planovi za dalje uključuju istraživanje novih medija i formi, uz kontinuirano bavljenje univerzalnim temama koje povezuju različite kulture. Željela bih da produbim saradnju sa umjetničkim zajednicama širom svijeta, ali i da ostanem vjerna svojim korijenima, svojoj tradiciji... Dodala bih i da me stalna interakcija sa publikom inspiriše da stvaram i da otkrivam nove načine za komunikaciju.

Tradicionalno i digitalno mogu da postoje paralelno

Digitalni medij postao je Vaše glavno stvaralačko polje. Šta Vam ekran i digitalni alati omogućavaju da izrazite, a što klasično platno nije moglo? Kako gledate na odnos između tradicionalnog i digitalnog stvaralaštva i mislite li da će ta podjela vremenom nestati?

Iako sam po profesiji školovana u tradicionalnom slikarstvu: ulje, četka, platno, digitalni mediji su danas moje glavno polje. Tradicionalne tehnike učile su me teksturi, kompoziciji i likovnom izrazu, koji su temelj svakog dobrog djela, pa i digitalnog. Digitalni alati mi omogućavaju eksperimentisanje, animaciju i mogućnosti koje platno ne može, ali dobro digitalno slikarstvo ne može da postoji bez čvrstog likovnog znanja.

Vjerujem da tradicionalno i digitalno mogu da postoje paralelno, svaki medij specifičan na svoj način, i da se dopunjuju umjesto da se takmiče.

Spoj ličnog i univerzalnog

Iza Vas su decenije stvaranja i iskustva. Kada danas pogledate svoj umjetnički put, šta Vas najviše pokreće da stvarate i postoji li neki stvaralački motiv ili inspiracija koji Vas prate?

Iz današnje perspektive, poslije decenija stvaranja i brojnih iskustava, svoj umjetnički put doživljavam kao ukorijenjen u lično, dok istovremeno težim univerzalnim temama. Ono što me i dalje najviše pokreće jeste potreba da stvaram i postavljam pitanja, da kroz rad otvaram dijalog sa publikom. Postoji stalni stvaralački motiv inspirisan tradicijama iz kojih potičem, ali i želja da se dotičem problema koji su relevantni svima. Taj spoj ukorijenjenog i ličnog sa univerzalnim ostaje pokretačka snaga mog stvaranja.

( Jelena Kontić )