Od izuzetka do modela: Albanija kao laboratorija evropskih migracionih politika

Albanija je 14. jula privremeno zatvorila prva tri pregovaračka poglavlja na putu ka članstvu u Evropskoj uniji — nauku i istraživanje, obrazovanje i kulturu, kao i spoljne odnose.

Napredak je omogućen nakon što je 26. maja odobren takozvani temeljni paket, koji obuhvata vladavinu prava i osnovna prava, funkcionisanje demokratskih institucija, reformu javne uprave i pravosuđa, kao i ekonomske kriterijume.

Cilj Tirane i Brisela jeste da sva pregovaračka poglavlja budu zatvorena do kraja 2027. godine.

Uloga Albanije u evropskom kontekstu

U tom kontekstu sporazum između vlada Edija Rame i Đorđe Meloni dobija značaj koji daleko prevazilazi upravljanje povratkom migranata u ime italijanske države, a samim tim i Evrope.

Ne radi se o jednostavnom bilateralnom sporazumu; protokol predstavlja politički i pravni presedan koji unaprijed odražava neke od ključnih pravaca aktuelne evropske debate o eksternalizaciji migracione politike.

Đader, objekat za zadržavanje migranata koji je u potpunosti pretvoren u jedanaesti italijanski centar za repatrijaciju (CPR) manje od šest mjeseci nakon otvaranja, i Šenđin, područje za iskrcavanje i identifikaciju koje je sada van upotrebe zbog te transformacije, predstavljaju prvi konkretan evropski pokušaj izmještanja nadležnosti koja je tradicionalno pripadala teritoriji Evropske unije — kontrole migracija.

Za albansku vladu spremnost na saradnju sa Italijom i Evropskom unijom po pitanju koje je među evropskim prioritetima doprinosi učvršćivanju slike Albanije kao pouzdanog partnera na putu evropskih integracija.

Iako protokol formalno nije dio pristupnih pregovora niti predstavlja zahtjev iz pravne tekovine Evropske unije (acquis communautaire), njegov značaj je prije svega politički i propagandni.

Stupanjem na snagu novog evropskog Pakta o migracijama i azilu, kontroverzni bilateralni sporazum vlada Đorđe Meloni i Edija Rame, kojim se dio procedura za zadržavanje i povratak migranata prebacuje na teritoriju Albanije, prestaje da bude izuzetak i postaje presedan i model koji bi mogao biti ponovljen.

U tom kontekstu Albanija zauzima neugodnu poziciju: država kandidat čija su pregovaračka poglavlja i dalje otvorena, a istovremeno jedna od glavnih evropskih laboratorija za eksternalizaciju migracija.

Ova dvostruka uloga stvara paradoks: dok Evropska unija i dalje od Albanije zahtijeva reforme u oblasti vladavine prava, jačanja demokratskog i nezavisnog karaktera institucija, poštovanja osnovnih prava i ispunjavanja kopenhaških kriterijuma, istovremeno očekuje da se zemlja "integriše" u evropsku arhitekturu kontrole migracija i prije nego što postane članica Unije.

Ovaj paradoks je nenamjerno dodatno naglasio albanski ministar vanjskih poslova Ferit Hodža, koji je 12. maja 2026. godine izjavio da protokol sa Italijom neće biti produžen nakon petogodišnjeg roka — ne zbog političke odluke, već zato što će u tom trenutku Albanija, kako je kazao, postati članica Evropske unije.

Nakon negativnih reakcija u javnosti, te izjave su kasnije ublažene kao „iskreno razmišljanje naglas izrečeno“, ali su ipak ostale značajne. One pokazuju da je model koji Brisel predlaže kao presedan za širu primjenu, iz perspektive vlade Edija Rame, samo privremeno rješenje — ne zato što je suštinski prevaziđeno, već zato što bi njegov prestanak nastupio samim pravnim efektom pristupanja Evropskoj uniji kojem vlada u Tirani teži.

