Maćeha bez vode

”Majka te može ostaviti bez hljeba, a maćeha bez vode”, albanska narodna izreka

Ova izreka pravi razliku između oskudice i nepravde. Majka ti nekad ne može dati sve, ali ti neće uskratiti ono bez čega se ne živi. Maćeha može imati svega, a tebi ne dati ni vode. Kada Ulcinjani danas govore o morskom dobru, ne žale se na oskudicu. Govore o tome da država prema njihovoj obali već trideset i četiri godine postupa maćehinski: uzima najviše, a vraća najmanje.

To više nije stvar utiska. To pokazuju podaci iz komparativnog prikaza prihoda i rashoda Javnog preduzeća za upravljanje morskim dobrom za 2025. godinu.

Prošle godine J.P. Morsko dobro je od ustupanja prostora ostvarilo ukupno 15,6 miliona eura prihoda. Ulcinj sa Adom Bojanom donio je 5,45 miliona - više od trećine ukupnog iznosa i više od bilo koje druge primorske opštine, uključujući Budvu. U Ulcinj je iste godine vraćeno 796.629 eura. Od svakog eura koji ulcinjska obala zaradi, u Ulcinj se vrati oko petnaest centi.

Poređenje sa drugim opštinama čini sliku jasnijom. U Herceg Novi, koji je ostvario 1,45 miliona eura prihoda, uloženo je 1,83 miliona - više nego što je zaradio. Bar je od 1,88 miliona dobio nazad preko 1,5 miliona, više od 80 odsto. Kotor oko polovine. Ulcinj petnaest odsto. Ni ulaganja iz budžeta 2025. koja se realizuju tokom 2026. ne mijenjaju tu logiku: za Ulcinj je predviđeno oko 600 hiljada eura, manje nego za Bar, iz kase koju Ulcinj puni više od svih.

Solidarnost među opštinama je legitimna i potrebna, i niko ne traži da se svaki euro vrati tačno tamo gdje je zarađen. Ali kada opština koja donosi 35 odsto prihoda dobija 14 odsto ulaganja, dok druge dobijaju više nego što unesu, to nije solidarnost. To je neravnoteža ugrađena u sistem.

Ona ne počinje kod novca, nego kod granica. Zona morskog dobra u Ulcinju zahvata 33 miliona kvadratnih metara: 13 odsto teritorije opštine i 57 odsto ukupne površine morskog dobra u Crnoj Gori. Nijedna druga opština ne nosi ni približno takav teret. Granice povučene 1992. godine ne obuhvataju samo uski obalni pojas, već duboko zadiru u kopno i zahvataju zemljište koje nema neposrednu funkciju obale - prostore važne za urbanizam, ulaganja, poljoprivredu i lokalnu ekonomiju. Kada se najvrjedniji dio opštine stavi pod režim o kojem se odlučuje van te opštine, rezultat je zastoj.

Cijena tog zastoja mjeri se decenijama. Po realnim procjenama, direktni i indirektni gubici Ulcinja od 1992. do danas kreću se između 60 i 100 miliona eura: neizgrađena šetališta i pristaništa, propuštene investicije, slabija komunalna infrastruktura, manje radnih mjesta. A svake sezone Ulcinj nosi pun teret gostiju, otpada, saobraćaja i pritiska na javne usluge. Troškove plaća lokalno, a prihodima upravlja neko drugi.

Prije nego što bilo ko ovu priču pročita kao nelojalnost, treba podsjetiti na jednu činjenicu. Na referendumu 2006. godine gotovo 90 odsto građana Ulcinja glasalo je za nezavisnost Crne Gore, ubjedljivije nego u većini opština u državi. Grad koji je tako glasao stekao je pravo da bude ravnopravan sudionik u državi za koju se opredijelio, a ne zajednica prema kojoj se ta ista država odnosi drugačije nego prema svima ostalima - na način koji se teško može nazvati drugačije nego diskriminatornim.

Ovo, dakle, nije zahtjev protiv države. Obala nije običan prostor i država ima pravo i obavezu da je čuva od devastacije, neplanske gradnje i privatizacije javnog interesa. Ali zaštita ne smije biti izgovor za centralizaciju, niti za to da jedna zajednica decenijama živi pod strožim režimom od svih drugih. Premijer Milojko Spajić je još 2024. u parlamentu najavio novi Zakon o morskom dobru u čijoj će pripremi učestvovati i primorske opštine, uključujući Ulcinj, uz obećanje da je Vlada spremna da čuje sve argumente. Argumenti sada postoje, u tabelama samog Javnog preduzeća, između ostalog.

Novi zakon je prilika da se ta neravnoteža ispravi. Tri stvari su ključne: da se preispitaju granice morskog dobra tamo gdje su očigledno sporne; da opštine, a posebno Ulcinj, dobiju stvarnu ulogu u upravljanju sopstvenom obalom; i da veći dio prihoda ostane tamo gdje se stvara i gdje nastaju najveći troškovi. Kada Ulcinj uređuje svoju obalu, korist nema samo Ulcinj - ima je turizam, lokalna ekonomija i cijela Crna Gora.

Ulcinj je 2006. godine povjerovao ovoj državi više nego skoro iko drugi. Novi Zakon o morskom dobru je prilika da država to povjerenje konačno uzvrati - ne privilegijama, nego običnom, mjerljivom jednakošću. Ništa više od toga Ulcinj ne traži. Ali ni ništa manje.

Autor je građevinski inženjer

( Sado Dollaku )