Pored ogromnih ljudskih, demokratskih, političkih i ekonomskih troškova, neokolonijalna logika takozvanog „albanskog modela“ takođe je vidljiva: korišćenje „treće“ zemlje kao fiktivnog produžetka ili projekcije italijanskih i evropskih granica; stvaranje „dvostruko eksteritorijalnog“ prostora izdvojenog iz lokalne nadležnosti i prepuštenog Italiji, koja tamo sprovodi svoju jurisdikciju.

Time se briše lokalna perspektiva, jer se teritorije koriste i pretvaraju u enklave bez stvarnog učešća zajednica koje na njima žive.

To je prostor koji snosi troškove evropskih politika, a istovremeno ne uživa u potpunosti prava koja bi evropsko članstvo trebalo da donese.

Narativi u Italiji i Albaniji

U Italiji je protokol gotovo isključivo predstavljen kao instrument migracione politike: odvraćanja, kontrole granica i upravljanja povratkom migranata, pri čemu se često naziva „albanskim modelom“ — izrazom koji odražava izmještanje italijanske i evropske odgovornosti.

Javna rasprava uglavnom se bavila brojem prebačenih osoba, troškovima i sudskim odlukama koje su više puta zaustavljale transfere.

Mnogo manje prostora dobili su glasovi iz Albanije i pitanje koje albansko civilno društvo postavlja već dvije godine: šta znači za državu kandidata da postane poligon za eksperimente Evropske unije u novim oblicima eksternalizacije, koji mogu ugroziti demokratiju, suverenitet i lokalno stanovništvo?

U Albaniji je, međutim, protokol od početka imao značenje koje daleko prevazilazi „migracionu politiku“.

Za brojne aktiviste, intelektualce, pokrete i organizacije civilnog društva, on predstavlja simbol modela upravljanja zasnovanog na postepenom odricanju od suverenog odlučivanja, koncentraciji izvršne vlasti i pretvaranju teritorije u resurs kojim se trguje — dostupan za prodaju, ako ne i za besplatno ustupanje — u skladu sa spoljnim političkim i ekonomskim interesima.

Aktivisti organizacije Mesdhe, između ostalih, protokol tumače kao pitanje urušenog evropskog sna o pravima i demokratiji, ali i kroz prizmu sjećanja na migracije, nasilje na granicama (uključujući brodolome brodova "Kater" i "Radës") i moralnu ucjenu koju, prema njihovom mišljenju, politički koristi Edi Rama.

Kritike centara u Đaderu i Šenđinu tako su se povezale sa širim mobilizacijama protiv autoritarizma, depopulacije (prema posljednjem popisu stanovništva broj stanovnika Albanije pao je na 2.335.930), političkih protesta zbog korišćenja migranata kao radne snage u turističkom sektoru, ali i zbog uloge vazalne države koju Albanija, prema kritičarima, preuzima kroz međunarodne sporazume o migracijama.

Pored sporazuma sa Italijom, ovaj okvir obuhvata i sporazume koje su pokrenule Sjedinjene Američke Države za privremeni prijem avganistanskih državljana u Šenđinu (smještenih u nekoliko odmarališta), kao i, u drugačijem kontekstu, naseljavanje iranskih disidenata iz organizacije Mudžahedini naroda Irana (MEK) u Manzi.

Riječ je o različitim iskustvima, ali im je zajedničko korišćenje albanske teritorije kao prostora stavljenog na raspolaganje stranim silama.

To je isti metod koji Flamingo revolucija osuđuje pod sloganom „Albanija nije na prodaju“, smještajući pitanje sporazuma Italije i Albanije u širu kritiku razvojnog modela koji sprovodi vlada Edija Rame, sada u svom četvrtom mandatu.

Kritike su usmjerene na projekte masovnog razvoja turizma, privatizaciju obale, građevinske i projekte sa nekretninama, korupciju, zarobljavanje institucija od strane oligarhijskih struktura, relativnu nemoć da se obezbijedi transparentnost, ekstraktivizam i slabljenje demokratskih mehanizama i prostora za javno djelovanje.

Životna sredina, demokratija, migracije i suverenitet više nisu odvojene oblasti. One se spajaju u kritici sistema u kojem se odluke donose u centru, dok se troškovi prebacuju na periferiju.

Nije slučajno što je albanski parlament 22. februara 2024. godine, na istoj sjednici, usvojio ratifikaciju protokola sa Italijom i mjeru kojom je omogućena gradnja u zaštićenim područjima (Zakon 21/2024), protiv koje je protestovao pokret Flamingo.

Odluke se razlikuju po obimu i značaju, ali je način donošenja isti: ubrzano postupanje, minimalna javna rasprava i isključivanje pogođenih zajednica iz procesa odlučivanja.

Ova povezanost tema pojavila se i tokom misije poslanika Evropskog parlamenta koji su 29. juna posjetili Albaniju.

Delegacija Zelenih/Evropskog slobodnog saveza (Greens/EFA), koju su činili Tineke Strik, Kristina Gvarda, Ana Strolenberg, Danijel Frojd, Juta Paulus i Niku Štefanuta, uz poslanicu Evropskog parlamenta Sesiliju Stradu iz redova Demokratske partije (grupa Socijalista i demokrata), obišla je centar u Đaderu zajedno sa predstavnicima Tabele za azil i imigraciju (TAI).

Oni su ukazali na nemogućnost potpunog pristupa objektima za zadržavanje, uvida u spisak osoba koje se tamo nalaze i obezbjeđivanja da svi članovi delegacije uđu u centar.

Organizacije civilnog društva i pojedini italijanski poslanici mjesecima ukazuju na nedostatak transparentnosti — posljednji takav slučaj zabilježen je 10. juna.

Istovremeno, evropski poslanici su razgovarali sa ekološkim organizacijama i predstavnicima civilnog društva uključenim u proteste, gdje su održali govore koji su naišli na dobar prijem, sastali se sa ministrom ekologije i obišli zaštićena područja obuhvaćena sporovima.

Umrežavanje: Mreža protiv pritvaranja migranata i Tabela za azil i imigraciju

Dok države grade mreže za eksternalizaciju granica, civilno društvo gradi mreže za nadzor, istraživanje, zagovaranje i transnacionalnu solidarnost.

Tabela za azil i imigraciju u Italiji (TAI) aktivna je od samog početka primjene protokola između Italije i Albanije, doprinoseći praćenju situacije i izvještavanju, organizujući posjete centru zajedno sa poslanicima, advokatima i predstavnicima različitih nevladinih organizacija.

Najnovija inicijativa koju je pokrenuo TAI jeste kampanja #renditiconto, čiji je cilj da ukaže na ljudske i ekonomske troškove ovog sporazuma.

Bez obzira na svrhu, eksternalizacija nije samo drugačiji način upravljanja migracijama.

Ona mijenja odnos između prava, odgovornosti i teritorije, stvarajući prostore u kojima demokratska kontrola postaje teža, a pravne garancije mogu biti oslabljene.

Upravo bi to mogao biti najznačajniji nasljeđeni efekat eksperimenta koji su pokrenule vlade Đorđe Meloni i Edija Rame.

Tokom posljednje dvije godine mreže poput Mreže protiv pritvaranja migranata, zajedno sa brojnim italijanskim i albanskim organizacijama, postepeno su preusmjerile pažnju na drugo pitanje: ne samo da li albanski model funkcioniše, već kakav evropski projekat on pomaže da se izgradi.

Albanija se danas nalazi u centru ove transformacije.

Ona postaje test za sposobnost Evropske unije da uskladi proširenje, vladavinu prava, zaštitu životne sredine i osnovna prava.

U tom smislu, ono što se danas događa između Đadera, Vjosa-Narte i Brisela tiče se mnogo više od budućnosti Albanije — tiče se i budućnosti samog evropskog projekta.

Osservatorio Balcani Caucaso Transeuropa

( Daniela Ioniță, Fioralba Duma )